97
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
МАГНИЙ
ХЛОРАТ
ВА
2-
АМИНО
-1,3,4-
ТИАДИАЗОЛДАН
ҲОСИЛ
БЎЛГАН
БИРИКМАНИНГ
КИМЁВИЙ,
ДТА
,
ИК
-
СПЕКТРОСКОПИК
,
CEM
ТАҲЛИЛИ
Умиров
Ф
.
Э
.
Навоий
давлат
кончилик
ва
технологиялар
университети,
Кимёвий
технология
кафедраси
профессори
Болтаев
Ш.А
.
Навоий
давлат
кончилик
ва
технологиялар
университети,
Кимёвий
технология
кафедраси
таянч
докторанти
Аннотация:
Ушбу
мақолада
мавжуд
хлоратли
дефолиантларнинг
хоссаларини
яхшилаш
мақсадида
таркибига
гетроциклик
бирикмалардан
2-
амино
-1,3,4-
тиадиазол
асосида
янги
дефолиант
синтези
ва
хоссалари
ўрганилган.
Калит
сўзлар.
Магний
хлорат,
2-
амино
-1,3,4-
тиадиазол,
комплекс
туз,
кимёвий
анализ,
ДТА,
кристаллизация,
ИК
спектр.
Аннотация:
В
данной
статье
изучены
синтез
и
свойства
нового
дефолианта
на
основе
2-
амино
-1,3,4-
тиадиазола
из
гетероциклических
соединений
с
целью
улучшения
свойств
существующих
хлоратных
дефолиантов.
Ключевые
слова.
Хлорат
магния,
2-
амино
-1,3,4-
тиадиазол,
комплексная
соль,
химический
анализ,
ДТА,
кристаллизация,
ИК
-
спектр.
Abstract:
This article studies the synthesis and properties of a new 2-amino-
1,3,4-thiadiazole-based defoliant from heterocyclic compounds in order to improve
the properties of existing chlorate defoliants.
Keywords:
Magnesium chlorate, 2-amino-1,3,4-thiadiazole, complex salt,
chemical analysis, DTA, crystallization, IR spectrum
.
Ўзбекистон
Республикаси
пахта
етиштириш
бўйича
етакчи
ўринлардан
бирини
эгаллаб
келган
ва
ҳозирги
кунда
ҳам
дунё
бўйича
юқори
ўнталикга
киради.
Шунинг
учун
етиштириладиган
пахта
хомашёсини
сифатли
етиштириш
учун
кам
заҳарли,
экологияга
зарарсиз,
маҳаллий
хомашёлар
ва
арзон
98
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
иккиламчи
маҳсулотлар
асосида
дефолиантлар
ишлаб
чиқаришни
йўлга
қўйиш
ҳозирги
куннинг
долзарб
масалаларидан
биридир[1].
Жаҳонда
дефолиантларнинг
фойдали
иш
коеффитсиентини
ошириш
ва
ишлаб
чиқариш
усулларини
ривожлантириш,
қишлоқ
хўжалиги
агрокомплекцини
такомиллашган
тизимини
яратиш,
яъни
маҳаллий
хом
ашё
манбалари
асосида
олинган
сирт
фаол
моддалар
билан
бойитилган,
комплекс
таъсир
этувчи
янги
таркибли
дефолиантлар
ишлаб
чиқариш
технологиясини
яратиш
ҳозирги
куннинг
асосий
масаласидан
бири
ҳисобланади
.
Ҳозирги
кунда
асосан
хлоратли
дефолиантлар
ишлаб
чиқарилмоқда
ва
ишлатилиб
келинмоқда.
Ушбу
дефолиантларнинг
камчилиги
ишлатилиш
нормасининг
юқорилиги,
ўсимликка
қаттиқ
таьсир
этиши
ва
портловчи
хусусияти
мавжудлиги
сабабли
кенг
миқёсда
ишлатишда
муоммолар
келиб
чиқмоқда.
Бу
муоммони
ечиш
мақсадида
мавжуд
хлоратли
дефолиантларнинг
таркибига
органик
моддаларни
қўшиш
ва
комплекс
дефолиантларни
олиш
зарурияти
келиб
чиқмоқда,
бунда
хлоратли
дефолиантларни
ишлатиш
нормаси
анча
камаяди
ва
унинг
хоссалари
яхшиланади.
Шу
мақсадда
гетероциклик
бирикмалардан
фойдаланишни
мақсад
қилинди
ва
2-
амино
-1,3,4-
тиадиазол
қўшиш
ҳисобига
комплекс
таьсир
этувчи
дефолиант
синтез
қилиш
бўйича
олиб
борилган
илмий
тадқиқотлар
ушбу
мақолада
келтирилган[2,3].
Тадқиқотни
2-
амино
- 1,3,4-
тиадиазол
синтези
бўйича
муаллифлар
томонидан
яратилган
услубларни
ўрганиш
ва
синтезни
амалга
ошириш
орқали
бажарилди.
Адабиётлардан
2-
амино
- 1,3,4-
тиадиазолнинг
маьлум
бўлган
суюқланиш
ҳарорати
t
s=
191-192
o
C
ни
ташкил
этади.
Синтез
қилинган
2-
амино
-
1,3,4-
тиадиазолнинг
суюқланиш
ҳарорати
эса
t
s=
188
o
C,
бундан
ташқари
ИК
-
спектри,
ДТА,
кимёвий
анализи,
эрувчанлиги
ва
зичлиги
ўрганилди.
Олинган
натижалар
2-
амино
- 1,3,4-
тиадиазолга
мос
келишини
кўрсатди.
Синтез
қилинган
2-
амино
- 1,3,4-
тиадиазол
сувда
яхши
эримаслиги
сабабли,
унинг
50
г
тарозида
тортиб
олинди
ва
300
мл
этил
спиртда
60 - 70
о
C
ҳароратда
эритиб
спиртдаги
эритмаси
тайёрланиб
олинди.
Эритмага
40
г
магний
хлорат
тузининг
кристаллгидратидан
оз
–
оздан
олиб
қўшиб
50 - 60
о
C
ҳароратда
4
соат
давомида
реакция
олиб
борилди.
Ҳосил
бўлган
модда
-5
о
C
ҳароратга
совутилди,
оқ
кристалл
модда
ҳосил
бўлди
ва
уни
фильтрлаб
олинди[4,5].
Ажратиб
олинган
маҳсулотнинг
кимёвий
анализ
ва
дифференциал
термик
анализ
ўтказилди.
Кимёвий
анализ
энергия
дисперсияли
рентгено
флуоресцентли
спектрометр
Rigaku NexDE VS,
Японияда
ишлаб
чиқарилган
қурилмада
амалга
оширилди.
Дифференциал
термик
анализ
DTG-60 Shimadzu,
99
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Японияда
ишлаб
чиқарилган
қурилмада
аргон
муҳитида
анализ
олиб
бориди.
ИК
-
спектри
PerkinElmer FT-IR/NIR Spektrometr Spektr 3
Японияда
ишлаб
чиқарилган
қурилмада
АТР
тизими
ва
плёнка
ёрдамида
4000
см
-1
дан
400
см
-1
оралиғида
анализ
олиб
борилган.
Олинган
натижалар
1,2,3-
расмлар
ва
1,2-
жадвалларда
келтирилган.
1-
расм.
2-
амино
-1,3,4-
тиадиазол
ва
магний
хлорат
тузи
асосида
олинган
бирикманинг
кимёвий
анализи
1-
жадвал.
2-
амино
-1,3,4-
тиадиазол
ва
магний
хлорат
тузи
асосида
олинган
бирикманинг
элементар
таркиби
№
Элемент
номи
Кимёвий
формуласи
Масса
улуши
%да
1.
Кислород
О
30,13
2.
Олтингугурт
S
10,1
3.
Хлор
Cl
22,44
100
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
4.
Магний
Mg
4,8
5.
Углерод
C
16,1
6.
Азот
N
14,3
7.
Водород
H
2,13
Кимёвий
анализ
шуни
кўрсатадики
ҳосил
бўлган
2-
амино
-1,3,4-
тиадиазолнинг
хлоратли
тузининг
таркибида
кимёвий
элементларинг
масса
улушлари,
О
-30,13%,
С
l-22,44%, C-16,1%, N-14,3%
ва
б.
иборат
эканлигини
кўрсатади,
бу
эса
2-
амино
-1,3,4-
тиадиазолнинг
хлоратли
тузи
ҳосил
бўлганини
исботлайди.
2-
расм.
Mg(ClO
3
)
2
ва
2-
амино
-
1,3,4дан
ҳосил
бўлган
тузнинг
дифференциал
термик
анализи.
Олинган
дифференциал
термик
анализ
шуни
кўрсатадики,
ушбу
модданинг
ДТА
си
3
та
эгри
чизиқдан
иборат.
1-
эгри
чизиқ
динамик
термогравиметрик
101
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
анализ
эгри
чизиғи
(ДТГА),
2-
эгри
чизиқ
дефферциал
термик
таҳлилини
(ДТА),
3-
эгри
чизиқ
дефферциал
термогравиметрик
таҳлилини
(ДТГ)
кўрсатади.
ДТГА
эгри
чизиғи
асосан
2
та
интенсив
парчаланадиган
температура
оралиғида
амалга
ошади.
Бу
тадқиқотлар
Mg(ClO
3
)
2
ва
2-
амино
-1,3,4-
тиадиазолдан
ҳосил
бўлган
маҳсулотнинг
парчаланиш
температураси
97
0
С
ни
ташкил
килади
1-
парчаланадиган
оралиқ
189-249
0
С
температурага
мос
келади,
2-
парчаланадиган
оралиқ
эса
272-754
0
С
Ушбу
дериватогрммада
асосида
олинган
натижалари
таҳлили
(2-
жадвал),
ҳарорат
ўзгариши
50-800
о
С
ҳарорат
бўйича
олиб
борилди
ва
тадқиқотлар
натижасидан
кўринадики
асосий
масса
йуколиши
189-682
о
С
оралигида
кечади
унда
ҳосил
бўлган
тузнинг
асосий
массасининг
42,16 %
ташкил
этади.
2-
Жадвал
Mg(ClO
3
)
2
ва
2-
амино
-
1,3,4дан
ҳосил
бўлган
тузнинг
ДТА
эгри
чизиғи
натижалари
таҳлили
№
Температура
,
о
С
Йўқотилган
масса,
%
Модданинг
парчаланиш
тезлиги,
мг/мин
Сарфланадиган
энергия
миқдори(µ
V*s/mg))
1.
50
0,886
0,145
1,54
2.
100
3,455
0,412
2,62
3.
150
6,217
0,552
2,32
4.
200
9,235
1,178
3,65
5.
250
13,47
2,178
4,11
6.
300
16,50
2,455
4,55
7.
350
22,58
3,499
5,59
8.
400
28,19
3,125
5,32
9.
450
34,47
3,265
2,66
102
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
10.
500
37,44
1,652
1,32
11.
600
39,63
1,568
1,45
12.
700
40,12
1,214
1,22
13.
800
42,16
1,321
1,32
Реакция
бўйича
шу
модданинг
ҳосил
бўлганлигини
тасдиқлаш
учун
ИК
-
спектри
олинди
ва
тахлил
қилинди
(3-
расм).
3-
расм.
Mg(ClO
3
)
2
ва
2-
амино
-
1,3,4дан
ҳосил
бўлган
тузнинг
ИК
спектр
анализи.
ИК
-
спектридаги
-3280,14
см⁻¹
ва
3103,78
см⁻¹
N-H
аминогуруҳ
ва
C-
Н
ароматик
бирикмаларининг
чўзувчан
тебранишларига
мос
келишини
ва
бу
чўққилар
2-
амино
-1,3,4-
тиадиазол
таркибида
–
NH
2
мавжудлигини
кўрсатади,
ҳамда
1443,92
см⁻¹
амино
гуруҳдаги
C-N
деформация
тебранишларини
акс
эттиради.
552,87
см⁻¹,
471,83
см⁻¹
ва
407,00
см⁻¹
деформация
тебранишлари
ва
Mg(
ClО
3
)
2
кристалл
панжарасидаги
ўзаро
таъсирлар
ёки
Mg(
ClО
3
)
2
ва
2-
амино
-1,3,4-
тидиазол
ўртасидаги
ўзаро
таъсир
билан
боғлиқлигини
кўрсатади.
1600
–
1500
см⁻¹
минтақасидаги
кучли
чизиқлар
аралашманинг
таркибий
қисмлари
103
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ўртасидаги
ўзаро
таьсирни
ҳам
кўрсатиши
мумкин.
Тиадиазол
ва
MgCl
₂
ўртасидаги
ўзаро
таьсир
частотанинг
ўзгаришига
ва
спектрда
акс
эттирилган
ассимилятсия
зоналари
интенсивлигининг
ўзгаришига
олиб
келиши
мумкин.
Яни
Mg
+2
ҳисобига
тиадиазол
билан
боғ
ҳосил
бўлган.
392,08
см⁻¹.
Бу
чўққи
тиадиазол
ҳалқасидаги
C-S
боғланишларининг
деформатсия
тебранишларига
йоки
Mg(ClO
3
)₂
кристалл
панжарасидаги
Cl
⁻
ионларининг
тебранишларига
мос
келади.
Ўртача
интенсивлик
бу
тебранишнинг
Раман
спектридаги
фаоллигини
кўрсатади.
610,86
ва
681,33
см⁻¹
лар
ClО
3
-
ионининг
деформация
тебранишларига
ва
2-
амино
-1,3,4-
тиадиазолнинг
ўзаро
тебраниши
ёки
С
-
Н
ҳисобига
боғ
ҳосил
қилиши
мавжудлигини
кўрсатади.
Тахлил
қилинганда
2-
амино
-1,3,4-
тиадиазолнинг
хлоратли
комплекс
тузи
хосил
бўлишини
кўрсатади.
4-
Расм.
Mg(ClO
3
)
2
ва
2-
амино
-
1,3,4дан
ҳосил
бўлган
тузнинг
СЕМ
анализи.
Кўйидаги
4-
расмда
куриниб
турган
СЕМ
анализ
таҳлили
олинди.
Бунда
хлорат
иони
магний
ионига
нисбатан
фаол
реакцион
муҳит
ҳосил
қилганлигини
курсатди.
Хулоса
қилиб
айтганда
2-
амино
-1,3,4-
тиадиазолнинг
магний
хлорат
билан
ўзаро
реакцияси
натижасида
2-
амино
-1,3,4-
тиадиазолнинг
хлоратли
тузи
ҳосил
104
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
бўлиши
ўрганилган
бўлиб,
ушбу
модда
тоза
ҳолдаги
кристалли
ажратиб
олининиб
суюқланиш
ҳарорати
T
s
=178
o
C
аниқланган.
Ҳосил
қилинган
янги
модда
кимёвий,
физик
-
кимёвий
анализ
усуллари
ДТА,
ИК
-
спектрлари
ва
СЕМ
анализлари
ёрдамида
исботланган.
Фойдаланилган
адабиётлар
руйхати
:
1.
Умиров
Ф.Э.,
Номозова
Г.Р.
и
др.
Новые
дефолианты
на
основе
хлората
натрия,
содержащего
ПАВ
//
Нукус
давлат
педагогика
институти
фан
ва
жамият
Илмий
-
услубий
журнал
-
Нукус,
2020. -
№2.
-
С.12
-14.
2.
Умиров
Ф.Э.
Получение
дефолианта
на
основе
хлоратов
и
органических
соединений.
изд.
«Дурдона».
Бухара
2019г
.
3.
Умиров
Ф.Э.,
Шодиқулов
Ж.М.
Разработка
технологии
получения
комплексных
хлоратных
дефолиантов,
на
основе
магнийсодержащего
минерала
серпентинита
.
НДКТУ
кенгаши
2023й.
30
ноябрь
№5
4/3a
–
сонли
карори,
Навоий.
2023. -
190б
4.Хусенов
К.Ш.,
М.М.Ишанходжаева,
Б.Б.Умаров,
Н.А.Парпиев.
Кристаллическая
структура
производных
2-
амино
-1,3,4-
тиадиазола.
Тезисы
докладов
I
Нaционалной
кристаллохимической
конференции
.
–
Россия.
-
Черноголовка.
-24-29
мая
1998.
–
С.99.
5.
Умиров
Ф.Э.,
Болтаев
Ш.А.,
Хусенов
К.Ш.
Результаты
синтеза
и
анализа
новых
комплексных
дефолиантов
на
основе
1,3,4-
тиадиазолов
.
ФАН
ВА
ТЕХНОЛОГИЯЛАР
ТАРАҚҚИЁТИ
ИЛМИЙ
–
ТЕХНИКАВИЙ
ЖУРНАЛ
Бухоро.
6-
декабр
2024
йил.
-119-126
бет.
