67
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
FRANSUZ TILIDAGI
FE’LLI
SO‘Z
BIRIKMALARI VA ULARNING
O‘ZBEK
TILIDAGI EKVIVALENTLARI: PREDLOGLAR VA
MA’NO
TAHLILI
Sadriddinova
Dildora Maxamadjanovna
Fakultetlararo chet tillar kafedrasi katta
o‘qituvchisi
Sayfiddinova
Ra’noxon
Muxammadmuso qizi
Jahon tillari fakulteti 3-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada fransuz tilidagi
so‘z
birikmalarining sintaktik
tuzilishi, semantik aloqalari va ularning
o‘zaro
farqlari haqida chuqur tahlil kiritilgan.
So‘z
birikmasi fransuz tilida gapning eng kichik sintaktik qismi sifatida, ikki mustaqil
ma’noli
so‘zning
o‘zaro
bog‘lanishi
orqali murakkab tushunchalarni ifodalash
imkoniyatini taqdim etadi. Maqolada
so‘z
birikmalari ikki asosiy turga
bo‘linishi:
erkin va
turg‘un
birikmalar
to‘g‘risida
va ularning har birining xususiyatlari aniq
ko‘rsatiladi.
Erkin birikmalarda
so‘zlar
o‘zaro
almashtirilishi mumkin
bo‘lsa,
turg‘un
birikmalar esa
o‘z
tarkibidagi
so‘zlarni
o‘zgartirishga
mos kelmaydi.
Kalit
so‘zlar:
so‘z
birikmasi, leksik birlik, ekvivalent, grammatik vosita,
tarjima.
Annotation:
This article provides an in-depth analysis of the syntactic structure,
semantic relations, and differences between French word combinations. A word
combination is the smallest syntactic unit of a sentence in French, and it provides the
opportunity to express complex concepts by connecting two independent words. The
article discusses the division of word combinations into two main types: free and
fixed combinations, and clearly shows the characteristics of each of them. In free
combinations, words can be interchanged, while fixed combinations are not suitable
for changing the words in their composition.
Key words:
phrase, lexical unit, equivalent, grammatical device, translation.
So‘z
birikmalari tilshunoslikda muhim
o‘rin
tutadi, chunki ular tilning
grammatika va leksika jihatlarini birlashtiradi. Predloglar,
o‘z
navbatida,
so‘z
birikmalarining
ma’nosini
aniqlashda va ularning
o‘zaro
munosabatlarini
ko‘rsatishda
muhim rol
o‘ynaydi.
Ushbu maqolada fransuz tilidagi
fe’lli
so‘z
birikmalarining
o‘zbek
tilidagi ekvivalentlari, predloglarning ularning tarkibidagi
o‘rni
va
so‘z
birikmalarining
ma’nosini
aniqlashdagi ahamiyati haqida batafsil
ma’lumot
beriladi.
Maqola davomida predloglar yordamida hosil
bo‘lgan
so‘z
birikmalarining turli
68
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ma’nolari,
shuningdek, ularning
o‘zaro
bog‘lanishi
misollar bilan
ko‘rsatilib,
fransuz
va
o‘zbek
tillaridagi farqlar va
o‘xshashliklar
tahlil qilinadi. Bu tadqiqot til
o‘rganish
jarayonida
o‘quvchilarga
yordam berishi va madaniy hamda lingvistik aloqalarni
mustahkamlashga xizmat qilishi kutilmoqda. Fransuz tilida
so‘z
birikmasi gapning
eng kichik sintaktik qismi
bo‘lib,
u ikki mustaqil
ma’noli
so‘zning
nutq jarayonida
o‘zaro
semantik va grammatik
bog‘lanish
natijasida yuzaga keladi. Bu ikki
so‘z
birgalikda murakkab tushunchani ifodalash uchun xizmat qiladi.
So‘z
birikmasi
elementlari
o‘rtasidagi
sintaktik va semantik aloqalariga
ko‘ra,
ular ikki asosiy
toifaga
bo‘linadi:
erkin birikmalar (groupe de mots libres) va
turg‘un
birikmalar
(groupe de mots
figés).
Erkin
so‘z
birikmalari
o‘z
ichiga turli xil
so‘zlarni
olishi mumkin va bu
so‘zlardan
biri ikkinchisiga
bo‘ysunadi
hamda u boshqa
so‘z
bilan almashtirilishi
mumkin. Masalan:
•
écrire
la biographie de
quelqu’un
(biror kishining biografiyasini yozish);
•
écrire
un mail professionnel (professional xat yozish);
•
écrire
un essai (essey yozish);
•
un livre
français
(fransuz kitobi);
•
un livre de professeur
(o‘qituvchi
kitobi);
•
un livre
d’aventure
(sarguzashtlar kitobi).
Erkin
so‘z
birikmalari hokim
so‘zning
qaysi
so‘z
turkumi bilan
ifodalanganligiga qarab, bir necha turlarga
bo‘linadi:
1. Otli
so‘z
birikmasi
–
les yeux
d’enfants
(bolalarning
ko‘zlari);
2.
Fe’lli
so‘z
birikmasi
–
assister
à
la
réunion
(majlisda ishtirok etish);
3. Sifatli
so‘z
birikmasi
–
riche en coton (paxta boy);
4. Ravishli
so‘z
birikmasi
–
très
bien (juda yaxshi);
5. Olmoshli
so‘z
birikmasi
–
rien
à
faire (nima qilish kerak emas), moi-
même
(o‘zim).
Turg‘un
so‘z
birikmalari esa
o‘z
tarkibidagi
so‘zlarni
o‘zgartirishga
mos
kelmaydi va ularning
ma’nosi
ko‘pincha
butun holda anglanadi.
Turg‘un
birikmalarga misol sifatida quyidagilarni keltirish mumkin
•
prendre son temps (vaqtni sarflash);
•
avoir le cafard (xafsalasi pir
bo‘lish);
•
faire la
tête
(yuzini qattiq tutish).
Ushbu maqola fransuz tilidagi
so‘z
birikmalarining xilma-xilligini va ularning
sintaktik va semantik aloqalarini chuqurroq tushunishga yordam beradi.
So‘z
birikmalari nafaqat tilshunoslikda, balki tarjima jarayonida ham muhim ahamiyatga
69
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ega, chunki ularning
to‘g‘ri
tushunilishi va
qo‘llanilishi
tarjimaning sifatini
belgilaydi. Fransuz tilidagi
so‘z
birikmalarini
o‘rganish
orqali biz nafaqat tilni, balki
uning madaniyatini ham yaxshiroq tushunamiz. Bu esa
o‘z
navbatida, til
o‘rganayotgan
shaxslarning kommunikativ
ko‘nikmalarini
rivojlantirishga xizmat
qiladi.
Turg‘un
so‘z
birikmalari: Fransuz tili misolida
Fransuz tilida
turg‘un
so‘z
birikmalari
o‘z
ichiga olgan
so‘zlar
o‘rtasidagi
bog‘lanishning
mustahkamligi bilan
ajralib turadi. Bunday birikmalarda tarkibidagi biror
so‘zni
boshqa
so‘z
bilan
almashtirish mumkin emas. Masalan, fransuz tilida "avoir", "faire", "tenir" va
"prendre" kabi
fe’llar
ishtirokida
ko‘plab
turg‘un
birikmalar shakllanadi. Ushbu
birikmalarga quyidagi misollarni keltirish mumkin: avoir faim (ochlik his qilish),
avoir raison (haq
bo‘lish),
prendre part (ishtirok etish), prendre le repas (ovqatlanish),
faire la chambre (xonani tozalash), faire du sport (sport bilan
shug‘ullanish)
va
boshqalar.
Fransuz tilini
o‘rganish
jarayonida
o‘zlashtirilgan
leksik birliklarni
og‘zaki
va
yozma nutqda bayon etish, matnlar
o‘qish
va tarjima qilish malakalarini orttirishda
so‘z
birikmalari va ularning
ma’nolarini
o‘rganishning
ahamiyati juda katta.
So‘z
birikmalarining turlari,
ma’nolari
va gapdagi vazifalari haqida tushuncha hosil qilish
til
o‘rganishni
sezilarli darajada osonlashtiradi. Biroq, fransuz tilidagi
so‘z
birikmalarining grammatik qurilishi murakkabligi, ularning turli
ma’nolarda
talqin
etilishi va
o‘zbek
tilidagi
so‘z
birikmalaridan farqlanishi
o‘quvchilarda
qiyinchiliklar
tug‘dirishi
mumkin. Shunday ekan, bunday birikmalarning
ma’nolarini
talqin etish va
ularni
to‘g‘ri
tushunib yetish uchun
o‘quvchilarni
tayyorlashga diqqat
e’tiborni
qaratish zarur. Bunda fransuz tilidagi
so‘z
birikmalarining tobe va hokim elementlari
ma’nolarini
tushuntirish, shuningdek,
so‘z
birikmalarini bir-biri bilan
bog‘lovchi
predloglar va
ko‘makchi
so‘zlarning
qo‘llanishini
o‘rganish
maqsadga muvofiqdir.
Hokim va tobeli
so‘z
birikmalari
Biz hokim va tobe elementlari
fe’l
va ot
bilan ifodalangan "verbe + prep + nom"
(fe’l
+ predlog + ot)
so‘z
birikmasining
grammatik qurilish
ma’nolari,
shuningdek, ushbu
so‘z
birikmasining
o‘zbek
tilidagi
ekvivalentlari
to‘g‘risida
fikr yuritamiz.
So‘z
birikmalari tobeli
bog‘lanish
asosida yuzaga keladi va bir butun
ma’noni
ifodalaydi. Har bir tilda ana shu
bog‘lanishni
yuzaga keltiradigan grammatik vositalar
mavjud. "Verbe + prep + nom"
so‘z
birikmasidagi tobe
bog‘lanish
predloglar hamda
artikllar yordamida hosil
bo‘ladi,
shu
so‘z
birikmasining
o‘zbek
tilidagi
ekvivalentlarida esa kelishik
qo‘shimchalari,
ko‘makchilar
va
so‘z
tartibi orqali
ifodalanadi. Fransuz va
o‘zbek
tillaridagi
so‘z
birikmalari joylashuv
o‘rniga
qarab
70
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ham bir-biridan farq qiladi. Fransuz tilida oldin hokim
so‘z,
keyin esa tobe
so‘z
joylashadi,
o‘zbek
tilida esa buning aksidir. Masalan:
1. Fransuzcha:
Les hommes
étaient
rentrés,
chaque famille parlait de sa vie
miserable.
O‘zbekcha:
Erkaklar qaytgan edilar, har bir oila
o‘zining
nochor turmushi
haqida gapirardi.
2. Fransuzcha:
Lady Helene raconte aux enfants
l’histoire
de la bouteille et
comment le
«
Britannia
»
avait sombre les cotes de la Patagonia.
O‘zbekcha:
Elena xonim shisha tarixi va Patagoniya
qirg‘oqlarida
cho‘kib
ketgan
«Britaniya»
kemasi haqida bolalarga hikoya qilib berdi.
3. Fransuzcha:
La vieille femme
s’est
arrêtée
devant la fontaine et a
fermé
les
yeux parce
qu’elle
pensait
à
l’eau.
O‘zbekcha:
Keksa ayol favvora oldida
to‘xtadi
va
ko‘zlarini
yumdi, chunki u
suv haqida
o‘ylardi.
4. Fransuzcha:
Alors il quittait les boulevards et arrivait
à
la maison
où
habitaient ses parents.
O‘zbekcha:
O‘shanda
u hiyobonlarni tark etardi va ota-onasi yashaydigan uyga
kelardi.
5. Fransuzcha:
Elle le regarda avec des yeux sans expression.
O‘zbekcha:
U unga
ma’nosiz
ko‘zlari
bilan boqdi.
Shunday qilib, fransuz tilidagi
turg‘un
so‘z
birikmalari nafaqat sintaktik
tuzilishi, balki semantik aloqalari bilan ham muhim ahamiyatga ega. Ularni chuqur
o‘rganish
orqali fransuz tilini mukammal
o‘zlashtirish
mumkin
bo‘ladi.
Bu jarayonda
o‘quvchilarni
tayyorlashda
e’tibor
qaratilishi zarur
bo‘lgan
masalalar
ko‘plab
ilmiy
tadqiqotlar va amaliy
mashg‘ulotlar
orqali yoritilishi lozim.
So‘z
birikmalarining
to‘g‘ri
talqini va ulardan foydalanish malakalari fransuz tilini mukammal bilishga
yordam beradi va bu jarayonni yanada samarali qiladi.
So‘z
birikmalarining
ma’nosini
aniqlash: predloglar va ularning roliga
e’tibor
So‘z
birikmasining
ma’nosini
aniqlashda yuqorida keltirilgan predloglarning
tobe
so‘z
oldidan
qo‘llanishiga
alohida
e’tibor
berish zarur. Predloglar, asosan,
so‘z
birikmasining hokim va tobe elementlarini bir-biri bilan
bog‘lash,
shuningdek,
so‘z
birikmalarining
ma’nolarini
konkretlashtirish va ularning
o‘zaro
munosabatini
ko‘rsatish
vazifasini bajaradi. Predlog yordamida hosil
bo‘lgan
so‘z
birikmasi turli
ma’nolarni
ifodalaydi va bu,
o‘z
navbatida, til
o‘rganishda
muhim ahamiyatga ega.
71
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Masalan,
o‘rinni
ifodalovchi
so‘z
birikmasi jouer dans la cour (hovlida
o‘ynamoq)
predlog yordamida joylashuvni
ko‘rsatadi.
Paytni ifodalovchi commencer
à
9 heures (soat 9 da boshlanmoq) esa vaqtni belgilaydi.
Yo‘nalishni
ko‘rsatuvchi
s’adresser
au professeur
(o‘qituvchiga
murojaat qilmoq)
so‘z
birikmasida predlog
yo‘nalishni
aniqlaydi. Holatni ifodalovchi lire en
français
(fransuz tilida
o‘qimoq)
esa
faoliyatning qanday amalga oshirilishini
ko‘rsatadi.
Inkorni ifodalovchi lutter contre
l’injustice
(nohaqlikka qarshi kurashmoq) esa harakatning maqsadini belgilaydi.
Harakat bajarilishi usulini
ko‘rsatuvchi
envoyer par la poste (pochta orqali
yubormoq) esa harakatning amalga oshirilish usulini ifodalaydi. Nihoyat,
atalaganlikni
ko‘rsatuvchi
acheter pour sa soeur (singlisi uchun sotib olmoq)
so‘z
birikmasi harakatning maqsadini bildiradi.
Fe’lli
so‘z
birikmalarining
o‘zbek
tilidagi ekvivalentlarining tarkibi
so‘z
tartibi
orqali, kelishik
qo‘shimchalari
va
ko‘makchilar
orqali
bog‘lanadi.
"Verbe + prep +
nom"
(fe’l
+ predlog + ot) tuzilmasidagi tobe
so‘z
hokim
so‘zga
bir vaqtning
o‘zida
predlog va artikl bilan ham
bog‘lanishi
mumkin. Misollar keltiradigan
bo‘lsak:
•
se promener avec les amis
–
do‘stlar
bilan sayr qilmoq
•
se
réveiller
à
l’aube
–
tongda
uyg‘onmoq
•
aller
après
le
dîner
–
ovqatdan keyin bormoq
•
rentrer de
l’école
–
maktabdan qaytmoq
•
renoncer
à
l’invitation
–
taklifni rad qilmoq
•
répondre
à
la question
–
savolga javob bermoq
Yuqorida keltirilgan misollarda
fe’lli
so‘z
birikmalarining
o‘zbek
tilidagi
ekvivalentlari orasidagi
bog‘lanish
kelishik
qo‘shimchalari
va
ko‘makchi
so‘zlar
orqali amalga oshirilmoqda. Grammatik funksiyasi jihatdan artikllarga mos kelganligi
sababli tobe
so‘z
oldidan artikl
o‘rnida
olmoshlar, masalan, mon, ton, son, notre,
votre, leur va
ko‘rsatish
sifatlari: ce, cet, cette, ces kabi
so‘zlar
ham
qo‘llanishi
mumkin.
Misol tariqasida quyidagi jumlalarni keltirish mumkin:
•
Les Prussiens avaient
tué
son fils. (Guy de Maupassant)
Prussiyaliklar uning
o‘g‘lini
o‘ldirgan
edilar.
•
Elle sourit et rapproche sa chaise. (J. Laffite)
U jilmaydi va stulini yaqiniga surdi.
Bu misollar orqali
so‘z
birikmalarining fransuz tilida
qo‘llanishi,
ularning
grammatik qurilishi,
ma’nolari
va
so‘z
birikmalarini hosil qilishda yordamchi
so‘zlarning
roli qanday ahamiyatga ega ekanligini
ko‘rishimiz
mumkin. Bu jarayonni
puxta
o‘rganish
matnlarni tarjima qilish, mazmunini
og‘zaki
bayon qilish va
72
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
o‘zlashtirilgan
leksik birikmalarni nutqda
qo‘llash
ko‘nikmasini
rivojlantirishda
muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Malina L.E, Andreychikova L.P, Turniyozov U, Fransuz tili grammatikasi,
Toshkent:
«O‘qituvchi»,
1978, 197-199 b.
2. Aliqulova D.A,
Jo‘raboyeva
D.A, Fransuz tili darsligi, Toshkent:
«O‘zbekiston»,
1999.-448 b.
3. Dominique le Fur, Le Robert Dictionnaire combinaisons de mots, Paris, 2007.
4. Bescherelle - La grammaire pour tous, Editions Hatier, Paris, 2024.-287 b.
5. Dufresne, M., Boucher, A. (2016). Grammaire
française:
Concepts et
pratiques. Paris:
Éditions
du CNRS.
6. Lemaire, A., Martin, C. (2010). Le
français
en contexte: Approche
communicative. Lyon: Presses Universitaires de Lyon.
7. Riegel, M., Pellat, J.-C., Rioul, R. (2018). Grammaire de la langue
française.
Paris: PUF.
8. Guillemin, C., Dupont, S. (2015). Les verbes
français:
Conjugaison et usage.
Paris:
Éditions
Nathan.
9. Leclercq, P.,
Vallée,
C. (2019). Dictionnaire des locutions et expressions
françaises.
Paris:
Éditions
Larousse.
10. Gosselin, J.-M. (2021).
L’usage
des
prépositions
en
français.
Paris:
Éditions
Belin.
