Авторы

  • Ф.э. Умиров
  • Ш.а. Болтаев

Биографии авторов

  • Ф.э. Умиров
    Навоий давлат кончилик ва технологиялар университети, Кимёвий технология кафедраси профессори
  • Ш.а. Болтаев
    Навоий давлат кончилик ва технологиялар университети, Кимёвий технология кафедраси таянч докторанти

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.science-shine.127375

Аннотация

Ушбу мақолада мавжуд хлоратли дефолиантларнинг хоссаларини яхшилаш мақсадида таркибига гетроциклик бирикмалардан     2-амино-1,3,4-тиадиазол асосида янги дефолиант синтези ва хоссалари ўрганилган.


background image

97

Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

МАГНИЙ

ХЛОРАТ

ВА

2-

АМИНО

-1,3,4-

ТИАДИАЗОЛДАН

ҲОСИЛ

БЎЛГАН

БИРИКМАНИНГ

КИМЁВИЙ,

ДТА

,

ИК

-

СПЕКТРОСКОПИК

,

CEM

ТАҲЛИЛИ

Умиров

Ф

.

Э

.

Навоий

давлат

кончилик

ва

технологиялар

университети,

Кимёвий

технология

кафедраси

профессори

Umirov3@yandex.ru

Болтаев

Ш.А

.

Навоий

давлат

кончилик

ва

технологиялар

университети,

Кимёвий

технология

кафедраси

таянч

докторанти

shahbozb103@gmail.com

Аннотация:

Ушбу

мақолада

мавжуд

хлоратли

дефолиантларнинг

хоссаларини

яхшилаш

мақсадида

таркибига

гетроциклик

бирикмалардан

2-

амино

-1,3,4-

тиадиазол

асосида

янги

дефолиант

синтези

ва

хоссалари

ўрганилган.

Калит

сўзлар.

Магний

хлорат,

2-

амино

-1,3,4-

тиадиазол,

комплекс

туз,

кимёвий

анализ,

ДТА,

кристаллизация,

ИК

спектр.

Аннотация:

В

данной

статье

изучены

синтез

и

свойства

нового

дефолианта

на

основе

2-

амино

-1,3,4-

тиадиазола

из

гетероциклических

соединений

с

целью

улучшения

свойств

существующих

хлоратных

дефолиантов.

Ключевые

слова.

Хлорат

магния,

2-

амино

-1,3,4-

тиадиазол,

комплексная

соль,

химический

анализ,

ДТА,

кристаллизация,

ИК

-

спектр.

Abstract:

This article studies the synthesis and properties of a new 2-amino-

1,3,4-thiadiazole-based defoliant from heterocyclic compounds in order to improve
the properties of existing chlorate defoliants.

Keywords:

Magnesium chlorate, 2-amino-1,3,4-thiadiazole, complex salt,

chemical analysis, DTA, crystallization, IR spectrum

.

Ўзбекистон

Республикаси

пахта

етиштириш

бўйича

етакчи

ўринлардан

бирини

эгаллаб

келган

ва

ҳозирги

кунда

ҳам

дунё

бўйича

юқори

ўнталикга

киради.

Шунинг

учун

етиштириладиган

пахта

хомашёсини

сифатли

етиштириш

учун

кам

заҳарли,

экологияга

зарарсиз,

маҳаллий

хомашёлар

ва

арзон


background image

98

Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

иккиламчи

маҳсулотлар

асосида

дефолиантлар

ишлаб

чиқаришни

йўлга

қўйиш

ҳозирги

куннинг

долзарб

масалаларидан

биридир[1].

Жаҳонда

дефолиантларнинг

фойдали

иш

коеффитсиентини

ошириш

ва

ишлаб

чиқариш

усулларини

ривожлантириш,

қишлоқ

хўжалиги

агрокомплекцини

такомиллашган

тизимини

яратиш,

яъни

маҳаллий

хом

ашё

манбалари

асосида

олинган

сирт

фаол

моддалар

билан

бойитилган,

комплекс

таъсир

этувчи

янги

таркибли

дефолиантлар

ишлаб

чиқариш

технологиясини

яратиш

ҳозирги

куннинг

асосий

масаласидан

бири

ҳисобланади

.

Ҳозирги

кунда

асосан

хлоратли

дефолиантлар

ишлаб

чиқарилмоқда

ва

ишлатилиб

келинмоқда.

Ушбу

дефолиантларнинг

камчилиги

ишлатилиш

нормасининг

юқорилиги,

ўсимликка

қаттиқ

таьсир

этиши

ва

портловчи

хусусияти

мавжудлиги

сабабли

кенг

миқёсда

ишлатишда

муоммолар

келиб

чиқмоқда.

Бу

муоммони

ечиш

мақсадида

мавжуд

хлоратли

дефолиантларнинг

таркибига

органик

моддаларни

қўшиш

ва

комплекс

дефолиантларни

олиш

зарурияти

келиб

чиқмоқда,

бунда

хлоратли

дефолиантларни

ишлатиш

нормаси

анча

камаяди

ва

унинг

хоссалари

яхшиланади.

Шу

мақсадда

гетероциклик

бирикмалардан

фойдаланишни

мақсад

қилинди

ва

2-

амино

-1,3,4-

тиадиазол

қўшиш

ҳисобига

комплекс

таьсир

этувчи

дефолиант

синтез

қилиш

бўйича

олиб

борилган

илмий

тадқиқотлар

ушбу

мақолада

келтирилган[2,3].

Тадқиқотни

2-

амино

- 1,3,4-

тиадиазол

синтези

бўйича

муаллифлар

томонидан

яратилган

услубларни

ўрганиш

ва

синтезни

амалга

ошириш

орқали

бажарилди.

Адабиётлардан

2-

амино

- 1,3,4-

тиадиазолнинг

маьлум

бўлган

суюқланиш

ҳарорати

t

s=

191-192

o

C

ни

ташкил

этади.

Синтез

қилинган

2-

амино

-

1,3,4-

тиадиазолнинг

суюқланиш

ҳарорати

эса

t

s=

188

o

C,

бундан

ташқари

ИК

-

спектри,

ДТА,

кимёвий

анализи,

эрувчанлиги

ва

зичлиги

ўрганилди.

Олинган

натижалар

2-

амино

- 1,3,4-

тиадиазолга

мос

келишини

кўрсатди.

Синтез

қилинган

2-

амино

- 1,3,4-

тиадиазол

сувда

яхши

эримаслиги

сабабли,

унинг

50

г

тарозида

тортиб

олинди

ва

300

мл

этил

спиртда

60 - 70

о

C

ҳароратда

эритиб

спиртдаги

эритмаси

тайёрланиб

олинди.

Эритмага

40

г

магний

хлорат

тузининг

кристаллгидратидан

оз

оздан

олиб

қўшиб

50 - 60

о

C

ҳароратда

4

соат

давомида

реакция

олиб

борилди.

Ҳосил

бўлган

модда

-5

о

C

ҳароратга

совутилди,

оқ

кристалл

модда

ҳосил

бўлди

ва

уни

фильтрлаб

олинди[4,5].

Ажратиб

олинган

маҳсулотнинг

кимёвий

анализ

ва

дифференциал

термик

анализ

ўтказилди.

Кимёвий

анализ

энергия

дисперсияли

рентгено

флуоресцентли

спектрометр

Rigaku NexDE VS,

Японияда

ишлаб

чиқарилган

қурилмада

амалга

оширилди.

Дифференциал

термик

анализ

DTG-60 Shimadzu,


background image

99

Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

Японияда

ишлаб

чиқарилган

қурилмада

аргон

муҳитида

анализ

олиб

бориди.

ИК

-

спектри

PerkinElmer FT-IR/NIR Spektrometr Spektr 3

Японияда

ишлаб

чиқарилган

қурилмада

АТР

тизими

ва

плёнка

ёрдамида

4000

см

-1

дан

400

см

-1

оралиғида

анализ

олиб

борилган.

Олинган

натижалар

1,2,3-

расмлар

ва

1,2-

жадвалларда

келтирилган.

1-

расм.

2-

амино

-1,3,4-

тиадиазол

ва

магний

хлорат

тузи

асосида

олинган

бирикманинг

кимёвий

анализи

1-

жадвал.

2-

амино

-1,3,4-

тиадиазол

ва

магний

хлорат

тузи

асосида

олинган

бирикманинг

элементар

таркиби

Элемент

номи

Кимёвий

формуласи

Масса

улуши

%да

1.

Кислород

О

30,13

2.

Олтингугурт

S

10,1

3.

Хлор

Cl

22,44


background image

100

Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

4.

Магний

Mg

4,8

5.

Углерод

C

16,1

6.

Азот

N

14,3

7.

Водород

H

2,13

Кимёвий

анализ

шуни

кўрсатадики

ҳосил

бўлган

2-

амино

-1,3,4-

тиадиазолнинг

хлоратли

тузининг

таркибида

кимёвий

элементларинг

масса

улушлари,

О

-30,13%,

С

l-22,44%, C-16,1%, N-14,3%

ва

б.

иборат

эканлигини

кўрсатади,

бу

эса

2-

амино

-1,3,4-

тиадиазолнинг

хлоратли

тузи

ҳосил

бўлганини

исботлайди.

2-

расм.

Mg(ClO

3

)

2

ва

2-

амино

-

1,3,4дан

ҳосил

бўлган

тузнинг

дифференциал

термик

анализи.

Олинган

дифференциал

термик

анализ

шуни

кўрсатадики,

ушбу

модданинг

ДТА

си

3

та

эгри

чизиқдан

иборат.

1-

эгри

чизиқ

динамик

термогравиметрик


background image

101

Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

анализ

эгри

чизиғи

(ДТГА),

2-

эгри

чизиқ

дефферциал

термик

таҳлилини

(ДТА),

3-

эгри

чизиқ

дефферциал

термогравиметрик

таҳлилини

(ДТГ)

кўрсатади.

ДТГА

эгри

чизиғи

асосан

2

та

интенсив

парчаланадиган

температура

оралиғида

амалга

ошади.

Бу

тадқиқотлар

Mg(ClO

3

)

2

ва

2-

амино

-1,3,4-

тиадиазолдан

ҳосил

бўлган

маҳсулотнинг

парчаланиш

температураси

97

0

С

ни

ташкил

килади

1-

парчаланадиган

оралиқ

189-249

0

С

температурага

мос

келади,

2-

парчаланадиган

оралиқ

эса

272-754

0

С

Ушбу

дериватогрммада

асосида

олинган

натижалари

таҳлили

(2-

жадвал),

ҳарорат

ўзгариши

50-800

о

С

ҳарорат

бўйича

олиб

борилди

ва

тадқиқотлар

натижасидан

кўринадики

асосий

масса

йуколиши

189-682

о

С

оралигида

кечади

унда

ҳосил

бўлган

тузнинг

асосий

массасининг

42,16 %

ташкил

этади.

2-

Жадвал

Mg(ClO

3

)

2

ва

2-

амино

-

1,3,4дан

ҳосил

бўлган

тузнинг

ДТА

эгри

чизиғи

натижалари

таҳлили

Температура

,

о

С

Йўқотилган

масса,

%

Модданинг

парчаланиш

тезлиги,

мг/мин

Сарфланадиган

энергия

миқдори(µ

V*s/mg))

1.

50

0,886

0,145

1,54

2.

100

3,455

0,412

2,62

3.

150

6,217

0,552

2,32

4.

200

9,235

1,178

3,65

5.

250

13,47

2,178

4,11

6.

300

16,50

2,455

4,55

7.

350

22,58

3,499

5,59

8.

400

28,19

3,125

5,32

9.

450

34,47

3,265

2,66


background image

102

Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

10.

500

37,44

1,652

1,32

11.

600

39,63

1,568

1,45

12.

700

40,12

1,214

1,22

13.

800

42,16

1,321

1,32

Реакция

бўйича

шу

модданинг

ҳосил

бўлганлигини

тасдиқлаш

учун

ИК

-

спектри

олинди

ва

тахлил

қилинди

(3-

расм).

3-

расм.

Mg(ClO

3

)

2

ва

2-

амино

-

1,3,4дан

ҳосил

бўлган

тузнинг

ИК

спектр

анализи.

ИК

-

спектридаги

-3280,14

см⁻¹

ва

3103,78

см⁻¹

N-H

аминогуруҳ

ва

C-

Н

ароматик

бирикмаларининг

чўзувчан

тебранишларига

мос

келишини

ва

бу

чўққилар

2-

амино

-1,3,4-

тиадиазол

таркибида

NH

2

мавжудлигини

кўрсатади,

ҳамда

1443,92

см⁻¹

амино

гуруҳдаги

C-N

деформация

тебранишларини

акс

эттиради.

552,87

см⁻¹,

471,83

см⁻¹

ва

407,00

см⁻¹

деформация

тебранишлари

ва

Mg(

ClО

3

)

2

кристалл

панжарасидаги

ўзаро

таъсирлар

ёки

Mg(

ClО

3

)

2

ва

2-

амино

-1,3,4-

тидиазол

ўртасидаги

ўзаро

таъсир

билан

боғлиқлигини

кўрсатади.

1600

1500

см⁻¹

минтақасидаги

кучли

чизиқлар

аралашманинг

таркибий

қисмлари


background image

103

Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

ўртасидаги

ўзаро

таьсирни

ҳам

кўрсатиши

мумкин.

Тиадиазол

ва

MgCl

ўртасидаги

ўзаро

таьсир

частотанинг

ўзгаришига

ва

спектрда

акс

эттирилган

ассимилятсия

зоналари

интенсивлигининг

ўзгаришига

олиб

келиши

мумкин.

Яни

Mg

+2

ҳисобига

тиадиазол

билан

боғ

ҳосил

бўлган.

392,08

см⁻¹.

Бу

чўққи

тиадиазол

ҳалқасидаги

C-S

боғланишларининг

деформатсия

тебранишларига

йоки

Mg(ClO

3

)₂

кристалл

панжарасидаги

Cl

ионларининг

тебранишларига

мос

келади.

Ўртача

интенсивлик

бу

тебранишнинг

Раман

спектридаги

фаоллигини

кўрсатади.

610,86

ва

681,33

см⁻¹

лар

ClО

3

-

ионининг

деформация

тебранишларига

ва

2-

амино

-1,3,4-

тиадиазолнинг

ўзаро

тебраниши

ёки

С

-

Н

ҳисобига

боғ

ҳосил

қилиши

мавжудлигини

кўрсатади.

Тахлил

қилинганда

2-

амино

-1,3,4-

тиадиазолнинг

хлоратли

комплекс

тузи

хосил

бўлишини

кўрсатади.

4-

Расм.

Mg(ClO

3

)

2

ва

2-

амино

-

1,3,4дан

ҳосил

бўлган

тузнинг

СЕМ

анализи.

Кўйидаги

4-

расмда

куриниб

турган

СЕМ

анализ

таҳлили

олинди.

Бунда

хлорат

иони

магний

ионига

нисбатан

фаол

реакцион

муҳит

ҳосил

қилганлигини

курсатди.

Хулоса

қилиб

айтганда

2-

амино

-1,3,4-

тиадиазолнинг

магний

хлорат

билан

ўзаро

реакцияси

натижасида

2-

амино

-1,3,4-

тиадиазолнинг

хлоратли

тузи

ҳосил


background image

104

Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

бўлиши

ўрганилган

бўлиб,

ушбу

модда

тоза

ҳолдаги

кристалли

ажратиб

олининиб

суюқланиш

ҳарорати

T

s

=178

o

C

аниқланган.

Ҳосил

қилинган

янги

модда

кимёвий,

физик

-

кимёвий

анализ

усуллари

ДТА,

ИК

-

спектрлари

ва

СЕМ

анализлари

ёрдамида

исботланган.

Фойдаланилган

адабиётлар

руйхати

:

1.

Умиров

Ф.Э.,

Номозова

Г.Р.

и

др.

Новые

дефолианты

на

основе

хлората

натрия,

содержащего

ПАВ

//

Нукус

давлат

педагогика

институти

фан

ва

жамият

Илмий

-

услубий

журнал

-

Нукус,

2020. -

№2.

-

С.12

-14.

2.

Умиров

Ф.Э.

Получение

дефолианта

на

основе

хлоратов

и

органических

соединений.

изд.

«Дурдона».

Бухара

2019г

.

3.

Умиров

Ф.Э.,

Шодиқулов

Ж.М.

Разработка

технологии

получения

комплексных

хлоратных

дефолиантов,

на

основе

магнийсодержащего

минерала

серпентинита

.

НДКТУ

кенгаши

2023й.

30

ноябрь

№5

4/3a

сонли

карори,

Навоий.

2023. -

190б

4.Хусенов

К.Ш.,

М.М.Ишанходжаева,

Б.Б.Умаров,

Н.А.Парпиев.

Кристаллическая

структура

производных

2-

амино

-1,3,4-

тиадиазола.

Тезисы

докладов

I

Нaционалной

кристаллохимической

конференции

.

Россия.

-

Черноголовка.

-24-29

мая

1998.

С.99.

5.

Умиров

Ф.Э.,

Болтаев

Ш.А.,

Хусенов

К.Ш.

Результаты

синтеза

и

анализа

новых

комплексных

дефолиантов

на

основе

1,3,4-

тиадиазолов

.

ФАН

ВА

ТЕХНОЛОГИЯЛАР

ТАРАҚҚИЁТИ

ИЛМИЙ

ТЕХНИКАВИЙ

ЖУРНАЛ

Бухоро.

6-

декабр

2024

йил.

-119-126

бет.


Библиографические ссылки

Умиров Ф.Э., Номозова Г.Р. и др. Новые дефолианты на основе хлората натрия, содержащего ПАВ // Нукус давлат педагогика институти фан ва жамият Илмий-услубий журнал -Нукус, 2020. -№2. -С.12-14.

Умиров Ф.Э. Получение дефолианта на основе хлоратов и органических соединений. изд. «Дурдона». Бухара 2019г.

Умиров Ф.Э., Шодиқулов Ж.М. Разработка технологии получения комплексных хлоратных дефолиантов, на основе магнийсодержащего минерала серпентинита. НДКТУ кенгаши 2023й. 30 ноябрь №5 4/3a– сонли карори, Навоий. 2023. -190б

Хусенов К.Ш., М.М.Ишанходжаева, Б.Б.Умаров, Н.А.Парпиев. Кристаллическая структура производных 2-амино-1,3,4-тиадиазола. Тезисы докладов I Нaционалной кристаллохимической конференции. – Россия.- Черноголовка.-24-29 мая 1998. – С.99.

Умиров Ф.Э., Болтаев Ш.А., Хусенов К.Ш. Результаты синтеза и анализа новых комплексных дефолиантов на основе 1,3,4-тиадиазолов. ФАН ВА ТЕХНОЛОГИЯЛАР ТАРАҚҚИЁТИ ИЛМИЙ – ТЕХНИКАВИЙ ЖУРНАЛ Бухоро. 6-декабр 2024 йил.-119-126 бет.