85
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
TARBIYA INSON KAMOLOTI SARI
YOʻL.
MAKTABGACHA
TA’LIMDA
TARBIYANING TUTGAN
O‘
RNI
Xayrullayeva Sevara Ubaydullo qizi
O‘
zbekiston
–
Finlandiya pedagogika instituti 404 guruh talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada inson kamolotiga
ta’sir
etuvchi tashqi omillar,
oilada tarbiyaning ahamiyati, bolani tarbiyalashda qanday jihatlarga
e’tibor
berish
kerak kabi fikrlar yoritib berilgan.
Kalit s
o‘
zlar:
Tarbiya, muhit, intellektual, shaxs, kamolot, qobilyat, sotsial,
jismoniy, pedagogik, taraqqiyot, layoqat, maktabgacha
ta’lim
yoshi, tarbiyalanuvchi,
tarbiyalash,
ta’lim
va tarbiya uy
g‘
unligi.
Kirish.
Tarbiya muhit kabi inson kamolotiga
ta’sir
etuvchi tashqi omillardan
hisoblanadi. Uning farqli tomoni va xususiyati shundaki, tarbiya aniq maqsadni
k
o‘
zlab, sistemali ravishda, insonda ijobiy fazilatlarni tarkib toptirish y
o‘
lida
tarbiyachining rahbarligida amalga oshirilib boriladi. Ammo tarbiya
ta’sirining
kuchi
va uning natijasi irsiyat va muhit kabi omillarning hamkorligi bilan belgilanadi. Inson
kamoloti irsiyat y
o‘
li bilan orttirilgan va tabiiy layoqatlar bilan belgilanib qolmay
balki, butun hayoti davrida uni qurshab olgan voqealik
ta’sirida
orttirgan xususiyat va
sifatlar bilan belgilanadi. Lekin tarbiya odamning k
o‘
zi, sochi, terisining rangi, badan
tuzulishiga
ta’sir
k
o‘
rsataolmaydi. Lekin shunday b
o‘
lsada tarbiya jismoniy
taraqiyyotga
ta’sir
etishi mumkin. Sababi maxsus tashkil etilgan jismoniy mashqlar
orqali bolaning salomatligi mustahkamlanadi va chiniqtirib boriladi.
Bolaning jismonan so
g‘
lom, axloqan pok, mehnatsevar, madaniyatli intellektual
salohiyatli b
o‘
lib
o‘
sishida jamiyatimiz manfaatdor.
O‘
quv tarbiyaviy
muassasalarning tarbiya borasidagi ishlari qanchalik yaxshi y
o‘
lga q
o‘
yishdan
qat’iy
nazar, tarbiya masalalarini oila hal qiladi. Bo
g‘
cha va maktablar
ta’lim
bersa va
tarbiyalasa, ota-onalar faqat tarbiyalabgina qolmay, ular bilan birga yashaydilar. Ota-
onalarning farzand uchun fidoyi b
o‘
lishligi
o‘
zbek millatiga xos b
o‘
lgan ajoyib
fazilatdir. Jumladan, Prezidentimiz Sh.Mirziyoyev
ta’kidlagandek
“Bizni
hamisha
o‘
ylantirib keladigan yana bir muhim masala-bu yoshlarimizning odob-axloqi,
yurish-turishi, bir s
o‘
z bilan aytganda, dunyoqarashi bilan bo
g‘
liq. Bugun zamon
shiddat bilan rivojlanyapti. Bu rivojlanishlarni hammadan ham k
o‘
p his etadigan
kim?-yoshlar. Mayli, yoshlar
o‘
z davrining talablari bilan uy
g‘
un b
o‘
lsin. Lekin ayni
paytda
o‘
zligini ham unutmasin. Biz kimmiz, qanday ulu
g‘
zotlarning avlodimiz,
86
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
degan
da’vat
ularning qalbida doimo aks sado berib,
o‘
zligiga sodiq qolishga undab
tursin. Bunga nimani hisobidan erishamiz? Tarbiya, tarbiya va faqat tarbiya
hisobidan”.
Asosiy qism.
Tarbiya shaxsda muayyan jismoniy, ruhiy, axloqiy,
ma’naviy
sifatlarni shakllantirishga qaratilgan amaliy pedagogik jarayon; insonning jamiyatda
yashashi uchun zarur b
o‘
lgan hissiyotlarga ega b
o‘
lishini
ta’minlash
y
o‘
lida
k
o‘
riladigan chora- tadbirlar yi
g‘
indisi. Inson tarbiyasi hamma davrlarda muhim
ijtimoiy vazifa hisoblanib, yaxshi tarbiya k
o‘
rgan insonga jamiyat boyligi deb
qaralgan. Inson ziynati u egallagan bilimlari bilan
o‘
lchangan. Islom dini
ta’limotida
bilimli insonlar yetuk deb sanalsa, mutafakkirlarimiz qarashlarida komil isnon b
o‘
lish
uchun k
o‘
pgina xususiyatlarni egallash lozimligi
o‘
z aksini topganini k
o‘
rishimiz
mumkin. Insoniyaning k
o‘
payishi tabiat qonuni b
o‘
lgani kabi bola dunyoga kelgan
kunidan boshlab ota-onaning bola tarbiyasi uchun javobgarligi ham jamiyatimizning
qonunidir. Azaldan bola tarbiyasi bilan yoshligidan, asosan, ona shu
g‘
ullangan,
otaning asosiy vazifasi oilani boqish b
o‘
lib, uyda b
o‘
lgan vaqtda bolani nazorat qilib
borishdan iborat edi. Bugungi bola
o‘
tgan asr bolasidan keskin farq qiladi,
o‘
zbek
o‘g‘
il-qizlari zamonaviy komil inson siymosiga ega b
o‘
lmo
g‘
i lozim. Bola, asosan,
oilada tarbiyalanadi. Oila
o‘
z muhiti orqali bolaning dunyoqarashiga va xulqiga
doimo
o‘
z
ta’sirini
o‘
tkazib turadi.
Odamning qanday shakllanishi narsa va xodisalarning, avvalo qaysi tomonini
(yaxshi
–
yomon, ijobiy
–
salbiy, foydali
–
zararli, va boshqalar)
o‘
zlashtirishiga k
o‘
p
jihatdan bo
g‘
liqdir. Shunga k
o‘
ra dastlab ota
–
onalar bolada insonning k
o‘
rki va
ziynati hisoblangan
o‘
zbek xalqiga xos bir qator noyob xislatlarga: rostg
o‘
ylik,
inoqlik, tantilik, vijdonlilik, mehmond
o‘
stlik, ota
–
onalar va kattalarga hurmat,
samimiylik, qadr
–
qimmatni saqlash, mehr
–
oqibatli b
o‘
lish,
o‘
zaro yordam kabi
yaxshi fazilatlarga havas, yomon illatlarga esa nafrat uy
g‘
otib borishlari alohida
ahamiyatga ega. Buning uchun ajdodlarimizdan meros b
o‘
lib qolgan bola tarbiyasiga
bo
g‘
liq milliy qadriyatlarimizdan oqilona foydalanish maqsadga muvofiqdir.
A.Avloniyning fikricha, odam tu
g‘
ilishidan yomon xulq bilan tu
g‘
ilmaydi.
Muayyan bir sharoitda yomon tarbiya natijasida ularda yomon xulq paydo b
o‘
ladi va
shakllanib boradi. Insondagi qobilyatni kamolga yetkazish tarbiya bilan amalga
oshadi. Agar inson yaxshi tarbiya topib yomon xulqlardan saqlansa, g
o‘
zal xulqlarga
odatlanib, voyaga yetsa, u barchaning hurmati va
e’tiboriga
sazovor b
o‘
ladi.
Aksincha b
o‘
lsa, har qanday buzuq ishlarni qiladigan, nodon, johil, yovuz bir odam
b
o‘
lib yetishadi.
87
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Abu Nasr Forobiy deydiki, inson kamolotga yol
g‘
iz
o‘
zi erisholmaydi. U
boshqalar bilan aloqada b
o‘
lishi, ularning k
o‘
magi yoki munosabatlariga muhtoj
b
o‘
ladi. Bunga
ta’lim
-tarbiyani t
o‘g‘
ri y
o‘
lga q
o‘
yish orqali ham erishish mumkin.
Chunki maqsadga muvofiq amalga oshirilgan
ta’lim
-tarbiya insonni ham aqliy ham
axloqiy jihatdan kamolga yetkazadi. Natijada inson tabiat va jamiyat qonun-
qoidalarini t
o‘g‘
ri bilib oladi, hayotda t
o‘g‘
ri y
o‘
l tutadi, boshqalar bilan yaxshi
munosabatda b
o‘
ladi. Komil inson shakllantirish tarbiyaning bir butun, yaxlit
y
o‘
nalishi ekanligiga ur
g‘
u beriladi.
Endi biz bolaga qanday tarbiya berish va qachondan boshlab uni tarbiyalash
kerak?
–
degan savolga
e’tibor
qaratishimiz lozim. Har bir shaxs oilada tu
g‘
ilib,
ijtimoiy hayotga mana shu
o‘
z koshonasi orqali kirib boradi va hamma tarbiya shu
oiladan boshlanadi. Biz bolaga tarbiya berishni nafaqat tu
g‘
ilganidan s
o‘
ng, balkim
ona qornidaligidayoq boshlashimiz maqsadga muvofiq. Bola tu
g‘
ilgan zahotiyoq
atrofmuhitga moslashish hissi uy
g‘
onadi. Asta-sekin ul
g‘
aya boshlagach har bir
narsani farqlaydigan va k
o‘
rgan narsalariga taqlidchan b
o‘
lib voyaga yetadi. Bola
tarbiyasi, uning yetuk va barkamol b
o‘
lib tarbiyalanishi onalar uchun eng muhim
vazifadir.
Alisher Navoiy bolani kamol topishida tarbiyaning kuchi va qudratiga alohida
e’tibor
berishini
ta’kidlab
o‘
tgan. Tarbiya natijasida bolaning foydali va yetuk b
o‘
lib
o‘
sishiga ishonadi. Yosh bolani juda kichik yoshidan boshlab tarbiyalamoq zarur deb
uqtiradi. Insonning kamolotga yetishida irsiyat ijtimoiy muhit hamda tarbiyaning roli
katta. Inson qaysi jamiyatda yashasa, shu jamiyatdagi qonun
–
qoidalarga asosan
kamol topadi. Shu jamiyatning moddiy va
ma’naviy
rivojlanganligi har tomonlama
ta’sir
k
o‘
rsatadi. Demak, insonning kamolotga yetishishi jamiyat bilan chambarchas
bo
g‘
liq. Inson kamolotida
ta’lim
va tarbiyaning yetakchilik qilishiga imkon berish
darkor chunki,
ta’lim
va tarbiya jarayonida kishi organizmning
o‘
sishi va muhitning
ta’sir
berolmaydigan narsalarni
o‘
rganib oladi.
Ta’lim
-tarbiya yordamida hatto
insonning
ba’zi
tu
g‘
ma kamchililarini ham kerakli tomonga
o‘
zgartirish mumkin.
Insonning kamol topishida va uning xulqiga ijtimoiy va biologik omillarning
ta’sir
kuchi hamisha bir xil
bo‘lavermaydi.
Sababi odamning xulqiga, munosabatiga va
aloqalariga yoshi, bilimi, hayotiy tajribasi, odatlari va nihoyat, vaziyat ham
ta’sir
etadi. Shaxsning fazilatlarini
to‘g‘ri
aniqlash va bexato baholash uchun uni turli
munosabatlar doirasida, turli vaziyatlarda kuzatib
ko‘rish
lozim. Shundagina
shaxsning ijtimoiy xulqi,
ma’naviy
qiyofasi, insoniy fazilatlari
ro‘yobga
chiqadi.
Demak, shaxsni rivojlantirish vazifasini
to‘g‘ri
hal qilish uchun uning xulqiga
ta’sir
etuvchi omillarni, bu omillarning tabiatini, shaxsning xususiyatini yaxshi bilmoq
88
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
kerak. Shu bilan birga, inson kamolotida mikromuhit
—
oila sharoiti ham katta
ta’sir
kuchiga ega. Chunki bola
ko‘z
ochib otaonasini, qarindosh-
urug‘ini
ko‘radi.
Uning
intensiv jismoniy va psixologik rivojlanadigan davri oila
ta’sirida
shakllanadi.
Xalqimizda
„Qush
uyasida
ko‘rganini
qiladi“
degan maqol bekorga aytilmagan.
Oilaning hayot tarzi, undagi bola tarbiyasiga ijobiy
ta’sir
etadigan tarbiyaviy muhit
uning kamolotida muhim ahamiyat kasb etadi. Bola kamolotida ijtimoiy muhit ham
muhimdir. Chunki ishlab chiqarish munosabatlari va ularni tartibga solib turadigan
ijtimoiy qonun-qoidalar kishiga alohida
ta’sir
qiladi. Ijtimoiy aloqa,
ya’ni
insonlararo
o‘zaro
munosabat natijasida odam bolasi hayotga va mehnatga tayyorlanadi, kerakli
tajriba va bilimlarni egallaydi. Inson kamolotiga ijtimoiy muhitning
ta’siri
turli
tarixiy davrda (formatsiyalarda) turlicha
bo‘ladi,
turli sotsial guruhlarga ham turlicha
ta’sir
etadi. Shunday ekan, hozirgi zamon pedagogika fani muhitga, uning inson
rivojlanishidagi
ta’sirining
roliga alohida
e’tibor
beradi. Muhit tushunchasiga
kiradigan ijtimoiy hayot voqealarining shaxsga
ta’siri
g‘oyat
muhim ekanligini
ko‘rsatadi
va ijtimoiy muhit abadiy emas,
o‘zgaruvchan
deb qaraydi. Shuning uchun
muhit inson taqdirini belgilab beradigan omil deb hisoblanmaydi. Ammo uning
ta’siri
ham rad etilmaydi.
O‘zbekiston
Respublikasi mustaqillikka erishgandan keyin mamlakatimizda
huquqiy demokratik davlat qurish va jahon hamjamiyati tomonidan rivojlangan
davlat sifatida
o‘rin
olish vazifasi
qo‘yildi.
Albatta yurtimizda jahon talablariga mos
keladigan, har tomonlama
rivojlangan,o‘z
kasbini puxta egallagan, vatanparvar fidoyi
insonlarni tarbiyalab yetishtirishda maktabgacha
ta’lim
tarbiyalanuvchilarini
o‘qitishni
yanada yuksak bosqichga
ko‘tarish,
uning tarbiya bilan
uyg‘unligini
ta’minlash
katta ahamiyatga ega.
O‘zbek
xalqi tarixan Maktabgacha
ta’lim
yoshidagi
bolalarni tarbiyalashda umuminsoniy qadriyatlar asosida tarbiyalash sohasida
o‘ziga
xos dorulfunun yaratgan. Bu borada xalq pedagogikasi boy tajribaga ega. Bugungi
kundagi Maktabgacha
ta’lim
yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida
tarbiyalash maqsad va vazifalarini hal etishda uning
o‘rni
beqiyosdir.
Ta’lim
va
tarbiya mazmunining
uyg‘unligi
tamoyili bu kishilarga bilim va tarbiya berish
jarayonidan iborat
bo‘lib,
bunda egallangan bilim va
ko‘nikmalarni
hayotga
qo‘llay
olishga
o‘rgatiladi,
hayotda
ta’lim
oluvchilarning ham intellektual, ham
ma’naviy
jihatdan
uyg‘unlikda
rivojlanishi
ta’minlanadi.
Yaxlit
ta’lim
- tarbiya jarayonida
ikkala
o‘zaro
bog‘liq
juftlik,
ya’ni
bilim berish va tarbiyaviy
ko‘nikmalarni
shakllantirish hamda shakllangan
ta’limiy
–
tarbiyaviy bilimlar va
ko‘nikmalar
bo‘yicha
faoliyat
ko‘rsatishga
o‘rgatish,
obektiv borliqdagi qonuniyatlarni
o‘rganish
va uning amaliy munosabatlarini tarkib toptirishda namoyon
bo‘ladi.
Shu sababli
89
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ta’lim
oluvchilarga bilim berishda egallangan bilimni amalda ishlatishga
o‘rgatish
bilan birga
ta’lim
tarbiyalovchi ham
bo‘lishi
kerak. Tarbiya - shaxsni maqsadga
muvofiq takomillashtirish uchun uyushtirilgan pedagogik jarayon
bo‘lib,
tarbiyalanuvchining shaxsiga muntazam va tizimli
ta’sir
etish imkonini
beradi.Tarbiya jarayoni
o‘zaro
bog`liq
bo‘lgan
ikki faoliyatni -
o‘qituvchi
va
o‘quvchi
faoliyatini
o‘z
ichiga oladi. Tarbiyajarayonida
o‘quvchining
ongi shakllana
boradi, his va
tuyg‘ulari
rivojlanadi, ijtimoiy hayot uchun zarur
bo‘lgan
va ijtimoiy
aloqalarga xizmat qiladigan xulqiy odatlari hosil
bo‘ladi.Psixologlar
va
pedagoglarning tadqiqotlari shaxsga tashqi omillarning (xoh ijobiy. xoh salbiy)
ta’siri
bolaning ularga munosabatiga bog'liqligini
ko‘rsatadi.
Bugungi globallashuv va
texnika asrida yangi avlodning
ma’naviy
tarbiyasini boyitish, shu bilan bir qatorda
moddiy
e’htiyojlarini
qondirish dolzar masala b
o‘
lib turibdi. Mana shu davrda inson
ma’naviyatini
rivojlantirish hamda moddiy
e’htoyojlarini
qondirishda katta maqsadli
vazifalarni amalga oshirish lozim. Chunki bola uchun yaratilgan shartsharoitlar,
bilimlar, t
o‘g‘
ri olib borilgan tarbiya shu bilan birga
ta’limning
uy
g‘
unligi tanimlash
kelajakdagi orzularimizni r
o‘
yobga chiqarishga poydevor vazifasini
o‘
taydi. Bejizga
ajdodlarimiz bola tarbiyasini ona vujudidan boshlashimiz lozim deyishmagan.
Chunki
ma’naviy
jihatidan yetuk farzandlar bizning kelajagimiz demakdir. Shu
sababli ham maktabgacha
ta’lim
yoshidagi tarbiyalanuvchilariga alohida
e’tibor
k
o‘
rsatilmoqda.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 23 sentabrdagi
637- sonli Qaroriga binoan tasdiqlangan
“O‘
zbekiston Respublikasi
Ta’lim
t
o‘g‘risida”gi
qonunning 7-moddasida Maktabgacha
ta’lim,
ta’lim
sohasining bosh
b
o‘g‘
ini sifatida tasdiqlanganligi buning yaqqol isbotidir.
Ta’lim
va tarbiyaning
uy
g‘
unligini t
o‘g‘
ri olib borishda
o‘quv
materialini
to‘g‘ri
tanlash. Bunda
ta’lim
mazmuniga oid quyidagi jihatlarga
e’tibor
beriladi.
O‘quv
materialini tanlashda
mashg‘ulotning
maqsadi,
ta’lim
oluvchilarning oldingi
mashg‘ulotlarda
olgan bilim
va malakalariga, fan asoslariga oid bilimlarga,
ta’lim
oluvchilarning jismoniy
rivojlanganligiga va shu kabilarga.
O‘quv
materiali mazmuni
ta’lim
oluvchilarning
oldingi tajribalari va fan asoslari
bo‘yicha
olgan bilimlariga hamda
mashg‘ulotning
maqsadiga muvofiq holda tanlanadi.
Ta’lim
mazmunining
ko‘rgazmalilik
tamoyiliga
k
o‘
ra
ta’lim
vositalaridan foydalanishning didaktik tamoyilidir. Shu sababli
o‘rganilayotgan
tushunchalarning mazmunini ochib berishga oid manbalar
(pedagogik hodisa va jarayonlar) ajratib olinib
o‘rganiladi
va
o‘rgatiladi.
Ajratib
olingan manbalarning
ko‘rgazmaliligini
kuchaytirish uchun turli q
o‘
llash usullari
(rangli, raqamli, harfli va shu kabilar)
qo‘llaniladi.
Manbalarni
o‘qitish
jarayonida
ular bilan ishlash uslublaridan asosiylari kuzatish va tajriba
o‘tkazish
hisoblanadi.
90
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘
rganilayotgan hodisa va voqealarni jonli idrok etish asosida
o‘zlashtirishni
ko‘zda
tutadi. Bu
o‘quv
materialini aniq obrazlar orqali bevosita idrok qilishni
ta’minlaydi.
Ta’lim
jarayonida
ko‘rgazmali
vositalardan
to‘g‘ri
foydalanish
ta’lim
oluvchilarning
pedagogika, psixologiya, tarbiyaviy ishlar metodikasi,
o‘qitish
uslubi va texnikaga
oid fanlarni puxta
o‘zlashtirib
olishga ularda malaka hosil
bo‘lishiga
yordam beradi.
Agar
ko‘rgazmali
qurol biron fikrni bildirish uchun yordamchi vosita
bo‘lsa,
nutq
asosiy qurol hisoblanadi.
Ko‘rgazmali
qurol kuzatishni rivojlantirish uchun
qo‘llanilsa,
nutq qisqa
bo‘lib
kuzatishning maqsad va vazifalarini amalga oshirishga
qaratilgan
bo‘ladi
[4].Biz bu jarayonda albatta
ta’limning
k
o‘
rgazmalilik
tamoyillaridan foydalanamiz.
Ta’limning
ko‘rgazmalilik
tamoyilining yana bir
vazifasi
ta’lim
jarayonidagi sifatni oshirishga,
ta’lim
oluvchilarning bilim olishlarini
osonlashtirishga (oydinlashtirishga) qaratilgan faoliyat
bo‘lib,
unda
ta’lim
oluvchilardagi
o‘rganilayotgan
jarayonlarni (narsa va hodisalarni) bevosita hissiy
–
amaliy jihatdan idrok qilish asosida bilimlarni ongli ravishda
o‘zlashtirish
jarayoniga
asosdir.
Ta’limning
uzviylik va uzluksizlik tamoyili k
o‘
ra
–
bu
ta’limda
zarur
fiziologik
–
psixologik qonuniyat hisoblanib, bilimni mantiqiy
bog‘liqlikda
o‘rganishni
ta’minlab
beradi. Bu tamoyil har bir fan
bo‘yicha
dasturiy va uslubiy
tavsiyanomalar yaratishda joriy qilinadi va ular tushunchalar, dalillar va boshqa
fikrlar orasidagi aloqadorliklardan kelib chiqqan qonun va qoidalar bilan amaliy
ishlarni bajarish
o‘rtasidagi
mantiqiy
bog‘liqliklarni
o‘rganish
orqali amalga
oshiriladi. Bu qonuniyat
ta’limni
tashkil etishning asosi hisoblanadi. Bunga amal
qilmaslik
ta’lim
mazmuniga salbiy
ta’sirni
keltirib chiqaradi,
ya’ni
ta’lim
oluvchilar
tafakkurida
o‘zaro
bog‘liq
bo‘lmagan
uzuq
–
yuluq bilimlarning paydo
bo‘lishiga
olib keladi.
Ta’limda
onglilik va faollik tamoyilida k
o‘
ra
ta’lim
oluvchilar bilimini
hayotda
qo‘llay
bilishlari uchun
ta’lim
mazmuni va unga mos
ta’lim
berish jarayonini
faol fikrlash faoliyatiga aylantirishga
to‘g‘ri
keladi,
ya’ni
o‘qitishni
shunday tashkil
etish kerakki, bunda
ta’lim
oluvchilar bilimlarini dars
mashg‘ulotlarida
ongli va faol
qatnashib egallab olsinlar. Shunda
ta’lim
oluvchilarda ong
o‘sib,
ijtimoiy
tashabbuskorlik va
o‘quv
faoliyatida mustaqillik tarkib topadi.
Ta’limning
onglilik
tamoyili
ta’lim
oluvchilarda tushuncha va qoidalarni yodlash va esda saqlash bilan
ularni egallash emas, balki bu bilimlarni hayotiy hodisalar va jarayonlar bilan
bog‘liq
bo‘lgan
mazmunini tushunishlaridadir. Bu tamoyil tafakkurini shakllantiruvchi qoida
bo‘lganligi
uchun ham
ta’lim
oluvchilarni muammoni mustaqil hal qilishga
o‘rgatadi.
Shu bilan bir qatorda
ta’lim
berishga ilmiy yondoshganda
ta’lim
mazmunini ilmiy
asosda tashkil etish tamoyilidan foydalaniladi unga k
o‘
ra
ta’lim
oluvchilarni
o‘qitish
ishlarini faollashtiradigan, ongini
o‘stiradigan,
ilmiy dunyoqarashini kengaytiradigan,
91
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ularni mustaqil
ta’lim
olishga
yo‘naltiradigan
usullarga
o‘rgatadi
. Ushbu jarayonda
shuni takidlab
o‘
tish lozimki,
ta’lim
va
ta’rbiya
uyu
g‘
inligini
ta’minlashda
faqat ilmi
jihatdan yondoshib b
o‘
limaydi.
Ta’lim
va tarbiyaning uy
g‘
unlashtirishda oilaning
o‘
rni beqiyos albatta.
O‘
zbek xalqi tarbiya borasidagi boy tajribalariga tayanadi.
Tarbiya nazariyasi
o‘z
qoidalarini asoslash uchun falsafa, sotsiologiya, etika, estetika,
fiziologiya, psixologiya fanlari ma`lumotlaridan foydalanadi. Hozirgi zamon
pedagogikasida tarbiya tarbiyachining tarbiyalanuvchi shaxsiga oddiy
ta’sir
ko‘rsatishi
emas, balki tarbiyachilar va tarbiyalanuvchilarning aniq bir maqsadga
qaratilgan, bir-biri bilan hamkorlikda qiladigan munosabatlari va
o‘zaro
ta’sir
ko‘rsatishi
ekanligi alohida
ta’kidlash
lozim. Tarbiya aqlli, odobli, mehnatsevar,
bilimli,
sog‘lom,
e’tiqodli,
dilipok, har tomonlama
ma’naviy
rivojlangan,
vatanparvar, insonparvar, barkamol shaxsni shakllantirishni
ko‘zda
tutadi. Tarbiya
mahalliy, ijtimoiy - iqtisodiy shart - sharoitlar, milliy
an’analar
va mintaqalararo
xususiyatlarni hisobga olgan holda olib boriladi. Tarbiya jarayonida kishining turli
qobiliyatlari rivojlanadi. Xarakteri,
g‘
oyaviy, axloqiy, irodaviy, estetik xislatlari
shakllanadi, tabiatga, jamiyatga ilmiy qarashlar tizimi tarkib topadi, jismoniy kuch-
quvvatlari mustahkamlanadi
Xulosa.
Shuni
ta’kidlab
o‘
tish kerakki inson faqat faoliyatda rivojlanadi, undan
tashqarida rivojlanish y
o‘
q. Bola juda yoshligidan boshlaboq kattalar yordamida
tashqi muhit bilan turli xil aloqada b
o‘
ladi va bu doim kattalar tomonidan nazoratda
b
o‘
ladi. Maktab yoshida bu aloqalar
o‘
qish va shu bilan bo
g‘
liq b
o‘
lgan boshqa
faoliyat bilan bo
g‘
lanadi va bular rivojlanish uchun manba hisoblanadi. Demak, bola
ul
g‘
aygan sari uning faoliyati va shakli ham va mazmuni ham
o‘
zgarib boradi.
Insonning kamolotga yetishishiga beriladigan tarbiya, birinchi navbatda, ilmga, fanga
asoslanmog'i, ta'limiy jihatdan to'g'ri tashkil etilmog'i lozim. Agar tarbiya pala-partish
holda savodsizlarcha tashkil etilsa, tizimli va muntazam ravishda olib borilmasa,
bunday
«tarbiya»
inson kelajagiga, shaxsning shakllanishiga faqat zarar keltiradi.
Mana shu qoidalarga amal qilingandagina ta'lim-tarbiya o'zining pirovard maqsadiga
erishishi - komil insonni voyaga yetkazishi mumkin. Yuqorida aytib
o‘
tganimizdek
insonning barkamol, yetuk inson b
o‘
lib kamol topishida avvalombor ota-onalar
oiladagi muhitni t
o‘g‘
ri shakllantira olishi shu yaratgan t
o‘g‘
ri muhit orqali
farzandlarni tarbiya etmo
g‘
i darkor. Asosiy
e’tibor
uning tarbiyasiga va oilasidagi
yani ota-ona va undan tashqari tarbiyachi ustozlariga ham bo
g‘
liq hisoblanadi.
Insonni kamolotli barkamol b
o‘
lishi uning yoshligidan boshlamoq lozim sababi bola
asosan yoshligidan k
o‘
p narsaga qiziquvchan b
o‘
ladi va shu uchun ham tarbiyachi
pedagoglar bolani tarbiyalashga alohida
e’tibor
qaratadilar. T
o‘g‘
ri tarbiyalangan
92
Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
komil inson b
o‘
lib yetishgan insonlarni allomalarimiz misolida ham keltirishimiz
mumkin. Avvalo ularning bunday maqomga erishishlariga ularning ota-onalar katta
hissa q
o‘
shishgan
ya’ni
boshlan
g‘
ich tarbiyachilikni otaonalari bajarishgan. Va
keyinchalik ustozlari orqali t
o‘g‘
ri
ta’lim
va tarbiya olishib kamolotli inson b
o‘
lib
yetishishgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. R.Mavlonova, O.T
o‘
rayeva, K.Xoliqberdiyev Pedagogika T:
“O‘
qituvchi
nashriyoti”
2001 2. Abdullayeva B.S, Xoliqova A.A, Farsaxonova D.R,
Muhammadiyeva S.V, Sheranova M.B Umumiy Pedagogika T:
“Innovatsiya
-
Ziyo”
2021y
3. Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. B.X. Xodjayev.
“Sanostandart”
nashriyoti. Toshkent, 2017.
4.
N.T
o‘
ymurodova.
(2022).
Ta’lim
-tarbiya
jarayonida
hadislardan
foydalanishning ilmiy-amaliy ahamiyati. Science and Education. Vol. 3, Issue 2, 855-
859-betlar.
5. A.Musurmonava Umumiy Pedagogika T: 2022,
“O‘
z kitob savdo
nashriyoti”
6. M.X.Taxtaxodjayeva Pedagogika darslik T:2010,
“
O‘
zbekiston faylasuflari
milliy
jamiyati”.
7. https://lex.uz.
O‘
zbekiston Respublikasining
“Ta’lim
t
o‘g‘risida”gi
Qonuni.
2020 yil 23 sentabr.
8. https://lex.uz.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining
“2019
-2021 yillarda
O‘
zbekiston Respublikasini innovatsion rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash
t
o‘g‘risida”gi
Farmoni. 2018 yil 21 sentabr.
9. Mirziyoyev Sh.M.
“Bilimli
avlod
–
buyuk kelajakning, tadbirkor xalq
–
farovon hayotning,
do‘stona
hamkorlik esa taraqqiyotning
kafolatidir”
mavzusidagi
O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 26 yilligiga
bag‘ishlangan
tantanali marosimdagi
ma’ruzasi.//
“Xalq
so‘zi”
gazetasi 2018 yil 8
dekabr.
