123
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
DINIY BAG‘RIKENGLIK VA GLOBALLASHUV: MADANIYATLARARO
MULOQOTNING KALITI
O‘ktamjonova Maxfirat Ikromjon qizi
Farg‘ona davlat universiteti
mahfiratoyoktamjonova@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada diniy bag'rikenglik muammosi va uning
globallashuv jarayonidagi ahamiyati yoritilgan. Dunyo miqyosida madaniyatlararo
aloqalar kengayib, bir tomondan, turli diniy e‘tiqodlarga ega insonlarning tinch-totuv
yashashi global yashash uchun muhim omil sifatida talqin etiladi. Maqolada
globallashuvning
diniy
munosabatlarga
ko'rsatgan
rivojlanishi
va
diniy
bag'rikenglikning madaniyatlararo muloqotni kuzatishdagi o'rni tahlili, taqchilligi
o‘zbekiston misolida diniy bag‘rikenglik o‘zining amaliy tomoni ko'rib chiqiladi.
Kalit so'zlar:
diniy bag‘rikenglik, globallashuv, madaniyatlararo muloqot,
dinlararo murosa, totuvlik, konfessiyalararo hamkorlik, diniy erkinlik, erkinlik
Annotation:
This article explores the concept of religious tolerance and its
significance in the context of globalization. As intercultural relations expand
globally, peaceful coexistence among people of different religious beliefs is
considered a crucial factor for global stability. The paper analyzes the positive and
negative impacts of globalization on religious interactions and emphasizes the role of
religious tolerance in shaping intercultural dialogue. The article also examines the
practical outcomes of tolerance principles using Uzbekistan’s experience as a model.
Keywords:
religious tolerance, globalization, intercultural dialogue, interfaith
harmony, peaceful coexistence, interconfessional cooperation, religious freedom,
stability
Аннотация:
В данной статье рассматривается понятие религиозной
терпимости и его значение в контексте глобализации. В условиях расширения
межкультурных связей мирное сосуществование людей с различными
религиозными убеждениями становится важным фактором глобальной
стабильности. В работе анализируются как положительные, так и
отрицательные влияния глобализации на религиозные отношения, а также
подчеркивается
роль
религиозной
терпимости
в
формировании
межкультурного диалога. Кроме того, на примере опыта Узбекистана
рассматриваются практические результаты реализации принципов терпимости.
124
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ключевые слова:
религиозная терпимость, глобализация, межкультурный
диалог,
межконфессиональное
согласие,
мирное
сосуществование,
сотрудничество между конфессиями, религиозная свобода, стабильность
Global insoniyat tarixida misli ko'rilmagan darajada madaniyatlar, tillar, dinlar
va millatlar aloqalarining kengayishiga olib keldi. Axborot texnologiyalari, transport
va iqtisodiy integratsiya vositalarida dunyo "bir qishloqfa" rivojlanishi turli e‘tiqod va
madaniyat bir-biri bilan bevosita muloqotga kirishadi. Shu bilan birga, bu jarayon
jamiyatlarda xilma-xillik e‘tiqodlar to'qnashuvi va madaniy qarama-qarshiliklar kabi
diniy ham tiklaydi.
Aynan shu nuqtada diniy bag‘rikenglik munosabati muhim o‘rin tutadi. Diniy
bag‘rikenglik — bu o‘zaro hurmat va tinchlikning biznesi yanada foyda kasb etadi.
Diniy bag‘rikenglik — bu faqat boshqa dinlarga toqat qilish emas, balki ularni
anglashga intilish, e‘tiqod erkinligini hurmat qilish, turfa dunyoqarashlar bilan tinch-
totuv yashashga harakat qilish demakdir. Bu jamiyatdagi jamiyatdagi barqarorlik,
insonlar uchun o‘zaro hurmat va tinchlikning asosi hisoblanadi.
Bugungi kunda globallashuv jarayoni fonida turli diniy jarayonlarning bir
hududda yashash va o‘z diniy amallarini erkin bajara olishi masalasi ijtimoiy, balki
siyosiy va madaniy muammoga ham aylanib ketishi ham mumkin. Ba‘zi ekstremizm,
radikalizm va diniy murosa kuchayayotgan bir tomondan, boshqa tomondan esa
dinlararo hamkorlik va totuvlikni ta‘minlash borasida tajribalar shakllanmoqda.
Maqolada aynan shu muammolarni tahlil qiladi: diniy bag‘riglik nima, u qanday
sharoitda shakllanadi, globallashuv bu jarayonga qanday ta‘sir qiladi va
madaniyatlararo muloqotda qanday o‘rin tutadi., O'zbekistonga asoslangan diniy
bag‘rikenglikning amaliyi ko‘rib chiqiladi.
Diniy bag‘rikenglik nima va u nega muhim?
Diniy bag‘rikenglik — bu insonlarning bir-birining diniy e‘tiqodiga hurmat va
sabr bilan munosabatda bo'lishini anglatadi. Bu davlat boshqa dinga qarshi bo‘lmasli,
balki mahkama e‘tiqodini anglashga va qabul qilishga tayyorlik, o‘zaro tinch-totuv
yashashga bo‘lgan ichki intilishdir. Diniy bag‘rikenglik inson huquqlari, ayniqsa
vijdon erkinligi va diniy erkinlik prinsiplariga asoslanadi .
Tarixda diniy murosasizlik ko‘plab urushlar, ziddiyatlar, quvg‘inlar sodir
bo‘lgan. Masalan, Yevropadagi Katoliklar va Protestantlar o‘rtasidagi diniy urushlar,
Yaqin Sharqdagi Islom mazhablari o‘ziga tegishli ziddiyatlari yoki Hindiston va
Pokiston o‘ziga tegishli mojarolar bunga misol bo‘la oladi. Bunday nizolar ko‘pincha
125
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
diniy emas, balki siyosiy sabablar bilan kelgan bo‘lsa-da, dinlararo murosa yo‘qligi
bu nizolarni chuqurlashtirgan.
Bugungi kunda esa ko‘plab mamlakatlar diniy bag‘rikenglikni siyosiy va
qonuniy darajada ta‘minlashga intilmoqda. Bu orqali jamiyatda totuvlikni saqlash,
radikal qarashlarning shikastlanishi va turli madaniyatlar orasida muloqotni
rivojlantirishga erishilmoqda. Misol uchun:
Norvegiya, Shvetsiya, Kanada kabi davlatlarda har bir shaxs o‘z e'tiqodini ochiq
ifoda etish huquqiga ega. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) diniy
bag‘rikenglikni inson huquqlarining ajralmas qismi deb e‘tirof etadi. UNESCO
tomonidan e‘lon qilingan Bag‘rikenglik chiqishlari deklaratsiyasida ham, irq, til, jinsi
kabi farqlar asosida kamsitish qat‘iyan man qilinishi.
Diniy bag‘rikenglik, ayniqsa, ko‘pmillatli va ko‘pkonfessiyali jamiyatlarda
muhim ahamiyatga ega. Bunday jamiyatlarda dinlararo murosasizlik ijtimoiy ajralish,
kamsitish, hatto nizolarga olib kelishi mumkin. Aksincha, bag‘rikenglik — odamlar
orasida bir-biriga ishonch, o‘zaro hurmat va hamkorlik muhitini ishlab chiqishda
yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda, diniy bag‘rikenglik faqat diniy vaziyat emas, balki bu
fuqarolik madaniyatining ajralmas qismi, insonlar o‘rtasida tinch hayotni
ta‘minlovchi ijtimoiy hayotdir. U mustahkam qurishda, ijtimoiy barqarorlik va
taraqqiyotga muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.
Globallashuv jarayoni insoniyatni bir-biriga yaqinlashtirmoqda. Texnologik
taraqqiyot, internet, ijtimoiy tarmoqlar, savdolar, xalqaro savdo va ta‘lim tufayli turli
diniy yordam o‘zaro muloqotga kirishmoqda. Bu esa diniy bag‘rikenglikni
rivojlantirishni yaratmoqda.
Globallashuv diniy jamoalarning o‘z e‘tiqodlarini kengroq yoyishiga yordam
beradi. Internet orqali diniy marosimlar, va‘zlar, diniy ta‘limotlar global auditoriyaga
yetkazilmoqda. Masalan, bir musulmon O‘zbekistonda yashab turib, Misrdagi Al-
Azhar universitetining ma‘ruzalarini tinglashi yoki bir nasroniy Xitoyda bo'lsa ham,
Vatikan xizmatlaridan jo‘natish mumkin. Bu esa diniy bilim va tafakkurning
ochiqligini kuchaytiradi.
Globallashuv jarayonining boshqa bir holati ham mavjud. Ba‘zida bu jarayon:
Mahalliy diniy qadriyatlarning yo‘qolishiga, boshqa madaniy qadriyatlar bilan
bog‘lanishiga olib keladi. Radikal diniy g‘oyalar va ekstremistik mafkuralarning
internet orqali tez ta‘mirga zamin hozir. Diniy pluralizmga tayyor bo‘lmagan
jamiyatlarda ziddiyatlar va tushunmovchiliklar kuchayadi.
126
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ijtimoiy manbalar va resurslarni ishlab chiqarish turli e‘tiqodlar va diniy
yo‘nalishlar paydo bo'lgan farqlarni bo‘rttirib ko‘rsatishi, stereotiplar hosil qilishi
mumkin. Misol uchun, ayrim axborot agentliklari orqali butun din yoki diniy
guruhlarni yomonotliq qilish mumkin. Bu esa jamiyatda ishonchsizlik, kamsitish va
diniy adovatga olib kelishi mumkin.
Globallashuv tezligi diniy to‘qnashuv emas, balki yaqinlashuv uchun imkoniyat
sifatida ham qaralishi mumkin. Agarki insonlar turli diniy tafakkurlarni o‘rganish,
qabul qilish va murosa bilan qilish madaniyatiga ega bo‘lsa, bu jarayon insoniyatni
bir energiya kuchga aylantiradi.
Shunday, globallashuv diniy bag‘rikenglik — bu ekan milliy axloqiy, balki
strategik munosabatlarga aylangan. Zero, tinchlik va barqarorlik yo'lida diniy
muloqotni tashkil etish, diniy jamoalar o‘rtasida ishonchli aloqa o‘rnatishga yordam
beradi.
Madaniyatlararo muloqotda diniy bag‘rikenglikning o‘rni
Diniy bag‘rikenglik faqat diniy e‘tiqodlarni hurmat qilish emas balki
madaniyatlararo muloqot — bu turli millatlar va diniy yordam o‘zlarining aloqalarini
yaxshilash jarayonidir. Diniy bag‘rikenglikning bu jarayonida qanday o‘rin tutishi
esa, jamiyatlarda tinchlik va barqarorlikni ta‘minlashda muhim ahamiyatga ega.
Diniy bag‘rikenglik faqat diniy e‘tiqodlarni hurmat qilishdan iborat emas, balki bu —
jamiyatning ko‘p madaniyati va ko‘p diniyligni inobatga olgan holda o‘zaro hurmat
va hamkorlikka intilishdir.
Madaniyatlararo muloqotda diniy bag‘rikenglikning ahamiyati, bir tomondan,
o‘zaro hurmat vava sabrni rivojlantirishga, boshqa tomondan esa — radikalizm va
ekstremizmga qarshi kurashga yordam beradi. Madaniy farqlarni to‘g‘ri qabul qilish
va hurmat qilish, diniy bag‘rikenglikning ijobiy natijalaridan biridir. Bu ijtimoiy
xavfsizlikni ta‘minlash va jamiyatdagi qarama-qarshiliklarni bartaraf etishga yordam
beradi.
Madaniyatlararo muloqotda diniy bag‘rikenglikni rivojlantirishning asosiy
yo'llari:
1.
Diniy erkinlikni ta‘minlash. Madaniyatlararo muloqotni rivojlantirish
uchun har bir individning diniy erkinligini hurmat qilish zarur. Diniy bag‘rikenglik,
ayniqsa, ko‘p konfessiyali jamiyatlarda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston kabi ko‘p
millatli va ko‘p diniy yordam mavjud bo‘lgan mamlakatlarda erkinlikni ta‘minlash
jamiyatda tinchlik va osoyishtalikni saqlashning asosiy omilidir.
2.
Diniy ta‘lim va tarbiya. Diniy bag‘rikenglikning rivojlanishida diniy
ta‘lim va tarbiya katta o‘rin tutadi. Odamlarga diniy qarashlarning xilma-xilligi
127
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
haqida ma‘lumot berish, turli e‘tiqodlarni anglashga yordam beradi. Dinlararo
muloqot va hamkorlikni rivojlantirish uchun diniy ta‘limotlarni o‘rganish, shu bilan
birga, diniy ekstremizm va radikalizmdan saqlana olish ham zarurdir.
3.
Dinlararo dialogni tashkil etish. Madaniyatlararo muloqotning samarali
bo‘lishi uchun dinlararo muloqotni rivojlantirish. Interfeith dialogue — bu turli diniy
jamoalar xodimlarining o‘zaro muloqot qilishi va birlamchi yordam berishidir. Ush
dialoglar jamiyatda tinchlik va barqarorlikni saqlashga xizmat qiladi. Diniy
liderlarning va diniy yordami butun interfaith faoliyati dunyo bo‘ylab amalga
oshirilmoqda.
4.
Jamiyatdagi diniy bag‘rikenglikni rivojlantirish. Madaniyatlararo
muloqotda diniy bag‘rikenglikni oshirish uchun ijtimoiy va siyosiy tizimlar, diniy
jamiyat va fuqarolarlik jamiyati munosabatlari zarur. Bu yerda diniy erkinlik va
tenglik muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekistonda diniy yuksalish bag‘rikenglikni oshirishga bir qancha
imkoniyatlar mavjud. Mamlakatda diniy erkinlikning ta‘minlanishi, barcha diniy va
madaniy aloqalarni rivojlantirishga yordam beradigan tashabbuslar jamiyatda ishonch
va hamkorlikni oshirmoqda. Bundan, O‘zbekiston hukumati xalqaro hamkorlikni
rivojlantirish va diniy bag‘rikenglikni ta‘minlash yo‘lida BMT va boshqa xalqaro
tashkilotlar bilan faol ishlamoqda.
Xulosa
Diniy bag‘riglik va globallashuv — bugungi kunning eng muhim ijtimoiy
masalalaridan biridir. Diniy bag‘rikenglik, globallashuv jarayonlari fonida, faqat
diniy e‘tiqodlarga toqat qilish bilan cheklanmaydi, balki bu — madaniyatlararo
muloqot va jamiyatlararo tinchlikning asosiy omilidir. Diniy bag‘rikenglik dunyo
bo‘ylab turli e‘tiqod va madaniyatning bir-birini anglashiga va hurmat qilishiga
yordam beradi, bu jamiyatda barqarorlikni, tinchlikni va taraqqiyotning asosiy
omilidir.
Global jarayonlar insonlar bilan muloqotning kengayishiga olib kelgan bo‘lsa-
da, uning kasallik ta‘sirlari ham uchrashmoqda. Madaniyatlarga qarama-qarshiliklar,
diniy ekstremizm va radikalizm jiddiy muammolarga aylangan bo‘lsa-da, diniy
bag‘rikenglik bu ishlab chiqarishni yaratishda muhim vosita bolib xizmat qiladi.
Dinlararo muloqot, hamkorlik va diniy erkinlikni ta‘minlashga yordam beradi.
Diniy bag‘rikenglikning ijtimoiy va siyosiy ahamiyati yanada o‘smoqda. BMT
va boshqa xalqaro tashkilotlar diniy bag‘rikenglikni ta‘minlash uchun qabul qilingan
va deklaratsiyalar, O‘zbekiston kabi ko‘p madaniyatli jamiyatlarda amalga
oshirilayotgan tashabbuslar, bu jarayonning rivojlanishiga xizmat qilmoqda.
128
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Dinlararo hurmat, ayniqsa, ko‘p millatli jamiyatlarda jamiyatning o‘zaro o‘rtacha va
barqaror bo‘lishini ta‘minlash demakdir.
O‘zbekistonning diniy bag‘rikenglik bo‘yicha dunyo miqyosida e‘tirof etilgan.
O‘zbekiston o‘zining milliy boyligi bilan, diniy erkinlik va bag‘rikenglikni
rivojlantirish uchun bir qancha diniy muvaffaqiyatlarga erishgan. Bu tajriba boshqa
davlatlarga ham o‘z jamiyatlarida muloqotni rivojlantirishga yordam berishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, diniy bag‘rikenglik va globallashuv jarayonlari bir-birini
to‘ldiruvchi va ishlab chiqaruvchi sifatida jamiyatlarning tinchligi va taraqqiyotiga
hissa qo‘shadi. Agar dinlararo muloqot va bag‘rikenglik tamoyillariga to‘g‘ri amal
qilinsa, dunyoda ko‘plab madaniyat va dinlarning tinch-totuv yashashini ta‘minlash
mumkin bo‘ladi.
Adabiyotlar:
1.
Rahimov, A. ( 2017 yil ) .(2017). Din va jamiyat: Diniy
bag'rikenglikning haqiqiy hodisalari . Toshkent: «Ma'naviyat» nashriyoti.
2.
Yo‘ldoshev, R. (2012). Madaniyatlararo muloqot va diniy bag'rikenglik .
Samarqand: Samarqand universiteti nashriyoti.
3.
Mamatov, K. ((2015). Globalizatsiya va diniy bag'rikenglik . Toshkent:
Fan va texnologiya nashriyoti.
4.
Toshpoʻlatov, B. ( 2018 yil ) . O(2018). O'zbekistonda diniy
bag'rikenglikni yaxshilashning o'ziga xosligi . Toshkent: Akademiyashr.
5.
Abdullayev, Sh. ( 2011 yil ) . Dinlararo muloqot va o'zaro(2011).
Dinlararo muloqot va o'zaro kuchaytir . Toshkent: «O'qituvchi» nashriyoti.
6.
Mahmudov, S. ( 2013 yil ) . Inson huquqlari va diniy erkinlik . Toshkent
: O'zbekiston Respublikasi Adliya vazir(2013). Inson huquqlari va diniy erkinlik .
Toshkent: O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi.
7.
Jumaniyozov, S. ( 2016 yil ) . Diniy bag'rikenglik va uning
jamiyat(2016). Diniy bag'rikenglik va uning jamiyatdagi o'rni . Farg'ona: Farg'ona
davlat universiteti.
8.
Ismoilov, X. (2014). Madaniyatlararo muloqotda dinlarning o'rni .
Toshkent: Sharq nashriyoti.
9.
Yusupov, M. (2019). Diniy bag'rikenglik va o'zaro hurmatni
rivojlantirish yo'llari . Toshkent: Yunus Rajabiy nashriyoti.
10.
Boqiyov, T. (2017). Din, madaniyat va millatlararo munosabatlar .
Toshkent: O'zbekiston Milliy universiteti nashriyoti.
