33
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
VOYAGA YETMAGANLARNING MULK HUQUQI SUBYEKTI SIFATIDA
MUOMALA LAYOQATI
Abdumurodova Guliruxsor Abdumalik qizi
Toshkent davlat yuridik universiteti
Biznes huquqi
yo‘nalishi
magistratura talabasi
Annotatsiya:
ushbu maqolada voyaga yetmaganlarning muomala layoqati
tushunchasi, uning toifalari va emansipatsiya holatlari o‘rganiladi. Shuningdek,
kichik
yoshdagi bolalar va o‘smirlar muomala layoqati darajasidan kelib chiqib,
qanday bitimlar tuzishi mumkinligi tahlil etiladi. Yakunda voyaga yetmaganlar
muomala layoqati bo‘yicha qonunchilikni takomillashtirish bo‘yicha aniq taklif va
tavsiyalar berilgan bo‘lib, ular voyaga yetmaganlarning muomala layoqati asosida
mulkiy manfaatlari muhofazasini yanada kuchaytirishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
voyaga yetmaganlar, muomala layoqati, mayda maishiy bitim,
hadya, mehnat shartnomasi, emansipatsiya.
Fuqarolarning mulkiy munosabatlarda ishtirok etishi va huquqlarini amalga
oshirishining zaruriy shartlari
–
huquq va muomala layoqatining mavjudligidir.
Muomala layoqati
–
fuqarolarning
o‘z
harakatlari bilan fuqarolik huquqlariga
ega
bo‘lish
va ularni amalga oshirish,
o‘zi
uchun fuqarolik burchlarini vujudga
keltirish va ularni bajarish layoqatidir. Bu Fuqarolik kodeksi 22-moddasida
belgilangan.
Muomala layoqatining huquq layoqatidan farqi shundaki, barcha fuqarolar
huquq layoqatiga ega
bo‘ladi,
ammo hammasi ham muomala layoqatiga ega
bo‘lmasligi
mumkin. Muomala layoqatiga ega
bo‘lishning
asosiy sharti shundaki,
muomala layoqatiga ega
bo‘lgan
fuqarolar aqlirasolik bilan
o‘z
harakatlarining
oqibatlarini tushunib harakat qiladilar. Masalan, yangi
tug‘ilgan
chaqaloq
to‘liq
huquq layoqatiga ega
bo‘lsa
-da,
o‘z
harakatlari bilan birorta huquq va majburiyat ola
olmaydi.
“Fuqarolik
muomala
layoqati”
instituti sivilistlar tomonidan
o‘rganib
kelingan
va hozir ham atroflicha
o‘rganilmoqda.
Uni
ta’riflashda
turlicha yondashuvlar
mavjud
bo‘lib,
S. N. Bratus va E. A. Suxanovlar muomala layoqati mazmuniga
bitimlar tuzish, delikt layoqati, shuningdek, boshqa qonuniy harakatlarni amalga
oshirish qobiliyati kiradi,
bo‘lsa,
Ya. R. Vebers
6
Суханов Е.А. «Гражданское право. Том I. Общая часть». учебник. Москва: Статут, 2023, 130с.
7
Веберс Я.Р. Правосубъектность граждан в советском гражданском и семейном правею Рига, 1976. С.76
34
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Vagatsuma
muomala layoqatini faqat qonuniy harakatlar
–
bitimlarni tuzish
qobiliyati bilangina
bog‘lagan.
L.G. Kuznetsova esa muomala layoqatini chuqur
tahlil etib, uning
to‘rtta
elementini ajratib
ko‘rsatgan:
huquqni egallash
–
bu
shaxsning
o‘z
harakatlari bilan huquq va majburiyatlarga ega
bo‘lish
qobiliyatini
nazarda tutadi;
huquqni amalga oshirish
–
fuqarolik huquqlarini mustaqil ravishda
amalga oshirish qobiliyati;
huquqni ijro etish
–
o‘z
harakatlari bilan fuqarolik
majburiyatlarini bajarish qobiliyati; va
delikt layoqati
–
o‘z
harakatlari uchun
javobgar
bo‘lish
qobiliyati hisoblanadi.
N. F. Imomov ham Bratus va Suxanovlar
fikrini
qo‘llab
-quvvatlab, muomala layoqatini bitim tuzish layoqati va delikt
layoqatidan iboratligini
ta’kidlaydi.
N. Ashurova esa muomala layoqatiga ega
bo‘lishni
turli xil yuridik harakatlarni
shaxsan amalga oshirish qobiliyatiga ega
bo‘lish:
shartnomalar tuzish,
ishonchnomalar berish, shuningdek, keltirilgan mulkiy zararlar, shartnoma va boshqa
majburiyatlar yuzasidan javobgar
bo‘lishlik
bilan izohlaydi.
va delikt layoqati hisoblanadi.
T. A. Umarov muomala layoqati shaxsning
o‘z
xatti-harakatlari bilan fuqarolik
huquqlarini
qo‘lga
kiritishi va
o‘zi
uchun fuqarolik majburiyatlarini vujudga keltira
olishi,
ta’riflagan
bo‘lsa,
I. B. Zokirov muomala layoqati yuridik harakatlar
qilish,
ya’ni
qonun
bo‘yicha,
ma’lum
huquqiy oqibatlar qilish (masalan, shartnomalar
tuzish, yetkazilgan zararni
to‘lash
va hokazolar) layoqatidir, deydi.
Huquqshunos olimlarning mazkur fikrlarini inobatga olib, quyidagi xulosaga
kelishimiz mumkin:
Muomala layoqati
–
fuqarolarning qonunda belgilangan huquqlarini
o‘z
harakatlari bilan mustaqil amalga oshirish, shuningdek, boshqa shaxslar bilan
shartnomaviy munosabatlarga kirishib,
o‘ziga
yangi huquq va majburiyatlar vujudga
keltirish, bajarish hamda ular uchun javobgar
bo‘lish
layoqatidir.
Fuqaroning yoshi va muomala layoqati
—
uning mulkiy huquqlarini
to‘liq
yoki
qisman amalga oshirish imkoniyatini belgilovchi asosiy mezonlardan hisoblanadi.
8
Вагацума С. Гражданское право Японии.
-
М.: 1983.
-
Б. 47.
9
Мусабаева Т.Ж. (2020). ГРАЖДАНСКАЯ ДЕЕСПОСОБНОСТЬ НЕСОВЕРШЕННОЛЕТНИХ. Вестник
магистратуры, (1
-1 (100)), 77-79.
10
Фуқаролик ҳуқуқи. 2
-
қисм. Тошкент.Адолат,2007 Б.579
11
Ашурова Н.А. Вояга етмаганларнинг фуқаролик
-
ҳуқуқий муносабатлардаги иштироки. Юрид. фан. номз.
Дисс... Тошкент: 2008.
-
Б. 46
12
R.J. Ro’ziyev, V.R. Topildiyev, M.Sh. Choriyev.
Fuqarolik va oila huquqi. Darslik. -
Toshkent. O’zbekiston
Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti. 2022.
–
78-bet.
13
Зокиров
И
.
Б
.
Ўзбекистон Республикаси фуқаролик
ҳуқуқи
.
–
Тошкент
:
ТДЮИ
, 2006. -262
б
.
35
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Muomala layoqati fuqaro voyaga yetgach,
ya’ni
o‘n
sakkiz yoshga
to‘lgach
to‘la
hajmda vujudga keladi. Turli yurisdiksiyalarda bu yosh turlicha belgilangan.
Germaniya Fuqarolik kodeksi (BGB) 2-moddasida, Fransiya Fuqarolik kodeksi 388-
moddasida, Italiya Fuqarolik kodeksi 2-moddasida, Avstriya Fuqarolik kodeksi 21-
moddasida muomala layoqati 18 yoshga kirganda vujudga kelishi belgilangan
bo‘lsa,
Yaponiya Fuqarolik kodeksi 4-moddasi
balog‘at
yoshi sifatida 20 yoshni, AQSHning
Alabama shtati Fuqarolik kodeksi 26-moddasi esa 19 yoshni belgilagan.
Fuqarolarning muomala layoqati quyidagi guruhlarga
bo‘lib
o‘rganiladi:
to‘liq
muomalaga layoqatsizlik (6 yoshgacha
bo‘lgan
bolalar, sud tomonidan
ruhiy kasal va aqli zaif deb topilganlar);
qisman muomalaga layoqatlilik (6-14 yoshli hamda 14-18 yoshli voyaga
yetmaganlar);
muomala layoqati cheklanganlik;
to‘liq
muomalaga layoqatlilik (aqli raso 18 yoshdan oshgan hamda
emansipatsiya holati
qo‘llanilganlar
va 18 yoshga yetmasdan nikoh munosabatlariga
kirishgan fuqarolar).
Fuqarolarning muomala layoqatini guruhlarga
bo‘lishdan
maqsad shuki, bola
qanchalik katta
bo‘lsa,
uning
o‘ylab
ish qilish va
o‘z
harakatlarini anglash qobiliyati
shunchalik yuqori
bo‘ladi.
Yosh
ulg‘ayishi
bilan bola ruhiy yetuklikka va aqliy
salohiyatga
to‘ladi,
huquqiy nuqtai nazardan olib qaralsa, uning bitim tuzish va
huquqbuzarlikka javobgarlik doirasi (delikt layoqati) kengayib boradi.
Mazkur guruhlardan
ma’lumki,
voyaga yetmaganlar qisman muomalaga
layoqatli hisoblanadi. Fuqarolik qonunchiligi voyaga yetmaganlarni ikki yosh
guruhiga
bo‘lib,
ularning har biriga turli hajmdagi muomala layoqatini beradi. H.
Rahmonqulov ham ushbu fikrni
qo‘llagan
holda voyaga yetmaganlarni quyidagi ikki
toifaga
bo‘lgan.
–
14 yoshgacha
bo‘lgan
shaxslar (kichik
yoshdagilar), ikkinchisi
–
14 yoshdan 18 yoshgacha
bo‘lgan
shaxslar (voyaga
yetmaganlar). Amaldagi qonunchilik kichik yoshdagi bolalarning muomala layoqatini
faqat 6 yoshga
to‘lgandan
so‘ng
amalga oshirishni nazarda tutadi. Shunday qilib, 6
yoshgacha
bo‘lgan
bolalar yuridik ahamiyatga ega
bo‘lgan
harakatlarni amalga oshira
olmaydilar, demak, ular muomalaga layoqatsizdirlar. Biroq, Germaniya va bir nechta
Yevropa davlatlarida kichik yoshdagi bolalarning muomala layoqati 7 yoshga
to‘lgandan
boshlanadi.
14
Раҳмонқулов
Ҳ
.
Р
.
Фуқаролик
ҳуқуқининг
субъектлари
.
–
Тошкент
: O
‘
zbekiston, 2008. -19
б
.
36
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Har bir toifaga alohida
to‘xtaladigan
bo‘lsak,
Fuqarolik kodeksi 29-moddasiga
muvofiq, olti yoshdan
o‘n
to‘rt
yoshgacha
bo‘lgan
kichik yoshdagi bolalar qisman
muomalaga layoqatliligidan kelib chiqib, quyidagi bitimlarni mustaqil ravishda
amalga oshirishga haqlidirlar:
1) mayda maishiy bitimlar;
2) tekin manfaat
ko‘rishga
qaratilgan, notarial tasdiqlashni yoki davlat
ro‘yxatidan
o‘tkazishni
talab qilmaydigan bitimlar;
3) qonuniy vakil yoki uning roziligi bilan uchinchi shaxs tomonidan muayyan
maqsad yoki erkin tasarruf etish uchun berilgan
mablag‘larni
tasarruf etish borasidagi
bitimlar.
Kichik yoshdagi bolaning bitimlari, shu jumladan,
o‘zi
mustaqil ravishda tuzgan
bitimlari
bo‘yicha
uning ota-onasi, farzandlikka oluvchilari yoki vasiy, agar ular
majburiyatning buzilishida
o‘zlarining
ayblari
yo‘qligini
isbotlay olmasalar, mulkiy
javobgar
bo‘ladilar.
Ushbu shaxslar qonunga muvofiq kichik yoshdagi bolalar
yetkazgan zarar uchun javobgar
bo‘ladilar.
Olti yoshdan
o‘n
to‘rt
yoshgacha
bo‘lgan
kichik yoshdagi bolalarning
muomalaga layoqatliligi xususida yuridik adabiyotlarda turli fikrlar mavjud.
Ko‘pchilik
mualliflarning ta
’
kidlashicha,
o‘n
to‘rt
yoshgacha
bo‘lgan
voyaga
yetmagan bolalar muomala layoqatiga ega emas, ular tor doirada bitimlar tuzish
huquqiga ega
bo‘lsalar
-da, yetkazilgan zararni qoplash, ya
’
ni delikt qobiliyatiga ega
emas.
Boshqa mualliflarning fikricha,
o‘n
to‘rt
yoshgacha
bo‘lgan
bolalar delikt
qobiliyatiga ega
bo‘lmasalar
-da, qonunda nazarda tutilgan hollarda bitimlar tuzish
qobiliyatiga ega va shunday ekan, ular ma
’
lum darajada muomala layoqatiga ham
ega.
“Voyaga
yetmaganlar muomala
layoqati”
kategoriyasini
o‘rganish
bilan
shug‘ullanuvchi
deyarli barcha tadqiqotchilar mayda maishiy bitim deganda nimani
tushunish kerak, degan savolni
o‘z
oldiga
qo‘yadilar.
O‘zbekiston
Respublikasi
Fuqarolik kodeksida mayda maishiy bitim tushunchasi keltirilmagan, buni amalga
oshirish qiyin, chunki bir qator omillarni hisobga olish zarur: bola yashayotgan
oilaning moddiy ahvoli, bitim predmeti, uning maqsadi, ashyoning qiymati va
boshqalar.
Borisovning fikricha, fuqaroning shaxsiy va oddiy ehtiyojlarini qondirish
maqsadida naqd pul evaziga kichik summaga tuziladigan bitimni mayda maishiy
15
21.12.1995. O
‘
zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi 29-moddasi.
16
Братусь С.Н. Субъекты гражданского права. –
М.: 1950. –
С.68
37
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
bitim deb hisoblash mumkin.
o‘quv
qurollarini sotib olish,
maktab oshxonasida tushlik, shahar transportida
yo‘l
haqini
to‘lash
va boshqalar. Har
bir muayyan holatda tuzilgan bitim mayda maishiy buyumlar toifasiga kirishini
aniqlashda ushbu bitimni tuzgan shaxs oilasining turmush darajasi e
’
tiborga olinishi
lozim. O.V. Kirichenko fikriga
ko‘ra,
voyaga yetmagan shaxsning odatdagi
ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan bitimlarni maishiy bitimlar deb hisoblash
mumkin.
o‘z
xususiyatiga
ko‘ra
voyaga yetmagan shaxsning yoshiga mos
kelishi lozim. Huquqiy adabiyotlarda
ko‘pincha
mayda maishiy bitimning uchta
asosiy mezonini ajratish zarurligi haqida fikr bildiriladi: qiymat, mohiyat va yosh.
Shunga muvofiq, O.V. Kirichenko ta
’
kidlaganidek, mazkur bitim uchta asosiy
belgiga ega: bitimning past (ahamiyatsiz darajada) narxi; bitimning maishiy
xususiyati (kundalik ehtiyoj); bitimning past narxi va mohiyatining muayyan voyaga
yetmagan shaxsning yoshi hamda rivojlanish xususiyatlariga muvofiqligi.
N. Ashurova esa kichik yoshdagi bolalar mustaqil tuza oladigan mayda maishiy
bitim deganda, bola yoki uning oila
a’zolarining
odatdagi, har kungi ehtiyojini
qondirishga qaratilgan, qonun hujjatlarida belgilangan eng kam oylik ish haqidagi
bahodan ortiq
bo‘lmagan,
tuzilishi bilan ijro etiladigan bitim tushunilishini
ta’kidlaydi.
Shu
o‘rinda,
ko‘pchilik
davlatlar qonunchiligiga nazar tashlasak, mayda maishiy
bitimga huquqiy jihatdan
ta’rif
berilganini
ko‘rishimiz
mumkin. Ukraina Fuqarolik
kodeksi 31-moddasi 2-qismi bilan
“Agar
bitim shaxsning maishiy ehtiyojlarini
qondirsa, uning jismoniy,
ma’naviy
yoki ijtimoiy rivojlanishiga mos kelsa va past
qiymatli narsaga taalluqli
bo‘lsa,
u mayda maishiy bitim
hisoblanadi”
deb
, mayda
maishiy bitim tushunchasiga
ta’rif
berib
o‘tgan.
Qozog‘iston
Respublikasi Fuqarolik
kodeksi 23-moddasi 2-qismida
“O‘n
to‘rt
yoshgacha
bo‘lgan
voyaga yetmaganlar
(kichik yoshdagi bolalar) faqat
o‘z
yoshlariga mos keladigan va bajarilishi bilan bir
vaqtda amalga oshiriladigan mayda maishiy bitimlarni mustaqil ravishda tuzishga
haqli”
qo‘yilgan.
Yaponiya Fuqarolik kodeksi 9-moddasida mayda
maishiy bitim tushunchasi aniq keltirilmagan
bo‘lsa
-da, vasiylik ostidagi
o‘smir
17
Борисов В.В. Вопросы квалификации сделок, совершаемых несовершеннолетними гражданами и проблемы
применения норм об их недействительности https://justicemaker.ru/view
-article.php?id=4&art=1713
18
Кириченко О.В. К вопросу о юридической природе мелкой бытовой сделки [Электронный ресурс] / О. В.
Кириченко
//
Консультант
Плюс:
справочно
-
правовая
система.
–
URL:http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req= doc&base=CJI&n=88168# 0296684925892027, требуется
авторизация. –
Загл. с экрана (дата обращения : 01.06.2025).
19
Ашурова Н.А. Вояга етмаганларнинг фуқаролик
-
ҳуқуқий муносабатлардаги иштироки. Юрид. фан. номз.
Дисс... Автореферати. Тошкент
: 2008 -
11 б.
20
Цивільний кодекс України Стаття 31.
https://uristy.ua/laws/civilnij-kodeks-ukraini/glava-4-statta-31
21
Гражданский кодекс Республики Казахстан Статья 23.
38
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
shaxs tomonidan amalga oshirilgan yuridik harakat bekor qilinishi mumkinligi, biroq,
bu kundalik zaruriy narsalarni xarid qilishga yoki kundalik hayot bilan
bog‘liq
boshqa harakatlarga nisbatan
qo‘llanilmasligini
ta’kidlaydi.
o‘z
navbatida, yuqorida keltirilgan huquqshunos olimlarning fikrini tasdiqlab, mayda
maishiy bitim kundalik ehtiyoj bilan
bog‘liq
bo‘lishi,
bitimning qiymati voyaga
yetmaganning yoshiga mos darajada past
bo‘lishi
hamda tuzilishi bilan bir vaqtda
bajarilishi kerakligini nazarda tutadi.
Demak, mayda maishiy bitimlar voyaga yetmagan shaxsning yoshiga mos
bo‘lishi,
kundalik
iste’mol
uchun talab etiladigan tovar
bo‘lishi
va albatta, uning
narxi past
bo‘lishi
kerak. Bulardan kelib chiqib, mayda maishiy bitimga quyidagicha
ta’rif
berishimiz mumkin:
Mayda maishiy bitim
–
fuqarolarning kundalik maishiy ehtiyojlarini qondirishga
qaratilgan, summasi yuqori
bo‘lmagan
va tuzilishi bilan ijro etilagan bitim.
Kichik yoshdagi bolalar mustaqil tuzishi mumkin
bo‘lgan
bitimlar orasida tekin
manfaat
ko‘rishga
qaratilgan, notarial tasdiqlashni yoki davlat
ro‘yxatidan
o‘tkazishni
talab qilmaydigan bitimlar ham keltirilgan. Bu hadya shartnomasi hisoblanadi.
O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksi 502-moddasi 1-qismida hadya
shartnomasiga huquqiy jihatdan
ta’rif
berilgan
bo‘lib,
unga
ko‘ra,
hadya
shartnomasiga muvofiq bir taraf (hadya qiluvchi) boshqa taraf (hadya oluvchi)ga
ashyoni tekinga mulk qilib beradi yoki berish majburiyatini oladi yoxud unga
o‘ziga
yoki uchinchi shaxsga nisbatan mulk huquqi (talabi)ni beradi yo berish majburiyatini
oladi, yoxud uni
o‘zi
yoki uchinchi shaxs oldidagi mulkiy majburiyatdan ozod qiladi
yoinki ozod qilish majburiyatini oladi.
Mazkur norma ham hadya asosida mulk
tekin topshirilishini,
ya’ni
hadya qiluvchining tasarrufida
bo‘lgan
ashyo hadya
oluvchiga mol-mulk qilib
o‘tkazib
berilishini nazarda tutadi. Qonunchilikda hadya
shartnomasi taraflari sifatida hadya qiluvchi va hadya oluvchiga talab belgilanmagan.
Biroq, sivilistlar hadya shartnomasi fuqarolik-huquqiy xarakterdagi shartnoma
bo‘lgani
bois, hadya qiluvchi va hadya oluvchi muomala layoqatiga ega
bo‘lishi
lozim, deb hisoblaydi.
Aslida voyaga yetmagan hadya oluvchi
bo‘lganida
hech
qanday muamosiz hadyani qabul qilishi mumkin, biroq, sivilistlar yosh bola biron-
bir, hatto, arzimas
sovg‘a
olsa ham bunga
o‘zining
roziligini bildirish imkoniyatiga
ega
bo‘lishi
kerakligini
ta’kidlaydi.
Voyaga yetmagan hadya qiluvchi pozitsiyasida
22
Civil
Code
of
Japan
（
Act
No.
89
of
1896
）
Article
9.
https://www.japaneselawtranslation.go.jp/en/laws/view/3494/en#je_pt1ch2sc3at4
23
29.08.1996. O
‘
zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi 502-moddasi.
24
Fuqarolik huquqi. Q.II/M. Abdusalomov, X. Azizov, B. Axmadjonov va boshq., O
’
zbekiston Respublikasi Adliya
vazirligi, Toshkent davlat yuridik instituti. - Toshkent: Adolat, 2007. 110-bet
39
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
bo‘lganida
vaziyat ancha
o‘zgaradi.
Sababi u
o‘ziga
tegishli
bo‘lgan
mulkni boshqa
shaxsga tekinga beradi, bu holatda voyaga yetmagan shaxs
o‘z
harakatlarini
to‘liq
anglay olishi shart. Chunki bu bolaning mulkiy manfaatlariga zid
bo‘lishi
mumkin.
Yaponiya Fuqarolik kodeksi 13-moddasida vasiylikdagi shaxs hadya qilayotganida
vasiyning roziligini olishi kerakligi belgilanganligi hadya shartnomasiga jiddiy
e’tibor
qaratilib, hadya qiluvchi
bo‘lish
uchun
to‘liq
muomala layoqatiga yetish talab
etilishini bildiradi.
Shuningdek, Kanadaning Kvebek provinsiyasi Fuqarolik kodeksi
172-moddasida faqat emansipatsiya qilingan shaxs mol-mulkini
o‘z
imkoniyatiga
ko‘ra
hadya qilishi mumkinligini belgilaydi va bu norma ham
o‘z
navbatida, hadya
qiluvchi
to‘liq
muomala layoqatiga ega
bo‘lishi
kerakligini
ko‘rsatadi.
Bola
do‘stiga
ruchka yoki daftarini
sovg‘a
qilishi mumkin. Bu hech qanday
muammo
tug‘dirmaydi.
Sababi hadya bahosi bolaning yoshiga mos. Biroq, notarial
tasdiqlanishni va davlat
ro‘yxatidan
o‘tkazishni
talab etmaydigan katta miqdordagi
hadya shartnomalari ham mavjud. Masalan, 13 yoshli bola Apple kompaniyasiga
tegishli
bo‘lgan
so‘nggi
rusumdagi telefonni
o‘rtog‘iga
oddiy yozma shaklda
shartnoma tuzib, hadya qildi. Bu telefon taxminan 15 million
so‘m
turadi. Kimdir
uchun bu ahamiyatsiz miqdor
bo‘lsa,
kimningdir moliyaviy ahvoli uchun yetarlicha
katta summa hisoblanadi. Bu bitimning notarial tarzda tasdiqlanishi kerakligi
qonunchilikda belgilanmagan. Bu vaziyat ota-ona, vasiy va homiyni ularning roziligi
olinmagani uchun mazkur hadya shartnomasini haqiqiy emas deb topilish
imkoniyatidan mahrum etadi va
o‘z
navbatida, bolaning mulkiy manfaatlariga ziyon
yetkazadi.
Qozog‘iston
Respublikasi Fuqarolik kodeksi 22-23-moddalari tekinga
tuziladigan bitimni har ikkala toifadagi voyaga yetmaganlar uchun qonuniy vakillari
roziligisiz tuzishi mumkin
bo‘lgan
bitimlar safiga kiritmaydi. Buni Ukraina Fuqarolik
kodeksi 31-32-moddalarida ham kuzatish mumkin. Yuqorida keltirilgan fikrlar va
mazkur davlatlar qonunchilik tajribasidan kelib chiqib, voyaga yetmaganlar qonuniy
vakillarning ruxsatisiz hadya shartnomasi munosabatlariga kirganida hadyaning ular
yoshiga mos tarzda maksimal miqdori belgilanishi voyaga yetmaganlarning mulkiy
manfaatlarini himoya qilishga zamin yaratadi.
Voyaga yetmaganlarning ikkinchi guruhi
–
14 yoshdan 18 yoshgacha
bo‘lgan
bolalar. Fuqarolik qonunchiligiga
ko‘ra,
o‘n
to‘rt
yoshdan
o‘n
sakkiz yoshgacha
bo‘lgan
voyaga yetmaganlar
(o‘smirlar)
ota-onalari, farzandlikka oluvchilari va
25
Civil Code of Japan
（
Act No. 89 of 1896
）
Article 13.
https://www.japaneselawtranslation.-
go.jp/en/laws/view/3494/en#je_pt1ch2sc3at4
26
ccq-1991 -
40
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
homiylarining roziligisiz quyidagi harakatlarni, bitimlarni va huquqlarni mustaqil
ravishda amalga oshirishlari mumkin:
1)
o‘z
ish haqi, stipendiyasi va boshqa daromadlarini tasarruf etish;
2) fan, adabiyot yoki san
’
at asarining, ixtironing yoxud
o‘z
intellektual
faoliyatining qonun bilan
qo‘riqlanadigan
boshqa natijasi muallifi huquqini amalga
oshirish;
3) qonunga muvofiq kredit muassasalariga omonatlar
qo‘yish
va ularni tasarruf
etish;
4) FKning 29-moddasi 2-qismida nazarda tutilgan mayda maishiy bitimlarni
tuzish.
Ko‘rinib
turibdiki,
o‘n
to‘rt
yoshdan
o‘n
sakkiz yoshgacha
bo‘lgan
voyaga
yetmagan bolalarning muomala layoqati hajmi jihatidan olti yoshdan
o‘n
to‘rt
yoshgacha
bo‘lgan
kichik yoshdagi bolalarnikiga nisbatan ancha keng. Ular
o‘zlari
mustaqil ravishda yoki ota-onalari, farzandlikka oluvchilari va homiylarining roziligi
bilan fuqarolik huquqlariga ega
bo‘lishlari,
o‘zlari
uchun majburiyat olishlari
mumkin. Bu yoshdagi
o‘smirlar
turli xil bitimlar tuzishlari, har xil faoliyatlar,
jumladan, tadbirkorlik faoliyati bilan ham
shug‘ullanishlari
mumkin. Bunday
bitimlarni tuzishda va boshqa harakatlarni amalga oshirishda ushbu yoshdagi
muomala layoqatiga yetmaganlar
o‘z
xohish-irodasini izhor etgan holda
o‘z
nomidan
ishtirok etadilar.
O‘n
to‘rt
yoshdan
o‘n
sakkiz yoshgacha
bo‘lgan
o‘smirlarning
qonuniy
vakillarining roziligidan
qat’iy
nazar
o‘z
ish haqi, stipendiyasi va boshqa
daromadlarini mustaqil ravishda tasarruf etishi, ularning mehnat munosabatlarida
ishtirok etishi bilan
bog‘liq.
Bunday yoshdagi
o‘smirlar
mehnat qonunchiligiga
muvofiq
ma’lum
sharoitda mehnat qilish huquqiga ega. Mehnat kodeksi 31-moddasi
o‘n
beshdan
o‘n
olti yoshgacha shaxslar bilan yakka tartibdagi mehnatga oid
munosabatlar ularni mazkur yoshga
to‘lguniga
qadar ishga qabul qilishga ushbu
Kodeksga muvofiq
yo‘l
qo‘yiladigan
hollarda ota-onadan birining (ota-onaning
o‘rnini
bosuvchi shaxsning) dastlabki yozma roziligi mavjud
bo‘lganda
mehnat
shartnomasi asosida yuzaga kelishini belgilaydi.
Shunday ekan, ular mehnati uchun
to‘langan
ish haqini erkin tasarruf etish imkoniyatiga ega
bo‘lishlari
kerak.
Shuningdek, mazkur kodeks 118-moddasi 3-qismi
o‘n
beshga yoshga
to‘lmagan
shaxslar bilan ham madaniy-tomosha tashkilotlarida, televideniye,
radioeshittirish tashkilotlarida va boshqa ommaviy axborot vositalarida, shuningdek
27
21.12.1995. O
‘
zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi 27-moddasi.
28
28.10.2022. O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi 31
-moddasi
41
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
professional sportchilar bilan ota-onaning har ikkisining (ota-ona
o‘rnini
bosuvchi
shaxsning) roziligi hamda vasiylik va homiylik organining ruxsati bilan,
sog‘lig‘iga
va
ma’naviy
kamol topishiga ziyon yetkazmasdan asarlarni yaratish va (yoki) ijro
etishda
(ko‘rgazmaga
qo‘yishda)
ishtirok etish uchun mehnat shartomasini tuzishga
yo‘l
qo‘yilishi
nazarda tutadi.
bo‘lgan
bolalar ham
mehnat shartnomasi asosidan ishlashi mumkin
bo‘lsa
-da, Fuqarolik kodeksi 29-
moddasiga asosan qonuniy vakillarining roziligisiz bu daromadini mustaqil tasarruf
eta olmaydi. Sababi 14 yoshdan 18 yoshgacha
bo‘lgan
voyaga yetmaganlar 14
yoshdan kichik
bo‘lgan
bolalarga nisbatan muomala layoqati hajmi kengroq, chunki
ular bu yoshdan
o‘z
harakatlarini, uning huquqiy oqibatlarini anglay boshlaydi. Shu
sababdan ham qonunchilik 14 yoshdan 18 yoshgacha
bo‘lgan
voyaga yetmaganlarga
o‘z
mehnat faoliyati natijasida topilgan daromadini mustaqil sarflash imkonini beradi.
Fuqarolik kodeksi 27-moddasiga asosan sudning yetarli asoslar mavjud
bo‘lganida
ota-onalar, farzandlikka oluvchilar yoki homiyning yoxud vasiylik va
homiylik organining iltimosnomasiga muvofiq
o‘n
to‘rt
yoshdan
o‘n
sakkiz
yoshgacha
bo‘lgan
voyaga yetmaganning
o‘z
ish haqi, stipendiyasi yoki boshqa
daromadlarini mustaqil tasarruf etish huquqini cheklab
qo‘yishi
yoki bu huquqdan
mahrum qilishi mumkinligi mazkur voyaga yetmaganlarning
o‘z
mulkiy
manfaatlariga ziyon yetkazishini oldini oladi. Sababi ular hali
to‘liq
muomala
layoqatiga ega
bo‘lmagani
bois,
ba’zida
isrofgarchilik qilishi yoki boshqa harakatlar
bilan
o‘z
mol-mulkining kamayishiga sababchi
bo‘lishi
mumkin.
Yuqorida keltirilganidek, 14 yoshdan 18 yoshgacha
bo‘lgan
voyaga yetmaganlar
fan, adabiyot yoki san
’
at asari, ixtiro yoki
o‘z
intellektual faoliyatining qonun bilan
qo‘riqlanadigan
boshqa natijasi muallifi sifatidagi huquqlarini mustaqil ravishda
amalga oshiradilar. E. P. Gavrilov ta
’
kidlaganidek, mualliflik asarlariga nisbatan
hsaxsiy nomulkiy va mulkiy huquq shuni anglatadiki, 14 yoshga
to‘lgach
voyaga
yetmagan shaxs
o‘z
ismini
ko‘rsatish
usulini (asl ismi, taxallusi yoki anonim tarzda)
o‘zi
tanlaydi, asarning daxlsizligi va uni e
’
lon qilish huquqiga oid masalalarni
mustaqil hal etadi,
o‘zining
mutlaq huquqini tasarruf etish
bo‘yicha
har qanday
shartnomalarni tuzadi, bunday shartnomalar asosida tegishli
mablag‘larni
oladi va
ularni
o‘z
xohishiga
ko‘ra
sarflaydi.
Shunday qilib, voyaga yetmagan shaxs intellektual faoliyat natijasini yaratishi
va
o‘zini
uning muallifi deb tan olishi har qanday yoshda mumkin, ammo bu
huquqlardan faqat 14 yoshga
to‘lgandan
so‘ng
mustaqil foydalana oladi.
29
28.10.2022. O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi 118
-moddasi
https://lex.uz/ru/docs/-6257288
30
Гаврилов Э.П. Интеллектуальные права несовершеннолетних // Хозяйство и право. –
2001.
№9. –
С
.57
42
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
E’tiborlisi
shundaki, fuqarolik huquqi voyaga yetmagan bolaga 18 yoshga
to‘lmasdan
turib ham
to‘liq
muomala layoqatiga ega
bo‘lish
imkoniyatini bergan.
O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksi voyaga yetmaganlarning
to‘liq
muomala
layoqatiga ega
bo‘lishi
uchun ikkita asosni belgilaydi. Bular 18 yoshga
to‘lmasdan
turmush qurish va emansipatsiya holatlari hisoblanadi.
Fuqarolik kodeksi 22-moddasiga
ko‘ra,
voyaga yetgunga qadar qonuniy asosda
nikohdan
o‘tgan
fuqaro nikohdan
o‘tgan
vaqtdan
e’tiboran,
o‘n
olti yoshga
to‘lgan
voyaga yetmagan shaxs mehnat shartnomasi
bo‘yicha
ishlayotgan
bo‘lsa
yoki ota-onasi, farzandlikka oluvchilari yoxud homiysining
roziligiga binoan tadbirkorlik faoliyati bilan
shug‘ullanayotgan
bo‘lsa,
u
to‘la
muomalaga layoqatli deb
e’lon
qilinadi.
Demak, voyaga yetmaganlar faqat ikki holatda: nikohdan
o‘tganda
va
emansipatsiya qilinganda
to‘liq
muomala layoqatiga ega
bo‘ladilar.
Ematsipatsiya
holati
qo‘llanilishining
ahamiyati shundaki, u voyaga yetmaganlarni qonuniy
tadbirkorlik faoliyatini mustaqil amalga oshirishda, yirik bitimlar tuzish yoki
o‘z
pul
mablag‘larini
boshqa
yo‘llar
bilan sarflash borasida qonuniy vakillardan mustaqil
ravishda amalga oshirish imkoni yaratadi.
Yuqoridagilardan xulosa qilib,
O‘zbekiston
Respublikasi qonunchiligiga voyaga
yetmaganlarning muomala layoqati bilan
bog‘liq
bo‘lgan
quyidagi takliflarni
berishimiz mumkin:
1. Ukraina, Yaponiya va
Qozog‘iston
Respublikalari Fuqarolik qonunchiligi
tajribasidan kelib chiqib,
O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksi 29-moddasi 2-
qismiga mayda maishiy bitim tushunchasiga
ta’rif
beruvchi quyidagi qism
qo‘shilishi
maqsadga muvofiqdir:
Mayda maishiy bitim
–
fuqarolarning kundalik maishiy ehtiyojlarini qondirishga
qaratilgan, summasi yuqori
bo‘lmagan
va tuzilishi bilan ijro etiladigan bitim.
2. Ukraina, Yaponiya va
Qozog‘iston
Respublikalari, Kanadaning Kvebek
provinsiyasi Fuqarolik qonunchiligi tajribasi asosida
O‘zbekiston
Respublikasi
Fuqarolik kodeksi 29-moddasi 1-qismida keltirilgan voyaga yetmaganlar qonuniy
vakillari ruxsatisiz mustaqil tuzishi mumkin
bo‘lgan
bitimlar orasidan 2-band
–
“tekin
manfaat
ko‘rishga
qaratilgan, notarial tasdiqlashni yoki davlat
ro‘yxatidan
o‘tkazishni
talab qilmaydigan
bitimlar”ni
chiqarib tashlash yoki ushbu bitimning
maksimal miqdorini belgilash kerak. Bu taklif voyaga yetmaganlarning
o‘zlari
31
21.12.1995. O
‘
zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi 22-moddasi.
32
21.12.1995. O
‘
zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi 28-moddasi.
43
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
tomonidan hali harakatlarining huquqiy oqibatlarini
to‘liq
anglab yetmagan holda
mulkiy manfaatlariga ziyon yetkazish xavfini oldini olishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxati:
1. 21.12.1995.
O‘zbekiston
Respublikasining Fuqarolik kodeksi;
2. 28.10.2022.
O‘zbekiston
Respublikasining Mehnat kodeksi;
3. Civil Code of Japan
（
Act No. 89 of 1896);
4.
Цивільний
кодекс
України;
5.
Гражданский
кодекс
Республики
Казахстан;
6.
ccq-1991 - Civil Code of
Québec;
7.
Зокиров
И.Б.
Фуқаролик
ҳуқуқи
.
Дарслик.
I
кисм.
–
Тошкент:
ТДЮИ
нашриёти,
2009. 611
бет.
8.
Фуқаролик
ҳуқуқи
. 2-
қисм.
Тошкент.
Адолат,2007.
–
Б.
579
9.
Раҳмонқулов
Ҳ.Р.
Фуқаролик
ҳуқуқининг
субъектлари.
–
Тошкент:
O
‘
zbekiston, 2008. 200
бет.
10. R.J. Ro
‘
ziyev, V.R. Topildiyev, M.Sh. Choriyev. Fuqarolik va oila huquqi.
Darslik. - Toshkent.
O‘zbekiston
Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti. 2022.
–
639 bet.
11.
Ашурова
Н.А.
Вояга
етмаганларнинг
фуқаролик
-
ҳуқуқий
муносабатлардаги
иштироки.
Юрид.
фан.
номз.
Дисс...
Тошкент
: 2008. -
Б
. 46
12.
Суханов
Е.А.
“Гражданское
право.
Том
I.
Общая
часть”.
учебник.
Москва:
Статут,
2023.
13.
Братусь
С.Н.
Субъекты
гражданского
права.
–
М.:
1950.
–
С.68
14.
Веберс
Я.Р.
Правосубъектность
граждан
в
советском
гражданском
и
семейном
праве.
Рига,
1976.
С.76
15.
Вагацума
С.
Гражданское
право
Японии.
-
М.:
1983. -
Б.
47.
16.
Мусабаева
Т.Ж.
(2020).
ГРАЖДАНСКАЯ
ДЕЕСПОСОБНОСТЬ
НЕСОВЕРШЕННОЛЕТНИХ.
Вестник
магистратуры,
(1-1 (100)), 77-79.
