MATNNI PSIXOLINGVISTIK ASPEKTLARDA O‘RGANISH

127

Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

MATNNI PSIXOLINGVISTIK ASPEKTLARDA O‘RGANISH

Tojiddinova Sayyoraxon Faxriddin qizi

Toshkent Amaliy Fanlar Universiteti

faxriddinovnasayyora@gmail.com

Annotatsiya:

Mazkur maqolada matnni psixolingvistik aspektda o‘rganish

masalasi tahlil qilinadi. Avvalo, psixolingvistika fani va uning matn bilan bog‘liq
asosiy yondashuvlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, matnni idrok etish, uni qayta
ishlash va tushunish jarayonlari inson psixikasi va til faoliyatining o‘zaro aloqasi

doirasida bayon etiladi. Ushbu yondashuv orqali matn strukturasi, kontekst va

pragmatik omillarning inson tafakkuriga ta’siri ochib beriladi. Maqola so‘ngida
psixolingvistik yondashuv asosida til o‘rganish va o‘qish malakasini

takomillashtirishga oid tavsiyalar ham keltirilgan.

Kalit so‘zlar:

psixolingvistika, matn, idrok, semantik tahlil, til psixologiyasi,

kognitiv jarayon, kontekst, pragmatika, sintaksis, semantika.

Kirish

Til inson tafakkurining asosiy ifoda vositasi bo‘lib, uning vositasida fikrlar

shakllanadi, uzatiladi va anglanadi. Tilshunoslikda tilning psixologik va kognitiv

asoslarini o‘rganishga bag‘ishlangan yo‘nalish –

psixolingvistika deb ataladi. Ushbu

fan insonning nutq faoliyatini, ya’ni tilni qabul qilish, uni ishlab chiqish, tushunish va
nutqiy aktlar orqali uzatish jarayonlarini o‘rganadi. Shu bilan birga, psixolingvistika
matnni inson ongi tomonidan qanday idrok qilinishi, qanday ma’nolar bog‘lanishi va
tushunilishi jarayonlariga alohida e’tibor qaratadi.

Matn bu tilning yuksak darajadagi strukturasidir. U o‘zida semantik, sintaktik,

pragmatik va psixologik jihatlarni mujassam etgan murakkab tuzilma hisoblanadi.

Matnni o‘rganishda nafaqat lingvistik komponentlar, balki inson ongining idrokiy va
kognitiv xususiyatlari ham hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shu bois, matnni tushunish va
uni qayta ishlab chiqish inson tafakkuri, xotirasi, e’tibori va tajribasi bilan bevosita
bog‘liq. Aynan mana shu jarayonlarni aniqlash, tahlil qilish va ilmiy asosda tavsiflash

psixolingvistik tadqiqotlarning asosiy vazifalaridandir.

Ushbu maqolada matnni psixolingvistik nuqtai nazardan o‘rganish, uning inson

psixikasi bilan o‘zaro aloqasi, kognitiv jarayonlar va nutqning strukturaviy
elementlari orqali tushunilishi masalalari atroflicha tahlil qilinadi. Mavzu o‘rganilishi

128

Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

hozirgi davrda til o‘rganish, o‘qitish, tarjima va axborot texnologiyalari sohalari

uchun ham katta ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi.

Psixolingvistika

—

bu tilshunoslik va psixologiya fanlarining tutashgan

nuqtasida joylashgan muhim tarmoq fan bo‘lib, u tilning inson psixikasi, tafakkuri va
aqliy faoliyati bilan qanday o‘zaro ta’sirga kirishishini o‘rganadi. Bu fan, bir

tomondan, tilning strukturasi va funksiyalarini, ikkinchi tomondan, insonning tilni
qanday idrok etishi, eslab qolishi, ishlab chiqishi va tushunishini tadqiq etadi. Aynan
shu nuqtada matn tushunchasi va uni anglash jarayoni psixolingvistik izlanishlarning
markazida turadi.

Psixolingvistik yondashuvlar XX asrning ikkinchi yarmida shakllana boshlagan.

Ushbu yo‘nalishning rivojlanishida amerikalik tilshunos va mantiqshunos N.
Xomskining (Noam Chomsky) hissasi beqiyos bo‘ldi. U inson til qobiliyatini
biologik asoslangan, universal grammatik tuzilmaga ega tug‘ma qobiliyat sifatida
talqin etdi. Xomskining “Transformatsion

-

generativ grammatika” modeli til

strukturasi va kognitiv jarayonlar orasidagi uzviy bog‘liqlikni asoslab berdi. Til inson

miyasi va ongi faoliyatining mahsuli sifatida qaralganligi sababli, bu yondashuv
psixolingvistik tahlillar uchun mustahkam nazariy zamin yaratdi.

Shuningdek, rus psixologi L.S. Vygotskiy til va tafakkur o‘rtasidagi o‘zaro

bog‘liqlikni chuqur o‘rgangan. Uning fikricha, til nafaqat fikr ifodasi, balki

tafakkurning shakllanish vositasi hamdir. U tilni ichki va tashqi nutq darajalarida

o‘rgangan holda, matn bilan ishlash jarayonida inson tafakkurining qanday
bosqichlardan o‘tishini asoslab berdi. Vygotskiy tafakkur va tilning rivojlanishida
sotsiomadaniy omillar va ijtimoiy muhitning rolini alohida ta’kidladi.

Psixolingvistikaning asosiy vazifalaridan biri bu

—

til birliklarini inson qanday

tarzda anglaydi, ularni qanday qayta ishlaydi, kontekstga qanday joylashtiradi va
xotirada qanday saqlaydi, degan savollarga ilmiy javob berishdir. Ayniqsa, matn

darajasidagi til birliklarini tushunish bu borada o‘ta muhim hisoblanadi. Chunki matn
—

bu tilning oddiy gap va so‘z birliklaridan ko‘ra yuqori va murakkabroq darajadagi

muloqot vositasi bo‘lib, unda ko‘plab semantik, sintaktik va pragmatik komponentlar
mujassam bo‘ladi. Matnni o‘qish, tushunish va uni qayta ishlab chiqish inson
miyasining turli kognitiv funksiyalarini ishga soladi: xotira, e’tibor, assotsiatsiya,

taxmin qilish, va umumlashtirish.

Matnni anglashda psixolingvistik modelga ko‘ra, inson uch asosiy bosqichdan

o‘tadi:

129

Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

1-rasm Matnni tushunish bosqichlari

Shu orqali matnning umumiy mazmuni tushuniladi. Matn bilan ishlashda inson

psixikasining yana bir muhim jihati

—

xotira ham muhim rol o‘ynaydi. O‘quvchi

matnni o‘qish jarayonida uni qismlarga bo‘lib idrok qiladi va bu qismlarni mantiqiy

izchillikda xotirada saqlaydi. Har bir yangi gap avvalgi gap bilan semantik

bog‘lanishga ega bo‘ladi. Bu esa

koherensiya

(ichki izchillik) va

kohesiya

(lingvistik bog‘lovchanlik) tamoyillariga asoslanadi. Masalan, matn ichida “ular”

degan olmosh kimni

anglatayotganini aniqlash uchun o‘quvchi ilgari uchragan

ma’lumotlarga qaytadi va kontekstual moslikni ta’minlaydi. Bu jarayon psixik
faoliyatda “referensial bog‘liqlik” deb ataladi.

Matnni tushunishda muhim rol o‘ynaydigan yana bir psixolingvistik hodisa bu

mental model

dir. Inson o‘qilgan matn asosida ongida voqealar, shaxslar va

hodisalarning muayyan tasvirini yaratadi. Bu tasvirlar orqali matnni chuqurroq
anglash, mazmunni umumlashtirish va yangi kontekstlarga moslashtirish imkoniyati

yuzaga keladi. Mental model matn strukturasi, voqea rivoji, personajlar o‘rtasidagi

munosabatlar va vaqt ketma-ketligiga asoslanadi.

Psixolingvistika matnni idrok qilishda shaxsning lingvistik kompetensiyasi bilan

bir qatorda uning

psixologik holati, tajribasi, motivatsiyasi

va

madaniy bilimi

ham

muhim ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlaydi. Chunki matn birgina til birliklarining

ketma-ketligi emas, balki u muayyan axborot, tajriba va kommunikativ niyatni
ifodalovchi murakkab tuzilmadir. Masalan, bir xil matnni turli yoshdagi, kasbdagi
yoki madaniy muhitdagi odamlar har xil tarzda tushunishlari mumkin. Bu esa

individual psixologik xususiyatlarning tilni idrok qilishdagi o‘rnini ko‘rsatadi.

130

Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

Psixolingvistik yondashuv matnni o‘qitish, til o‘rganish, tarjima qilish,

shuningdek sun’iy intellekt va avtomatik matn qayta ishlash texnologiyalarida keng
qo‘llanilmoqda. Ayniqsa, tilshunoslikda

kompyuter lingvistikasi, avtomatik

tarjima, nutqni tanish tizimlari

va

o‘quvchilarning o‘qish darajasini aniqlovchi

testlar

yaratishda bu yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi.

Xulosa qilib aytganda, psixolingvistikaning nazariy asoslari va matn bilan

bog‘liqligi inson tafakkurini til orqali qanday ifodalayotganini va bu jarayon qanday
psixologik bosqichlarda kechishini chuqur o‘rganishga imkon beradi. Matn bu
jarayonning markazida turadi va uni to‘laqonli tushunish psixolingvistik tahlilsiz
to‘liq amalga oshmaydi. Shu sababli, matnni psixik jarayonlar bilan bog‘liq holda
tadqiq qilish zamonaviy tilshunoslikda muhim va istiqbolli yo‘nalishlardan biri

sifatida qaralmoqda.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

To‘xtayeva M. Psixolingvistika: til va tafakkur uyg‘unligi. —

Toshkent: Fan

va texnologiya, 2019.

—

164 b.

2.

Hasanov M. Matnni anglashda kognitiv jarayonlar va psixolingvistik

mexanizmlar. // Til va

adabiyot ta’limi. —

2021.

—

№4. —

B. 22

–

29.

3.

Nazarova D. Psixolingvistikaning til o‘rganishdagi ahamiyati. // Filologiya

masalalari.

—

2022.

—

№2. —

B. 61

–

67.

4.

Omonov A. Matn strukturasi va uni anglashdagi psixik xususiyatlar. //

O‘zbek tili va adabiyoti. —

2020.

—

№1. —

B. 47

–

53.

5.

G‘aniyeva S. Matn asosida tanqidiy tafakkurni rivojlantirish. // Ta’lim va

innovatsiyalar.

—

2023.

—

№3. —

B. 88

–

93.

6.

Nuriddinova L. Psixolingvistika va lingvodidaktika integratsiyasi. //

Zamonaviy ta’lim texnologiyalari. —

2022.

—

№2. —

B. 105

–

110.

7.

Jalolova D. Matnni o‘rganishda semantik tahlilning psixolingvistik asoslari.

// Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari.

—

Buxoro: BDU, 2021.

—

B.

134

–

140.
8.

Tomasello, M. (2020). Language Learning and Usage-Based Theory in

Cognitive Science. //

Cognitive Linguistics

, Vol. 31(1), pp. 1

–

19.

9.

Aitchison, J. (2019). The Articulate Mammal: An Introduction to

Psycholinguistics (6th ed.).

—

London: Routledge.

—

280 p.

131

Issue 16(51), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

10.

Willems, R.M., Casasanto, D. (2021). Flexibility in embodied language

understanding. //

Current Directions in Psychological Science

, 30(2), 124

–

130.

https://doi.org/10.1177/0963721421994315

11.

Li, P., Zhao, X. (2020). Cognitive Neuroscience of Reading and Language

Comprehension. //

Annual Review of Applied Linguistics

, 40, 21

–

35.

12.

Clark, E.V. (2023). First Language Acquisition and Meaning Construction.

—

New York: Cambridge University Press.

—

310 p.