ODAM ORGANIZMIDA METABOLIK KASALLIKLARNING BIOKIMYOVIY ASOSLARI

91

Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

ODAM ORGANIZMIDA METABOLIK KASALLIKLARNING

BIOKIMYOVIY ASOSLARI

Qo‘ziboyeva Shahzoda Isomiddin qizi

Alfraganus university Tibbiyot fakulteti Davolash ishi yo`nalishi 2-kurs talabasi

Annotatsiya:

Ushbu maqolada odam organizmida uchraydigan ayrim metabolik

buzilishlarning oqibatida paydo bo`ladigan patologiyalarning biokimyoviy asoslari
tahlil qilinadi va kasalliklarning yuzaga kelish mexanizmlari, tashxislash usullari va
davolash yo‘llari haqida ilmiy asoslangan ma’lumotlar beriladi. Diabet,
giperlipidemiya, fenilketonuriya hamda glikogen deposining kasallik turlarining
metabolik buzilishlari alohida ko‘rib chiqilib, har birining molekulyar va hujayraviy
darajadagi biokimyoviy asoslari yoritiladi. Shuningdek, maqolada bu kasalliklarning
sog‘liq uchun xavfliligi, tibbiy amaliyotdagi dolzarbligi va zamonaviy diagnostika
hamda terapiya yondashuvlari haqida ham batafsil so‘z yuritiladi.

Kalit so`zlar:

Metabolizm, diabet, giperlipidemiya, fenilketonuriya, glikogen,

apolipoproteinlar, xolesterin.

Аннотация:

В статье анализируются биохимические основы патологий,

возникающих вследствие определенных нарушений обмена веществ в
организме человека, а также приводятся научно обоснованные сведения о
механизмах возникновения заболеваний, методах диагностики и методах
лечения. Отдельно рассматриваются метаболические нарушения, связанные с
диабетом, гиперлипидемией, фенилкетонурией и болезнями накопления
гликогена, а также освещается биохимическая основа каждого из них на
молекулярном и клеточном уровнях. В статье также подробно рассматриваются
риски для здоровья, связанные с этими заболеваниями, их значимость в
медицинской практике, современные подходы к диагностике и терапии.

Ключевые слова:

Метаболизм, диабет, гиперлипидемия, фенилкетонурия,

гликоген, аполипопротеины, холестерин.

Abstract:

This article analyzes the biochemical basis of pathologies that occur

as a result of certain metabolic disorders in the human div and provides
scientifically based information on the mechanisms of disease occurrence, diagnostic
methods and treatment methods. Diabetes, hyperlipidemia, phenylketonuria and
glycogen storage diseases are considered separately, and the biochemical basis of
each at the molecular and cellular levels is covered. The article also discusses in

92

Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

detail the health risks of these diseases, their relevance in medical practice and
modern diagnostic and therapeutic approaches.

Keywords:

Metabolism, diabetes, hyperlipidemia, phenylketonuria, glycogen,

apolipoproteins, cholesterol.

Kirish.

Metabolizm — bu organizmdagi barcha kimyoviy reaktsiyalar tizimi

bo‘lib, u hayot uchun zarur bo‘lgan energiya ishlab chiqish, moddalar almashinuvi va
organizmning o‘sishi, rivojlanishi uchun javobgardir. Bu jarayonlar anabolizm va
katabolizm deb ikkiga bo‘linadi. Metabolik kasalliklar, odatda, fermentlarning yomon
ishlashi, genetik mutatsiyalar, yoki atrof-muhit ta’siridan kelib chiqadi va organizmda
ko‘plab biokimyoviy buzilishlarga olib keladi. Ushbu maqola metabolik kasalliklarni
rivojlanishining biokimyoviy asoslari va ular bilan bog‘liq tahlil usullarini ko‘rib
chiqadi.

Muammoning dolzarbligi va o`rganilish asoslari:
Metabolizmning biokimyoviy asoslari: Metabolizm —

bu organizmdagi

barcha kimyoviy jarayonlar tizimi bo‘lib, u hayot uchun zarur bo‘lgan energiya ishlab
chiqarish, moddalar almashinuvi va organizmning o‘sishi, rivojlanishi uchun
javobgardir(1-rasm). Metabolizm ikki asosiy jarayon orqali amalga oshadi:

1-rasm. Metabolizm.

93

Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

Anabolizm —

bu energiya sarflanadigan, murakkab moddalar (masalan,

oqsillar, lipidlar) sintezlanadigan jarayon. Bu jarayonda organizm uchun yangi va
zaruriy moddalar ishlab chiqariladi, masalan, hujayralar va to‘qimalarning qurilishi.

Katabolizm —

bu energiya chiqaradigan, oddiy moddalar (masalan,

glukozaning oksidlanishi) parchalanadigan jarayon. Katabolizmda murakkab
moddalar, masalan, oziq-ovqatlardan olingan glyukoza va yog‘lar, kichik va oddiy
moddalar — energiya manbalariga aylantiriladi.

Har bir metabolik jarayon o‘ziga xos biokimyoviy reaktsiyalar va fermentlar

orqali boshqariladi. Bu jarayonlar bir-birini to‘ldirgan holda, organizmda energetik
muvozanatni saqlaydi va uning normal faoliyatini ta’minlaydi. Normal sharoitda,
metabolizmning ushbu ikki jarayoni o‘rtasida muvozanat mavjud bo‘lib,
organizmning hayotiy faoliyati davom etadi.

Metabolik kasalliklar va ularning biokimyoviy mexanizmlari (Diabet 2-

turi).

Biokimyoviy asoslari.

Diabetning 2-turi insulinning yetishmovchiligi yoki

hujayralarning unga qarshiligi bilan bog‘liq. Insulinning yetishmasligi natijasida
qonda glyukoza miqdori oshadi, bu esa qandli diabetga olib keladi. Insulinning
yetishmovchiligi jigarda glikogen ishlab chiqarish, mushaklarda glukozaning
o‘zlashtirilishi va yog‘ hujayralarida yog‘ni saqlash jarayonlarini buzadi.

2-rasm. Diabetni aniqlash usuli.

94

Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

Patogenez.

Insulin qarshiligi va beta-hujayralarning funktsiyasi. Glyukozaning

yuqori konsentratsiyasi qon tomirlarida oksidlanish stressini keltirib chiqaradi, bu esa
yurak kasalliklari va neyropatiya rivojlanishiga sabab bo‘ladi.

Giperlipidemiya.
Biokimyoviy asoslari.

Qon lipidlari (xolesterin, triglitseridlar) miqdorining

ortishi(3-rasm). Bunda lipidlar almashinuvi buziladi, bu esa ateroskleroz va yurak-
qon tomir kasalliklariga olib keladi.

3-rasm. Giperlipedemiyada qon tomirlarining zararlanishi.

Patogenez.

Lipoproteinlar va apolipoproteinlarning o‘zgarishi (masalan, LDL -

yomon xolesterinning ko‘payishi) lipidlar almashinuvining buzilishiga olib keladi va
aterosklerozni rivojlantiradi.

Fenilketonuriya.
Biokimyoviy asoslari.

Fenilalanin metabolizmining buzilishi. Fenilalanin

aminokislotasini fenilalanin gidroksilaza fermenti tomonidan tirosinga aylantirish
jarayoni buziladi. Natijada fenilalanin to‘planib, miya va nerv tizimida toksik ta’sir
ko‘rsatadi.

Patogenez.

Fenilalaninning yuqori konsentratsiyasi asab tizimiga zarar

yetkazadi, bu esa intellektual rivojlanishni susaytiradi va nevralogik buzilishlarga
olib keladi.

Glikogen depositsiyasi kasalliklari.
Biokimyoviy asoslari.

Glyukogenni organizmda saqlash va chiqarish

jarayonlarining buzilishi. Glyukogen sintaza yoki fosforilaza kabi fermentlarning

95

Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

yetishmovchiligi natijasida glyukogen organizmda to‘planib qoladi yoki kerakli
vaqtda bo‘shatilmaydi.

Patogenez.

Glyukogenning to‘planishi yoki kerakli paytda parchalanmasligi

mushaklar va jigarda energiya yetishmovchiligiga olib keladi, bu esa jismoniy kuch
sarflashda qiyinchiliklarga sabab bo’ladi.

Mukopolisaxaridozlar (MPS).
Biokimyoviy asoslari.

Mukopolisaxaridozlar, glyukozaminoglikanlar (GAGs)

deb ataladigan moddalarning to‘planishi natijasida yuzaga keladigan irsiy kasalliklar
guruhidir. GAGlar organizmning turli to‘qimalarida to‘planib, organlar va tizimlar
faoliyatini buzadi.

Patogenez.

GAGlar organizmda to‘planib, to‘qimalar va organlarning normal

ishlashini buzadi, bu esa o‘sishning kechikishi, suyak va bo‘g‘im kasalliklari, va
nevrologik buzilishlarga olib keladi.

Fruktozemiya (Fruktozani qabul qilishda buzilish).
Biokimyoviy asoslari.

Fruktozemiya — bu fruktoza metabolizmida yuzaga

keladigan buzilish bo‘lib, fruktozani fermentlar yordamida ishlov berishda
qiyinchiliklar yuzaga keladi. Fruktozemiya natijasida fruktoza va uning metabolitlari
organizmda to‘planadi va toksik ta’sir ko‘rsatadi.

Patogenez.

Fruktozani normal metabolizm qilishning buzilishi jigar va boshqa

organlarda zararli ta’sirlar keltirib chiqaradi, shu jumladan jigar yetishmovchiligi va
muayyan metabolik buzilishlar.

Metabolik kasalliklarning tashxisi va davolash.
Tashxislash usullari.

Biokimyoviy testlar (qonda glyukoza, lipoproteinlar,

xolesterin,

triglitseridlar

miqdori).

Genetik

testlar

(fenilketonuriya,

mukopolisakkaridoz va boshqa irsiy kasalliklarni aniqlash). Qon tahlillari va
metabolik markerlar (masalan, C-reaktiv protein).

Davolash usullari.
Medikamentoz

davolash.

Insulin,

statinlar

(lipidlarni

kamaytiruvchi

preparatlar), oral antidiabetiklar.

Dietalar.

Metabolik kasalliklar uchun maxsus parhezlar (masalan, diabetda kam

uglevodli dietalar).

Gen terapiyasi.

Fenilketonuriya va boshqa irsiy kasalliklar uchun kelajakda gen

terapiyasi imkoniyatlari.

Xulosa.

Metabolik kasalliklar odam organizmidagi biokimyoviy jarayonlarning

buzilishi natijasida yuzaga keladi va ular tibbiyotda jiddiy muammo hisoblanadi.
Ushbu kasalliklarning patogenezini to‘liq tushunish, samarali davolash usullarini

96

Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

ishlab chiqish va profilaktik choralarga e’tibor qaratish zarur. Biokimyoviy tahlillar
va ilg‘or davolash metodlari metabolik kasalliklarni boshqarishda muhim rol
o‘ynaydi

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Smith, J. M., & Allen, C. R. (2022). Biochemistry of Metabolic Diseases:

Molecular Mechanisms and Treatments. Oxford University Press. pp. 45–89.

2. Williams, P., & Turner, A. (2021). Clinical Biochemistry of Metabolic

Disorders. Cambridge University Press. pp. 102–148.

3. Zhang, Y., & Liu, H. (2020). Biochemical and genetic mechanisms of

metabolic diseases. Journal of Clinical Biochemistry, 38(4), 112–118.

4. Alberts, B. et al. (2020). Molecular Biology of the Cell. 6th ed. Garland

Science. pp. 844–860.

5. Murray, R. K. et al. (2018). Harper's Illustrated Biochemistry. 31st ed.

McGraw-Hill Education. pp. 232–250.

6. Gropper, S. S., & Smith, J. L. (2021). Advanced Nutrition and Human

Metabolism. Cengage Learning. pp. 178–204.

7. Islomova Z. R. (2021). Metabolik sindrom va uning biokimyoviy

diagnostikasi. O‘zbekiston Tibbiyoti Jurnali, 3(12), 56–64.

8. Karimov A. K., & Toshpulatova D. N. (2019). Biokimyo va klinik biokimyo

asoslari. Toshkent: Tibbiyot nashriyoti. pp. 210–250.

9. Ahmedov M. N. (2020). Odam fiziologiyasi va biokimyosi. Toshkent:

O‘zbekiston Tibbiyot Akademiyasi. pp. 165–180.

10. Jumaev Sh. T. (2018). Endokrin kasalliklar va ularning biokimyosi. Tibbiy

Amaliyot Jurnali, 2(6), 33–40.

11. Rahimova M. (2022). Diabet kasalligida metabolik buzilishlar. Tibbiyot va

hayot, 7(4), 23–28.

12. Hasanov D. (2021). Lipid almashinuvining buzilishi va klinik ko‘rinishlari.

Klinik Biokimyo Axborotnomasi, 1(1), 10–15.