48
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
CHIZEL-KULTIVATORNING CHUQUR YUMSHATGICH ORGANLARINI
YEYILISHIGA
TA’SIR
QILUVCHI OMILLAR TAHLILI
Umarova Shaxnoza Olimovna
Andijon texnika instituti Doktaranti
Tuproqqa ishlov berish sifati, energiya sarfi va ishlov berishdagi umumiy
xarajatlar ish organlarining konstruktsion parametrlari va holatiga sezilarli darajada
bog‘liq
bo‘ladi.
Shuning uchun taniqli olimlar va firmalar tomonidan ish organlarini
takomillashtirishga alohida
e’tibor
berib kelinmoqda.
Olib borilgan tadqiqotlarda aniqlanganki, tuproqqa ishlov beradigan mashinalar
ishchi organlarining, xususan lemexlar, panjalar, iskanalar, naralniklar va
boshqalarning, asosiy yeyilish turi
bo‘lib
abraziv yeyilish hisoblanadi. Ishchi
organlarning yeyilish muammosini yechishda Flyaysher J., Mak-Gregori S.V., Bayer
R.J., Poltser G., Purshe G., Kimura U., Garkunov D.N., Chichinadze A.V., Pinegin
S.V., Yampolskiy G.Ya., Mixin N.M., Kombalov V.S., Ikromov U., Maxkamov
K.X., Nuriyev K.K., Madazimov M.T. va boshqalar katta hissa
qo‘shganlar.
Chuqur yumshatgichlar ishchi organlari ( dolatasi, ustun qoplamasi, ustun va
lemexlar)yeyilishi tuproq bilan doimiy aloqada
bo‘lish
natijasida sodir
bo‘ladi.
Shu
vaqt mobaynida ham stoyka (tayanch) va doloto
o‘zining
texnologik xususiyatlari va
konstruktiv parametrlari
o‘zgaradi.
Yeyilishning xarakteri va intensivligi tuproqning
xossalari va tabiatigagina emas, balki ishchi organlar detallari bilan tuproqning
o‘zaro
ta’sirlashuv
sharoitlariga ham
bog‘liq
.
Oldin qilingan ilmiy ishlarni tahlil qilgan holda, chuqur yumshatgichlar
dolotolarining yeyilishini shakllantiruvchi asosiy omillarni ajratib
ko‘rsatish
mumkin:
tuproqning fizik-mexanik xossalari, namligi, bir xil emasligi va zichligi,
harakatlanish tezligi va ishchi organlarning konfiguratsiyasi, materialning
xususiyatlari.
Ushbu omillarning
ta’siri
natijasida dolotolarning uchi silliqlanadi
(o‘tmaslashadi)
—
bu esa abraziv yeyilish tufayli yuz beradi. Natijada, yumshatish
sifati yomonlashadi va jarayonning energiya sarfi ortadi.
Tuproqning asosiy tashkil etuvchi komponenti bu
–
kvarts qumi hisoblananib u
chuqur yumshatgich ishchi organlarilarining abraziv yeyilishga sezilarli
ta’sir
ko‘rsatadi
. Tuproqning ishchi organlarni nisbiy yeyiltirish xususiyati unning
tarkibidagi obraziv zarrachalar miqdoriga qarab farqlanadi. Bu ko`rsatgich 0.3dan 3.5
koeffisentgacha o`zgaradi. Tuproqning tarkibidagi obraziv zarrachalarning yediruvchi
49
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
koeffitsiyent oz miqdori ishchi organlarni kengligi
bo‘yicha
yeyilishini bildiradi,
ko`proq qiymat esa qalinligi
bo‘yicha
yeyilishini
ko‘rsatadi.
(abraziv yeyilish atamasi
I.V. Kragelskiy tomonidan berilgan
ta’rifiga
ko‘ra
olingan ).
Chuqur yumshatgich ishchi organlarining eng katta yeyilish intensivligi qumli
tuproqlarda kuzatiladi.
So‘ngra
kamayish tartibida quyidagi tuproq turlari joy oladi:
qumoq (supsan) tuproqlar, yengil
sho‘rxok
tuproqlar,
o‘rtacha
sho‘rxok
tuproqlar,
og‘ir
sho‘rxok
tuproqlar,
o‘tloqi
-
bo‘z
(namligi yuqori) tuproqlar.
Shuningdek, chuqur yumshatgichlarning ish organlarining yeyilishiga
tuproqning namligi va uning kislotadorligi ham
ta’sir
qiladi. Aniqlanishicha,
sho‘rxok
va
o‘tloqi
-
bo‘z
(namligi yuqori) tuproqlar 14
–
18% absolyut namlikda eng kam
yeydiruvchi xususiyatga ega. Belgilangan qiymatlardan namlik kamayganda,
yeydiruvchi xususiyat avval oshadi,
so‘ngra
sezilarli darajada pasayadi. Qumoq
(supsan) tuproqlarda 14% absolyut namlikda maksimal abraziv yeyilish kuzatiladi.
Ushbu qiymatdan namlik kamaytirilsa yoki oshirilsa, bu tuproqlarda yeyilish
kamayadi. Supsan tuproqlarda minimal abraziv yeyilish 9
–
10% absolyut namlikda
kuzatiladi.
Ishqalanish jarayonlarini
o‘rganish
va ishqalanish nazariyalarini tahlil qilgan
holda aniqlanganki,
po‘lat
bo‘yicha
tuproqning harakatlanish tezligi ishqalanish
koeffitsientiga sezilarli
ta’sir
ko‘rsatmaydi.
Turli ishlar mualliflarining fikrlari farq
qiladi. Biroq aniqlanganki,
po‘lat
bo‘yicha
tuproqning harakat tezligi 0,5
–
4,0 m/s
oraliqda
bo‘lsa,
ishqalanish koeffitsienti sezilarli darajada
o‘zgarmaydi
va yeyilishga
ta’sir
qilmaydi.
Chuqur yumshatkichlarning ishga yaroqliligi asosan
dolataning holatiga
bog‘liq.
Tayanch ustunining shaklidan
qat’iy
nazar,
yorig‘ni
kesib
o‘tadi,
dolotasi esa
o‘simlik
qoldiqlarini kesadi va
urug‘
yotqizish qatlamini shakllantiradi. Dolota,
tuproq qatlamini kesish jarayonida, oldingi (burun) qismida eng katta bosimga, orqa
(tirsak) tomonidan esa kamroq bosimga duchor
bo‘ladi,
bu esa notekis yeyilishga olib
keladi.
Chuqur yumshatish jarayonida panjalarning asta-sekin
o‘tmaslanishi
va yeyilishi
yuz beradi, bu esa begona o'tlarni kesish darajasiga salbiy
ta’sir
ko‘rsatadi,
agregatning tortish qarshiligini oshiradi va uning chuqurlik
bo‘yicha
harakatining bir
xilligini buzadi.
Kvarsli qumni
o‘z
ichiga olgan tuproqlarda chuqur yumshatish paytida
panjalarni sinovdan
o‘tkazish
shuni
ko‘rsatdiki,
45% gacha panjalar sinish,
o‘tmaslanish
va burilish sababli yaroqsiz holga keladi. Bu holat
to‘g‘ri
dolotalarga
ham, strelkasimon ham taalluqlidir. Bundan tashqari, strelkasimon panjalarda
50
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
“qanotlar”
kengligi
bo‘yicha
yeyiladi, yumaloq shaklga ega
bo‘ladi.
Turli shakldagi
panchalarning yeyilish profilini 1.1-rasmda
ko‘rish
mumkin.
Chuqur yumshatgichlarning ishchi qismlariga
ta’sir
qiluvchi asosiy abraziv
zarrachalar bu
–
kvars (HV 10,5
–
12,5 GPa) va dala shpati (HV 6,5
–
7,2 GPa)
hisoblanadi. Ular qumloq va qumli tuproqlarning asosiy tarkibiy qismlari
bo‘lib,
bu t
ishchi qismlarning kuchli yeyilishini olib keladi.
1.8-rasm
–
Turli konfiguratsiyadagi dolotalarning yeyilish profili: a
–
to‘g‘ri
dolota; b
–
strelasimon dolota; v -stoykali dolota.
Ma’lumki,
abraziv yeyilish boshqa yeyilish turlaridan ustun
bo‘ladi,
agar
quyidagi shart bajarilsa ya`ni abraziv zarrachalarning qattiqligi tuproqqa ishlov
beruvchi mashina ishchi qismlarining materiali qattiqligidan yuqori
bo‘lsa.
Chuqur yumshatgich ischi organlari tayyorlanadigan asosiy materiallar
–
bu 55
ХГС
yoki 65
Г
po‘latlar
bo‘lib,
ularning qattiqligi taxminan 50 HRC ga teng.
Shunday qilib, materialning intensiv yeyilishi kuzatiladi.
Demak, chuqqur yumshatgichlardan foydalanishda yeyilgan panjalarni
qo‘llash
chuqur yumshatish sifati pasayishiga olib keladi. Ishchi qismlarning yeyilishiga
sezilarli
ta’sir
ko‘rsatadigan
omillar
–
tuproqning tuzilishi, tarkibi, namligi va zichligi
hamda ishchi organlarning materiali hisoblanadi. Qolgan omillarishchi organlarning
yeyilishiga unchalik katta
ta’sir
ko‘rsatmaydi.
Adabiyotlar:
1.
Бартенев
,
И
.
М
.
Изнашивающая
способность
почв
и
ее
влияние
на
долговечность
рабочих
органов
почвообрабатывающих
машин
/
И
.
М
.
Бартенев
,
Е
.
В
.
Поздняков
//
Лесотехнический
журнал
.
–
2013.
–
№3.
–
С
.114-123.
51
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2.
Бондарев,
С.Г.
Исследование
работоспособности
лемехов
на
каменистых
почвах
и
разработка
методов
повышения
их
долговечности
/
С.Г.
Бондарев
//
дисс.
…
канд.
техн.
наук.
–
Челябинск,
1971.
–
210
с.
3.
Виноградов,
В.В.
Повышение
износостойкости
стрельчатых
лап
почвообрабатывающих
орудий
карбовибродуговым
упрочнением
их
режущих
поверхностей
/
В.В.
Виноградов
//
дисс.
…
канд.
техн.
наук.
–
Орел,
–
135
с
4.
Голубина,
С.А.
Повышение
износостойкости
отвалов
плугов
полуавтоматической
вибродуговой
наплавкой
/
С.А.
Голубина
//
дисс.
…
канд.
техн.
наук.
–
Калуга,
2016
–
131
с
5.
Кашфуллин,
А.М.
Повышение
ресурса
рабочих
органов
почвообрабатывающих
машин
путем
нанесения
износостойких
покрытий
дуговой
металлизацией
/
А.М.
Кашфуллин
//
дисс.
…
канд.
техн.
наук.
–Пермь,
2017.
–
117
с.
6.
Козарез,
И.В.
Упрочняющее
восстановление
плужных
лемехов
двухслойной
наплавкой
/
И.В.
Козарез
//
дисс.
…
канд.
техн.
наук.
–
Брянск,
2008,
–
178
с.
7.
Ожегов
Н.М.
Обеспечение
эффективности
наплавочных
технологий
при
упрочнении
рабочих
органов
почвообрабатывающих
машин
/
Н.М.
Ожегов,
Д.Б.
Слинко,
Д.А.
Капошко
//
Ремонт.
Восстановление.
Модернизация.
–
2018.
–
№
11.
–
С.
43-48.
8.
Ожегов
Н.М.
Упрочнение
плужных
лемехов
методом
знакопеременного
деформирования
абразивного
слоя
почвы
/Н.М.
Ожегов,
С.И.
Будко,
Д.А.
Капошко,
В.М.
Кузюр,
Е.Д.
Шибин
//
Известия
Международной
академии
аграрного
образования.
–
2019.
–
№
44.
–
С.
22-27.
9.
Орлов,
Б.Н.
Прогнозирование
долговечности
рабочих
органов
мелиоративных
почвообрабатывающих
машин
/
Б.Н.
Орлов
//
дисс.
...
док.
техн.
наук.
–
Москва,
2004.
–
348
с.
10.
Крагельский,
И.В.
Некоторые
понятия
и
определения,
относящиеся
к
трению
и
изнашиванию
/
И.В.
Крагельский.
М.:
Изд
-
во
АН
СССР,
1957. 12
с.
11.
Пригожая,
М.Г.
Определение
коэффициента
трения
стали
о
почву
/
М.Г.
Пригожая
//
Доклады
ТСХА.
М.:
Геодезия,
1959.
–
С.
143-149.
12.
Соловьев,
С.А.
Влияние
расположения
стрельчатых
лап
культиваторов
посевных
комплексов
на
их
износ
/
С.А.
Соловьев,
И.В.
Козарез,
С.А.
Феськов
//
Тракторы
и
сельхозмашины.
–
2015.
–
№
11.
–
С.
40-42.
13.
Синеоков,
Г.П.
Теория
и
расчет
почвообрабатывающих
машин
/
Г.П.
Синеоков,
И.М.
Панов.
М.:
Машиностроение,
1977. 328
с.
52
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
14.
Фаюршин
А.Ф.
Моделирование
процесса
износа
культиваторной
лапы
/
А.Ф.
Фаюршин,
А.Р.
Ахмадеев,
А.А.
Аралов//
В
сборнике:
Достижения
науки
и
инновации
–
аграрному
производству
материалы
национальной
научной
конференции.
–
2017.
–
С.
165-172.
15.
Шитов,
А.Н.
Повышение
долговечности
рабочих
органов
почвообрабатывающих
машин
с
применением
импульсного
электроконтактного
нагрева
(на
примере
лемеха
плуга)
/
А.Н.
Шитов
//
дисс
канд.
техн.
наук.
–
Москва,
2005.
–
143
с.
