179
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
BILISH FALSAFASI: HAQIQAT VA ANGLASH SARI YO’L
Imomnazarova Zarina Mansur qizi
Shabrisabz Davlat Pedagogika institutining talabasi
imomnazarovazarina953@gmail.com
Annotatsiya:
Maqola bilish falsafasining asosiy tamoyillari, muammolari va
zamonaviy yondashuvlarini tahlil qiladi. Bilimning subyektivligi va obyektivligi
o'rtasidagi qarama-qarshiliklar, bilimning haqiqiyatga yaqinligi va uning shakllanishi
masalalari muhokama qilinadi. Tadqiqotda kontseptual va integrativ tahlil metodlari
qo'llanilib, bilimning shakllari va uning haqiqatga bo'lgan aloqasi o'rganilgan.
Maqola, shuningdek, falsafiy yondashuvlarda mavjud bo'lgan qarama-qarshiliklarni
va bilimning yangi shakllarini tushunish uchun yangi yondashuvlar kiritishni maqsad
qiladi.
Kalit so'zlar
: bilish falsafasi, subyektivlik, obyektivlik, bilim, haqiqiyat,
epistemologiya, gnozeologiya
Abstract:
This article analyzes the main principles, issues, and modern
approaches in the philosophy of knowledge. It discusses the contradictions between
the subjectivity and objectivity of knowledge, its closeness to reality, and the
processes of its formation. The study uses conceptual and integrative analysis
methods to examine the forms of knowledge and their relation to reality. The article
also aims to introduce new approaches for understanding the conflicts in
philosophical perspectives and the emerging forms of knowledge.
Keywords
: philosophy of knowledge, subjectivity, objectivity, knowledge,
reality, epistemology, gnoseology
Аннотация:
Статья анализирует основные принципы, проблемы и
современные подходы в философии познания. Обсуждаются противоречия
между субъективностью и объективностью знаний, их близость к реальности и
процессы
формирования
знаний.
В
исследовании
используются
концептуальный и интегративный анализ для изучения форм знаний и их связи
с реальностью. Статья также ставит цель представить новые подходы к
пониманию конфликтов в философских взглядах и возникающих формах
знаний.
Ключевые слова
: философия познания, субъективность, объективность,
знания, реальность, эпистемология, гнозеология
180
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Bilish falsafasi, yoki epistemologiya, insonning bilish jarayonini, bilimning
tabiati va uning haqiqati to'g'risidagi mulohazalarni o'rganadigan falsafa sohasidir. Bu
soha o'z ichiga ko'plab muhim savollarni oladi, masalan: "Biz qanday bilamiz?",
"Bilim nima?", "Bilimning asoslari nimada mavjud?" va "Qanday bilimlar haqiqiy va
ishonchli hisoblanadi?" Ushbu maqolada bilish falsafasining tarixiy rivoji, asosiy
mutafakkirlari va zamonaviy nazariyalar haqida batafsil ma'lumot beriladi. Bilish
falsafasi tarixiga nazar tashlaydigan bo'lsak, bu soha qadimiy yunon falsafiy
an'analariga borib taqaladi. Platon va Aristotel kabi mutafakkirlar bilimning asoslari
va uning mohiyatini chuqur o'rganganlar. Platon "Bilim – bu haqiqiylikni anglash"
degan fikrni ilgari surgan bo'lsa, Aristotel bilimni tajriba orqali, ya'ni sensoriy
tajribalar orqali olish mumkinligini ta'kidlagan.
Bilish falsafasi — bu insonning bilim olish jarayoni, tushunish va tafakkurini,
shuningdek, bu jarayonlarning obyektiv haqiqatga nisbatan qanday aloqasi borligini
o'rganadigan falsafiy yo'nalishdir. Bu soha, birinchi navbatda, bilimning manbalari,
shakllari, haqiqatga yaqinligi, haqiqiyligi va xatoliklari haqida masalalarni ko'taradi.
Bilish falsafasining eng muhim vazifasi bilimni aniqlash va uning qanday paydo
bo'lishi, qanday asosda to'g'ri yoki noto'g'ri bo'lishini tushuntirishdir. Falsafaning bu
sohasida ko'plab qarashlar va nazariyalar mavjud bo'lib, ular bilimning tabiati,
shakllari, shuningdek, bilimga bo'lgan munosabatlarning turlicha tushunilishiga
asoslanadi. Ushbu maqolada bilish falsafasining turli asosiy tamoyillari, muammolari
va bu sohaning zamonaviy yondashuvlari haqida batafsil ma'lumot beriladi.
Bilish falsafasida asosan bilimning tabiati, uning qanday shakllarda vujudga
kelishi, haqiqiylikka nisbatan qanday ahamiyatga ega ekanligi kabi masalalar
muhokama qilinadi. Bunda ikki asosiy muammo bor: bilimning subyektivligi va
obyektivligi. Bilimning subyektivligi deganda, biz shaxsning tafakkuri va tajribasiga
asoslangan bilimlarni tushunamiz. Odamlar turlicha fikr yuritishi va o'z tajribalari
asosida har xil bilimlarni shakllantirishi mumkin. Biroq, bilimning obyektivligi
masalasi esa, bilimning barcha insonlarga nisbatan bir xil va o'zgarishsiz bo'lishi
kerakligini ta'kidlaydi. Shunday qilib, bilimning haqiqatga yaqinligi, uning
obyektivligiga asoslanishi zarur. Bundan tashqari, boshqa muhim masala shundaki,
bilim va haqiqiyat o'rtasidagi bog'liqlik qanday o'rnatilishi kerakligini tushunish
muhimdir. Bilim, faqatgina tashqi dunyoning qandaydir tasviri sifatida qaralmay,
balki insonning ichki dunyosi va tushunchalari bilan bog'liq holda shakllanadi.
Buning natijasida, bilimning o'zaro aloqasi va mantiqi, haqiqiylikning yoritilishi,
epistemologik (bilimshunoslik) savollarni yuzaga keltiradi.
181
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Bilish falsafasining turli usullari orqali bu muammolarni hal qilish mumkin.
Birinchidan, gnozeologiya (bilim nazariyasi) va epistemologiya sohalaridagi
zamonaviy tadqiqotlar yordamida bilimning subyektiv va obyektiv jihatlari
o'rganilmoqda. Mmeta-tahlil, kontseptual tahlil va integrativ tahlil kabi usullar
bilimning to'g'riligi va shakllarini izohlashda yordam beradi. Meta-tahlil, ilmiy
manbalarni tahlil qilish orqali, bilimning maqsadga muvofiqligini va uning objektiv
haqiqatga nisbatan asoslanishini aniqlaydi. Kontseptual tahlil esa, bilimni
shakllantirish jarayonida foydalaniladigan tushunchalarni va ularning ma'no
doiralarini aniqlashga imkon beradi. Shuningdek, falsafiy yondashuvlarda qarama-
qarshiliklar mavjud. Ba'zi falsafachilar bilimni mutlaq ob'ektiv haqiqat sifatida
qarashni to'g'ri deb bilsalar, boshqalari esa, bilimning ko'plab shakllarini va inson
tafakkurining subyektivligini e'tirof etadilar. Shunday qilib, bilimning tabiati va
shakllari haqidagi muammolarni hal qilish uchun turli nazariyalar va usullardan
foydalaniladi.
Maqsadimizning asosi bilish falsafasining asosiy tushunchalarini aniqlash, bilim
olish jarayonining mazmuni va shakllarini o'rganish va ularning haqiqiyatga nisbatan
aloqalarini tahlil qilishdan iborat. Bu bilan, bilimning qanday vujudga kelishi va
ularning
haqiqatga
qanchalik
yaqinligini
tushunishga
yordam
beramiz.
Maqsadimizdan
biri,
shuningdek,
zamonaviy
bilish
falsafasidagi
yangi
yondashuvlarni, ularning inson tafakkuriga qanday ta'sir qilishini, ijtimoiy va
madaniy jarayonlardagi o'rnini o'rganishdan iborat.
Bu tadqiqotda asosan falsafiy manbalar va ilmiy asarlar, shuningdek,
epistemologiya va gnozeologiya sohasidagi nazariyalar asosida chuqur tahlil
o'tkazildi. Tadqiqotda kontseptual tahlil va integrativ tahlil metodlari qo'llanildi.
Shuningdek, ilgari olib borilgan tadqiqotlar natijalari ham taqqoslanib, bilimning
shakllari va mazmuni haqida yangi nuqtai nazar keltirildi. Falsafiy adabiyotlar, ilmiy
maqolalar va kontseptual asoslar tadqiqotda ishlatilgan asosiy manbalardir. Tadqiqot
davomida olingan natijalar shuni ko'rsatdiki, bilish falsafasi subyektiv va obyektiv
bilimlar orasidagi chegarani belgilashda o'zgaruvchan, dinamik va turli fazalarda
rivojlanib bormoqda. Bilim subyektiv bo'lishi mumkin, chunki u har bir insonning
shaxsiy tajribalari, ong va idroklariga asoslanadi. Ammo shu bilan birga, bilimning
obyektivligi haqida gapirganda, bilimning haqiqatni tasvirlashda qandaydir
umumiylikka ega bo'lishi kerakligi ta'kidlanadi. Natijada, bilimning shakllari turlicha
bo'lib, uning qamrovi va mohiyati bo'yicha bir nechta qarashlar mavjud. Zamonaviy
bilim tizimlari ham obyektiv haqiqatga yaqinlashishda, ham subyektiv tasavvurlarni
ham o'z ichiga olgan murakkab va ko'p qirralik tizimlarni yaratishga intilmoqda.
182
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Bilish falsafasi o'zgarish va yangilikka ochiqdir, shuning uchun turli nazariyalar va
metodlar bilan uni yangi shakllarda tushunish mumkin.
O'rta asrlar davomida bilish falsafasi diniy manbaalarga asoslangan
muhokamalar bilan boyidi. Avitsenna va Abu Rayhon Beruniy kabi yirik olimlar
yangi qarashlarni ilgari surdilar. Ular bilimning manbalarini va uning tasdiqlanishi
uchun zarur shartlarni o'rganishdi. Bu davrda bilimlar ko'proq diniy nuqtai nazardan
baholandi va tafakkur jarayonini yanada mukammal qilishga intilishlar kuchaydi.
Bilish falsafasining zamonaviy yo'nalishlari, bilimning subyektiv va obyektiv
jihatlariga bo'lgan yondashuvlarning qiyoslanishini o'z ichiga oladi. Ushbu
muhokamada, bilimning subyektivligi va obyektivligi o'rtasidagi murakkabliklar va
qarama-qarshiliklar yoritiladi. Biroq, bu qarama-qarshiliklar, aslida, bilimning turli
shakllarini va fazalarini aks ettiradi. Inson tafakkuri o'zining subyektiv tajribasidan
kelib chiqqan holda, har xil bilimlarni shakllantiradi, ammo haqiqatni aks ettirishda
har bir bilim o'zining obyektiv asosini topishi zarur.
Bundan tashqari, tadqiqotlar natijasida bilish jarayonida ilmiy yondashuvlarni
kengaytirish va tasavvurlarning ko'plab shakllarini yaratish zarurligi aniqlandi. Bu,
o'z navbatida, bilimning rivojlanishiga va zamonaviy bilim tizimlarining yangi
shakllarini yaratishga imkon beradi.
Bilish falsafasi insoniyat tarixida muhim rol o'ynagan va davom etmoqda. Bu
soha bilim, haqiqiyat va inson tafakkuri haqida chuqur mulohaza yuritishga imkon
beradi. Bilamizki, har bir yangi avlod o'z bilimlarini o'rganish, tahlil qilish va
yangilash orqali, falsafa sohasini boyitishda davom etadi. Bilish falsafasi bizga
o'zimizni va atrof-muhitimizni yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. Bilish
falsafasi insonning bilimga bo'lgan munosabatini, uning shakllari va yangilanishini
tahlil qilish orqali fanni rivojlantirishga yordam beradi. Bilimning obyektiv va
subyektiv jihatlarini birlashtirish, uning haqqoniyligi va rivoji haqida savollarga
javob berish uchun yangi kontseptual yondashuvlar muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Biliş falsafasining muammolari va rivojlanish yo'nalishlari har bir insonning bilimga
bo'lgan aloqasini yanada chuqurroq tushunishga imkon beradi va fan sohasining
rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatadi.
Adabiyotlar:
1.
I.Q. Karimov. "Falsafa va gnozeologiya." Toshkent, 2020.
2.
M.R. Nurmatov. "Biliş falsafasi asoslari." Toshkent, 2018.
3.
S.A. Aliyev. "Gnozeologiya va zamonaviy bilimlar." Toshkent, 2017.
183
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
4.
Nurillaevich, Omonov Bahodir, et al. "Factors Of The Formation Of
Ecological Culture In The Education And Training System." Journal of
Pharmaceutical Negative Results (2022): 984-989.
5.
Aralovna, Ochilova Guzal, et al. "Ecological globalization and its social
place in the globalization system of processes." Journal of Survey in Fisheries
Sciences 10.1S (2023): 5000-5006.
6.
Omonov, Bakhodir Nurillaevich, Go‘zal Aralovna Ochilova, and Sitora
Ayonovna Azamova. "SPECIFIC CHARACTERISTICS OF THE ECOLOGICAL
ENVIRONMENT IN UZBEKISTAN." World of Scientific news in Science 1.3
(2023): 15-28.
7.
Ayonovna, Azamova Sitora. "The Need for the Formation of
Environmental Education and Upbringing in Young People in the Conditions of
Environmental Globalization." Global Scientific Review 13 (2023): 7-10.
8.
Ayonovna, Azamova Sitora, and Pirimov Lerik Xudoyberdi o’g’li.
"EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA EKOLOGIK OMIL
TUSHUNCHASI ‘." TADQIQOTLAR. UZ 40.4 (2024): 135-139..
9.
Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35..
10.
Shakhrisabz A. S. A. THE USE OF THE SCIENTIFIC HERITAGE OF
ORIENTAL SCIENTISTS IN THE FORMATION OF ECOLOGICAL CULTURE
AMONG SCHOOLCHILDREN IN THE CONTEXT OF ECOLOGICAL
GLOBALIZATION //International Scientific and Current Research Conferences. –
2024. – С. 94-97.
11.
Omonov,
Bahodir
Nurillayevich.
"MARKAZIY
OSIYO
MAMLAKATLARIDA
MINTAQAVIY
INTEGRATSIYA–MUAMMOLAR
YECHIMINING ASOSIY OMILI." Oriental renaissance: Innovative, educational,
natural and social sciences 4.21 (2024): 529-535.
12.
Очилова, Гўзал Араловна. "Чучук Сув Танқислиги Муаммосининг
Марказий Осиёга Хавфи. Омонов Баходир Нуриллаевич.
13.
Омонов, Баходир Нуриллаевич. "Идейно-политический путь
просветительского и джадидского движения." Gospodarka i Innowacje. 44
(2024): 235-242.
14.
Azamova S. EKOLOGIK GLOBALLASHUV SHAROITIDA O
‘ZBEKISTON TA’LIM MUASSASALARIDA EKOLOGIK MADANIYATNING
184
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISH BOSQICHLARI //Universal xalqaro ilmiy
jurnal. – 2024. – Т. 1. – №. 4. – С. 286-289.
15.
Azamova, Sitora. "UMUMTA’LIM MAKTAB O ‘QUVCHILARIDA
EKOLOGIK
MADANIYATNI
SHAKLLANTIRISHNING
USUL
VA
VOSITALARI." Interpretation and researches (2024).
16.
Azamova
S.
EKOLOGIK
TA’LIM
VA
TARBIYANING
RIVOJLANISH BOSQICHLARI //Talqin va tadqiqotlar. – 2024. – Т. 1. – №. 1.
