16
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
3D MODELLASHTIRISH TEXNOLOGIYASINING PAYDO
BO‘LISH
TARIXI
ИСТОРИЯ
ПОЯВЛЕНИЯ
ТЕХНОЛОГИИ
3D
МОДЕЛИРОВАНИЯ
THE
HISTORY OF THE EMERGENCE OF 3D MODELING TECHNOLOGY
Rahimova Zeboxon
Oʻktam
qizi
Urganch davlat universiteti Tarix
ta’lim
yoʻnalishi
3-bosqich talabasi
Orcid.org/0009-0001-3014-7105
Annotatsiya:
Bugungi kunda deyarli barcha sohalarga zamonaviy
texnologiyalardan keng foydalanish kirib kelmoqda. Shunday zamonaviy
texnologiyalardan biri bu 3d modellashtirish texnologiyasidir. Ushbu maqolada 3D
modellashtirish texnologiyasining shakllanish bosqichlari, uning ilmiy-texnik asoslari
hamda zamonaviy rivojlanish jarayonlari yoritilgan. Texnologiyaning dastlabki
paydo
bo‘lishi,
dasturiy vositalarning evolyutsiyasi va amaliy sohalarda
qo‘llanilishi
qisqacha tarixiy kontekstda tahlil qilinadi. Bundan tashqari, texnologiyaning
rivojlanishiga hissa
qo‘shgan
muhim shaxslar, dasturiy vositalar va ilmiy markazlar
haqida
ma’lumotlar
keltirilgan. Tadqiqot tarixiy jarayonni tahlil qilish orqali, 3D
modellashtirishning bugungi kunga qadar qanday yuksak darajaga yetganini
ko‘rsatadi
va mavzu
bo‘yicha
tegishli xulosalar beriladi.
Kalit
so‘zlar:
“Blender”,
“3D
modellashtirish”,
“2D
animatsiya”,
“SAPR”,
“
3D
vizualizatsiya”,
“rekonstruksiya”,”
arxeologiya”.
Аннотация:
Сегодня
практически
во
все
отрасли
проникает
широкое
использование
современных
технологий.
Одной
из
таких
современных
технологий
является
технология
3D
моделирования.
В
данной
статье
освещаются
этапы
становления
технологии
3D
моделирования,
ее
научно
-
технические
основы,
а
также
современные
процессы
развития.
Раннее
появление
технологии,
эволюция
программных
инструментов
и
их
применение
в
прикладных
областях
кратко
анализируются
в
историческом
контексте.
Кроме
того,
представлена
информация
о
важных
личностях,
программных
инструментах
и
исследовательских
центрах,
которые
внесли
свой
вклад
в
развитие
технологий.
Анализируя
исторический
процесс,
исследование
показывает,
насколько
высоко
3D-
моделирование
достигло
на
сегодняшний
день,
и
дает
соответствующие
выводы
по
этому
вопросу.
17
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ключевые
слова:
“блендер”,
“3D
моделирование”,
“2D
анимация”,
“САПР”,
“3D
визуализация”,
“реконструкция”,
“археология”.
Annotation:
Today, the widespread use of modern technologies has entered
almost all areas. One such modern technology is 3D modeling technology. This
article covers the stages of formation of 3D modeling technology, its scientific and
technical foundations and modern development processes. The early emergence of
technology, the evolution of software tools, and applications in applied fields are
briefly analyzed in a historical context. In addition, information is provided about
important individuals, software tools and scientific centers that contributed to the
development of technology. By analyzing the historical process, the study shows how
high 3D modeling has reached to date and gives relevant conclusions on the topic.
Keywords:
“Blender”,
“3D
modeling”,
“2D
animation”,
“CAD”,
“3D
visualization”,
“reconstruction”,
“archaeology”.
KIRISH
(ВBЕДЕНИЕ
/
INTRОDUCTIОN).
3D modellashtirish
—
uch
oʻlchovli
grafikani hosil qilishning dastlabki
bosqichlaridan biri hisoblanadi. Uch
oʻlchovli
modellashtirish tushunchasi
kompyuterda obyektlarning uch
oʻlchovli
modellarini yaratishni anglatadi.
“Molekulyar
-kinetik nazariyasi va
izojarayonlar”
mavzusini yoritib berish uchun
blender dasturidan foydalanildi. Blender
−
3D grafika va 2D animatsiyalarni yaratish,
modellashtirish, detallar bilan ishlash uchun mo`ljallangan dastur bo`lib, loyihani
to`liq ishlab chiqish uchun barcha kerakli funksiyalarni o`zida jamlagan dastur.
Qattiq va yumshoq jismlar dinamikasini avtomatlashtirish uchun qulay imkoniyatlari
mavjud. Dastur ochiq kodli bo`lgani uchun, Python dasturlash tili yordamida
funksiyalar detallar qo`shish mumkin [1].
3D modellashtirish tarixidagi birinchi yutuqlar 1960-yillarda birinchi tijorat
uchun mavjud
bo‘lgan
SAPR yoki Kompyuter yordamli dizayn tizimlari chiqa
boshlaganida sodir
bo‘ldi.
Eng katta yutuq 1963 yilda
o‘zining
inqilobiy interfeysi
bilan
“Robot
Draftsman”
nomi bilan ham tanilgan Sketchpad-ni taqdim etgan Ivan
Satherland tomonidan amalga oshirildi. Sketchpad kompyuterlardan nafaqat
muhandislik yoki takroriy loyihalash uchun, balki dizaynerlar va potentsial rassomlar
tomonidan interaktiv tarzda foydalanish mumkinligini aniqladi.
Xuddi shu yili
General Motors va IBM hamkorligi 1964 yilda ommaga taqdim etilgan va General
Motors tomonidan avtomobil ishlab chiqarish jarayonini tezlashtirish uchun qolgan
o‘n
yil davomida foydalanilgan DAC-1, Kompyuter tomonidan kengaytirilgan
18
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
dizaynni yaratdi. Bu shuni
ko‘rsatdiki,
kompyuter dizayni vizualizatsiyasi, agar
chizilgan taxtalardan foydalanilsa, abadiy davom etadigan ish yuklarini qisqartirishi
mumkin.
O‘n
yillikning oxirida, 1968 yilda, Ivan Satherland va Devid Evans birinchi
3D grafik kompaniyasi
“Evans
&
Sutherland”
ga asos solishdi. Ular kompaniyani
ishlab chiqilayotgan tizimlarni ishlatish uchun apparat ishlab chiqarishni boshladilar,
lekin tez orada dasturiy ta'minotni ham ishlab chiqdilar. Ularning tashqi
ko‘rinishi
va
bozordagi muvaffaqiyati boshqalarni
o‘z
kompaniyalarini ochishga va texnologiyani
rivojlantirish ustida ishlashga ilhomlantirdi [2]
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
(ЛИТЕРАТУРА
И
МЕТОДОЛОГИЯ
/ MATERIALS AND METHODS)
Tarix fanlari ichida aynan arxeologiya birinchilardan
bo‘lib
matematik usullar
va axborot texnologiyalariga murojaat etgan fan sohalardan biri hisoblanadi.
Kompyuter va matematika usullarining arxeologiyada
qo‘llanilishi
tarixiga nazar
tashlasak, XX asrning 20-yillaridan boshlab rus arxeologlari tomonidan tadqiqotlar
jarayonida taxminiy statistika va geometriya usullari
qo‘llanila
boshlandi. 1936-
yilda esa Jey Barnes va Alfred Vinsent Kidder tomonidan paleolit industriyasini
o‘rganishda
statistik usullar
qo‘llanilgan.
XX asrning 40-yillaridan boshlab
Amerikalik arxeolog olimlar ham
o‘z
tadqiqotlarida matematika usullarini
qo‘llay
boshlashdi. XX asrning 50-yillarida Breynerd va Robinson tomonidan
o‘tkazilgan
tadqiqotlar esa arxeologik muammolarni matematik tuzish va yechish
yo‘llarini
ko‘rsatib
berdi. Xozirgi kunga kelib esa arxeologiyada matematik usullar va
kompyuter texnologiyasining
qo‘llanilishi
borasida yetarli darajada tajriba
to‘plangan
va
ko‘plab
ilmiy adabiyotlar nashr etilgan. Bunga biz 1987-yilda
G.A.Fedorov-Davidov muallifligida nashr etilgan
“Статистические
методи
в
археологии”,
1989-yilda A.P.Derevyanko, Yu.P. Xolyushkin muallifligida
“Методи
информатики
в
археологии
каменного
века”,
1995-yilda esa nashr
etilgan
“Математические
методи
в
археологических
реконструкстиях”
va
hokazolarni misol qilib keltirishimiz
o‘rinlidir
[3]
MUHOKAMA
(ОБСУЖДЕНИЕ
/ DISCUSSION)
1970-yillar renderlash va kompyuterda yaratilgan tasvirlardagi haqiqiy
yutuqlarning
o‘n
yili
bo‘ldi.
Hammasi Ivan Satherland Yuta universitetida Devid C.
Evansga
qo‘shilganidan
boshlandi. U yerda ular ushbu sohadagi fundamental
tadqiqotlarga katta hissa
qo‘shgan
analog kompyuter grafikasining inqilobiy sinfini
o‘rgata
boshladilar. Kursda
ko‘plab
iqtidorli bitiruvchilar, jumladan Pixar va Adobe
Systems kompaniyalarining
bo‘lajak
hammuassislari bor edi. Bundan tashqari, bu
barcha davrlarning eng mashhur 3D modeli yaratilgan vaqt edi. Yuta choynak deb
19
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
atalmish choynak 1975 yilda Yuta universitetida 3D modellashni ham
o‘rgangan
Martin Nyuell tomonidan ishlab chiqarilgan. Bu aniq
o‘lchovlar
o‘rniga
Bezier egri
chiziqlari (biz hozir ham foydalanayotgan zamonaviy CG vositasi) yordamida
modellashtirilgan birinchi 3D modellardan biri edi. Yana bir muhim yutuq 1974-yilda
Edvin Ketmul tomonidan kashshof qilingan teksturali xaritalashdir. Teksturali
xaritalash dastlab diffuz xaritalash deb atalgan. Bu oddiygina piksellarni teksturadan
3D yuzasiga xaritalash usuli edi [4].
NATIJALAR
(РЕЗУЛЬТАТЫ
/ RESULTS)
Insoniyat tabiiy va inson harakatlari tufayli y
o‘
qolib borayotgan yodgorliklarni
saqlab qolishga va kelajak avlodga yetkazib berishga burchlidir. Bugungi kunda
dunyo olimlari masalaning yechimi sifatida rivojlangan texnologiyalardan
foydalanishni (raqamli saqlash va qayta tiklashni) taklif qilishmoqda. Rivojlangan
texnika yordamida tarixiy yodgorliklarni, ayniqsa
yo‘qolish
xavfi ostida turgan
yodgorliklarni 3D formatda saqlab qolish mumkin. XX asrning 80-90-yillarida
rivojlangan davlatlarda, 2000-yillardan boshlab Rossiya davlatida tarixiy
tadqiqotlarda uch
o‘lchamli
modellashtirishdan foydalanish masalasiga oid ilmiy
tadqiqotlar olib borilgan. 3D (uch
o‘lchovli)
modellashtirish bu - biron bir
me’morchilik
rejasi yoki artefaktning
o‘zi,
chizmasi, tasviri va boshqalar asosida uch
o‘lchovli
loyihasini yaratishdi. Mazkur texnologiya imkoniyatlaridan foydalangan
holda biror tarixiy moddiy ashyodan tortib hattoki qadimiy
me’moriy
inshootlar,
tarixiy shaharlarni ham rekonstruksiya qilishda samarali foydalanish mumkin [5].
3D modellashtirish orqali har qanday uch olchovli materialning texnologik
tasvirini yaratamiz, bunday texnika arxitektura, kino, muhandislik, tibbiyot va
ko‟plab
boshqa sohalarda
qo‘llanilmoqda.
Shuningdek,
tarixiy-madaniy
yodgorliklarning qismlarini tiklash yoki butunlay qayta tiklash orqali yodgorliklarni
asrab qolishimiz, keng jamoatchilikka namoyish etish mumkin. Saqlanib qolmagan
tarixiy madaniy yodgorliklarning virtual modellarini yaratish orqali, ularni ilmiy
tadqiq etishda samarali foydalanish mumkin. Yodgorliklarning virtual modelarini
yaratish, tadqiq qilish va raqamli muzeylarni tashkil qilish sohasidagi tadqiqotlarlarda
90-yillarda AQSH va Yevropa davlatlarida qator yutuqlarga erishilgan.
Tadqiqotchilarning fikricha dunyonig istalgan hududidan turib, insonlar virtual
muzeylarga tashrif buyirishlari va tarixiy yodgorliklarni virtual tomosha qilishlari
mumkin
bo‘ladi.
To‘g‘ri,
virtual yodgorliklar aslidek
bo‘lmaydi,
ammo insonlarga
dunyoning hohlagan burchagidagi yodgorliklarni kuzatish imkonini beradi. Yoki
bizgacha yetib kelmagan yodgorliklar haqida toliq tasavurga ega
bo‘lamiz.
Yodgorliklarning modellashtirish orqali yodgorliklarni uzoq vaqtga saqlab
20
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
qolish,o‘rganish
va keng ommaga namoyish etish imkoniyatiga ega
bo‘lamiz.
Hozirda dunyoda tarixiy va madaniy meroslarni virtual 3D modellari orqali
o‘rganish,
saqlash, ommalashtirish keng tarqalmoqda. Virtual modellashtirish
dunyoda endi rivojlanayotgan soha hisoblanadi. Hozirda bu sohada
o‘nlab
ishlar
yakunlangan. Buni Garvard Semitik muzeyining bir nechta professorlari va
tadqiqotchilari yanada kengaytirdilar. Ular
“Zamonaviy
raqamli 3D vizualizatsiya
bugungi kunda faqat shikastlangan yoki qisman saqlanib qolgan qadimiy
me’moriy
qoldiqlarni
to‘liq
miqiyosda virtual rekonstruksiya qilish imkonini beradi [6].
XULOSA
(ЗАКЛЮЧЕНИЕ
/ CONCLUSION)
Olib borilgan kichik ilmiy izlanishdan shunday xulosaga kelish mumkinki, 3D
modellashtirish texnologiyasining shakllanishi va rivojlanishi zamonaviy kompyuter
grafikasi, muhandislik, arxitektura hamda
san’at
sohalarining kesishgan nuqtasida
yuzaga kelgan murakkab va izchil jarayondir. Dastlab 1960-yillarda Ivan Sutherland
tomonidan yaratilgan Sketchpad tizimi bu sohaning ilk poydevorini
qo‘ygan
bo‘lsa,
keyinchalik 1970
–
1980-yillarda kompyuter texnologiyalarining takomillashuvi
natijasida realistik vizualizatsiya va interaktiv modellash imkoniyatlari paydo
bo‘ldi.
1990-yillardan boshlab esa, bu texnologiyalar keng ommaga taqdim etilib, sanoat,
ta’lim,
sog‘liqni
saqlash, kino va video
o‘yinlar
sohalarida keng
qo‘llanila
boshlandi.
Bugungi kunda 3D modellashtirish inson tasavvurining amaliy mahsulotga aylanishi,
raqamli reallikni yaratish va tarixiy
ob’yektlarning
aniq nusxasini yaratish vositasiga
aylangan. Uning tarixini
o‘rganish
orqali biz texnologik taraqqiyotning naqadar tez
sur’atlar
bilan rivojlanayotganini anglaymiz va kelajakda bu soha yanada chuqur
imkoniyatlar eshigini ochishiga ishonamiz.
ADABIYOTLAR
ROʻYXATI
(ИСПОЛЬЗОВАННАЯ
ЛИТЕРАТУРА
/
REFERENCES)
1. Turayeva S. Normuminov O. Abrorova S.
“Tabiiy
fanlarni
o‘qitishda
3d
modellarni yaratish va foydalanish
metodikasi”/
“scientific
foundations of raising the
use of information technologies to a new level and modern problems of
automation”/international
scientific conference/november 20, 2024.-247b
2. https://ufo3d.com/history-of-3d-modeling/
3. Bozarov N.
“
Arxeologiya sohasida 3d (uch
o‘lchamli)
modellashtirishning
ahamiyati”/
“
Mamlakatimizda uchinchi renessans
gʻoyasini
keng
targʻib
qilishda
ijtimoiy
–
gumanitar fanlarning ahamiyati va
o‘rni
mavzusida respublika ilmiy-
amaliy onlayn konferensiya materiallari 2023-yil 19 sentyabr.-50-51b
4. https://visengine.com/3d-rendering-where-it-all-began/
21
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
5.
Tog‘ayev
Jasur Erkinovich.Bronza va ilk temir davri tarixiy rekonstruksiyasi
masalalari (Janubiy
O‘zbekiston
misolida)[Matn]:monografiya/ Jasur Erkinovich
Tog‘ayev.
-Toshkent:Shafoat Nur Fayz,2020.-29b
6. Koshanova Sh.
“
Tarixiy yodgorliklarni saqlash va qayta tiklashda 3d
texnologiyasi
ahamiyati”
https://t.me/ares_uz Multidisciplinary Scientific Journal
July 2022.-391b
