253
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
“SMART GRID” KONSEPSIYASINING OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA
ELEKTR ENERGETIKASI SOHASIDA RIVOJLANISHI
R.A.Sitdikov
Toshkent Davlat Texnika Universiteti, t.f.d professor
Isoqov Davlatjon Xalil o‘g‘li
Toshkent Davlat Texnika Universiteti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada "Smart Grid" konsepsiyasining mohiyati va
uning Oʻzbekiston Respublikasi elektr energetika sohasidagi ahamiyati tahlil
qilingan. Elektr tarmoqlarini zamonaviylashtirish va raqamlashtirish orqali energiya
samaradorligini oshirish imkoniyatlari yoritilgan. Shuningdek, "Smart Grid"
texnologiyalarini joriy qilishdagi asosiy muammolar va ularni bartaraf etish yoʻllari
hamda kelajakdagi rivojlanish istiqbollari muhokama qilingan.
Kalit so’zlar:
Smart Grid, aqlli tarmoqlar, elektr energetikasi, raqamlashtirish,
energiya samaradorligi, Oʻzbekiston energetikasi, qayta tiklanuvchi energiya
manbalari, SCADA tizimi, DMS tizimi, infratuzilmani modernizatsiya qilish, axborot
xavfsizligi, kiberxavfsizlik, energiya bozorining raqamli transformatsiyasi.
Kirish
Global miqyosda energetika sohasida yuz berayotgan tub oʻzgarishlar jamiyat
oldiga yangi vazifalarni qoʻymoqda. Elektr energiyasiga boʻlgan talabning ortishi,
resurslarning cheklanganligi, ekologik muammolar va raqamli texnologiyalarning
rivojlanishi natijasida energiya tizimlarining zamonaviylashuvi zarur boʻlib qoldi.
"Smart Grid" konsepsiyasi ushbu ehtiyojlarga javob beruvchi innovatsion yondashuv
sifatida shakllangan boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasida ham energetika sohasining
rivojlanishida muhim rol oʻynamoqda.
"Smart Grid" tushunchasi va uning asosiy xususiyatlari
Aqlli elektr tarmoqlari
(inglizcha: Smart Grid) — bu energiya ishlab chiqarish
va iste'moli haqidagi ma'lumotlarni to‘plash uchun axborot va kommunikatsiya
tarmoqlari hamda texnologiyalaridan foydalanadigan modernizatsiya qilingan elektr
ta’minoti tarmoqlaridir. Ushbu ma’lumotlardan avtomatik ravishda foydalanish orqali
energiya ishlab chiqarish va taqsimlashning samaradorligi, ishonchliligi, iqtisodiy
foydasi va barqarorligi oshiriladi.
254
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Yevropada "Aqlli tarmoqlar"ni ishlab chiqish qoidalari "Yevropa aqlli elektr
tarmoqlari platformasi" (Smart Grid European Technology Platform) orqali
belgilangan.
Aqlli tarmoqlar texnologiyasining rivojlanishi nafaqat texnik infratuzilmaning
yangilanishini, balki elektr energiyasi xizmatlari bozorining tubdan qayta tashkil
etilishini ham anglatadi. Biroq, aqlli elektr tarmoqlarining ayrim kamchiliklari ham
mavjud: doimiy elektr ta'minotiga qaramlik, tarmoqlarni ishlab chiquvchi tashqi
shaxslarning ishtiroki, hamda mas'uliyat bo‘yicha huquqiy noaniqliklar.
Intellektual tarmoq
— bu mavjud va taklif etilayotgan elektr ta’minoti
muammolarini hal qilishga qaratilgan yechimlarning to‘liq majmuasini anglatadi.
Intellektual tarmoqlar texnologiyalarining, xususan, iste'molni boshqarish tizimlarini
joriy etish orqali, energetika infratuzilmasining umumiy samaradorligini oshirishda
katta hissa qo‘shishi kutilmoqda.
Intellektual
tarmoqlarning
oshirilgan
moslashuvchanligi
energiyaning
o‘zgaruvchan manbalarini — quyosh va shamol energiyasini — hattoki energiya
saqlash qurilmalari qo‘shilmasdan ham kengroq joriy etishga imkon beradi. Aqlli
tarmoqlar, shuningdek, pik (eng yuqori) energiya sarfi davrlarida ahamiyatsiz
maishiy qurilmalarni kuzatib borish va boshqarish, va ularning normal ishlashini
energiya sarfi past bo‘lgan soatlarda tiklash imkonini beradi.
Oʻzbekistonda "Smart Grid" texnologiyalarining joriy etilishi
Energetika tizimidagi mavjud holat
Oʻzbekiston Milliy elektr tarmoqlari uzatish va taqsimlash tarmoqlarining
aksariy qismi sobiq Ittifoq davrida, asosan 1960–1980-yillarda qurilgan va amaldagi
255
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
iqtisodiy xizmat muddatini oʻtgan hisoblanadi. Tarmoq uzunligi taxminan 250 ming
km boʻlib, ulkan qismi eskirgan va yuklamaga chidamsiz. Natijada, tarmoq
infratuzilmasi – elektr uzatish liniyalari, transformator va taqsimlash punktlari –
ishonchliligi
pasayib,
ayniqsa
qish
mavsumida
uzilishlar
kuzatilmoqda.
Mamlakatning umumiy o‘rnatilgan quvvati 2020-yillarda taxminan 12,9 GW bo‘lib,
uning asosiy qismi issiqlik elektr stansiyalariga to‘g‘ri keladi. Shu bilan birga,
gidroelektrostansiyalar quvvati sezilarli – 2023-yil mart holatiga koʻra GESlarning
umumiy oʻrnatilgan quvvati 2 072,1 MVtni tashkil etadi. Oxirgi yillarda qayta
tiklanuvchi energiya loyihalari ham kengaymoqda: 2023-yilda jami 2,4 GW quvvatli
yangi quyosh va shamol elektr stansiyalari ishga tushirilgani ma’lum qilindi.
Bularning barchasi tarmoq texnik holatining yaqin kelajakda jadallashgan
modernizatsiya va integratsiyani talab qilishini koʻrsatadi.
Amaliy tashabbuslar
Oʻzbekistonda "Smart Grid" texnologiyalarini joriy qilish boʻyicha bir qator
loyihalar amalga oshirilmoqda. Jumladan:
- Aqlli hisoblagichlarni oʻrnatish;
- SCADA va DMS tizimlarini joriy etish;
- Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish;
- "Yagona Energetika Axborot Platformasi" loyihasini ishlab chiqish.
Oʻzbekistonda mazkur yondashuv doirasida quyidagi loyihalar qoʻllab-
quvvatlanmoqda:
Jahon banki tashabbusi:
2021-yilda tasdiqlangan “Elektr energetika sektorini
oʻzgartirish va uzatish tarmoqlarini barqarorlashtirish” loyihasi doirasida eski NEGU
uzatish tarmoqlarini modernizatsiya qilish uchun 380 mln $ (IDA) va 43 mln $ (GCF)
mablagʻ ajratildi. Mazkur loyiha SCADA va energiya boshqaruv (EMS) tizimlarini
markaziy va mintaqaviy kesimlarda joriy etishni nazarda tutadi. U orqali tarmoqni
yangilash, uzilishlarni kamaytirish va yangi katta hajmdagi qayta tiklanuvchi
manbalarni integratsiya qilish imkoniyatlari yaratiladi.
ADB
loyihalari:
2023-yilda
ADB
“Distribution Network Digital
Transformation and Resiliency Project” loyihasi uchun 200 mln $ kredit ajratdi.
Ushbu loyiha doirasida respublika boʻylab 26 ta taqsimlovchi podstansiya raqamli
rele va SCADA tizimi bilan jihozlanadi (iqlim o'zgarishiga chidamli loyihalashtirish
bilan). Buning natijasida elektr ta’minotining ishonchliligi oshirilib, yoʻqotishlar
kamaytiriladi. Loyihada ADB bilan hamkorlikda Fransiya taraqqiyot agentligi (AFD)
ham €70 mln qo‘shimcha sarmoya kiritmoqda
Innovatsion
rivojlanish
vazirligi
tashabbusi:
2019-yil
28-yanvarda
Innovatsiyalar rivojlanishi vazirligi va AQSh kompaniyalari vakillari oʻrtasida
256
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
oʻtkazilgan yig‘ilishda “Smart Grid” loyihalari, jumladan “Delta Energy &
Communications” texnik platformasi asosida pilot loyihani yo‘lga qo‘yish masalalari
muhokama qilindi. Unda elektr, gaz va suv isteʼmolini hisobga olish tizimlarini
takomillashtirish boʻyicha qarorlar muhokama qilindi va Smart Grid konsepsiyasiga
koʻchish yoʻl xaritasi ishlab chiqildi.
"Smart Grid" texnologiyalarining afzalliklari
Oʻzbekiston uchun "Smart Grid" tizimining joriy etilishi quyidagi
imkoniyatlarni yaratadi:
- Energiya yetkazib berish ishonchliligi oshadi;
- Elektr tarmoqlaridagi texnik yoʻqotishlar kamayadi;
- Iste'molchilarning energiya xarajatlarini optimallashtirish imkoniyati;
- Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan samarali foydalanish;
- Tarmoqdagi avariyalarni tez aniqlash va bartaraf etish imkoniyati;
- Elektr energiyasi narxlarini boshqarish imkoniyati.
Joriy etishdagi muammolar va ularni hal etish yoʻllari
Muammolar
- Elektr tarmoqlarining eskirganligi;
- Investitsiya resurslarining cheklanganligi;
- Mutaxassislar tayyorlashdagi tizimlilik yetishmasligi;
- Axborot xavfsizligi va kibertahdidlarning ortishi.
Yeʻchimlar
- Infratuzilmani modernizatsiya qilish;
- Investitsiya jalb qilish;
- Malakali kadrlar tayyorlash;
- Kiberxavfsizlikni ta'minlash.
Kelajakdagi rivojlanish istiqbollari
Oʻzbekiston 2030-yilga qadar energetika tizimining raqamlashtirish darajasini
sezilarli darajada oshirishni maqsad qilgan. Elektr energiyasi ishlab chiqarish, uzatish
va iste'mol qilish jarayonlari optimallashtiriladi, energiya samaradorligi oshiriladi, va
yashil iqtisodiyotni rivojlantirish imkoniyatlari kengaytiriladi.
Shuningdek, "aqlli shahar" (smart city) loyihalari bilan integratsiya qilinishi
rejalashtirilgan bo‘lib, bu esa elektr energiyasini real vaqt rejimida boshqarish va
iste'molchilar bilan tizimli muloqotni rivojlantirish imkonini beradi. Ilg‘or
texnologiyalar, jumladan sun’iy intellekt va ma’lumotlarni tahlil qilish vositalari
orqali tarmoqlarning ishlash samaradorligi va barqarorligi yanada oshiriladi.
257
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Xulosa
"Smart Grid" texnologiyalarining Oʻzbekistonda rivojlanishi energetika tizimini
raqamlashtirish, samaradorligini oshirish va barqaror energiya ta'minotini yaratish
imkonini beradi. Bu esa, o‘z navbatida, mamlakat iqtisodiy oʻsishiga va aholi
farovonligining oshishiga ijobiy ta'sir koʻrsatadi.
Bundan tashqari, energiya ta’minotining moslashuvchanligi va barqarorligi
milliy xavfsizlikni mustahkamlashda ham muhim omilga aylanadi. Aholi va biznes
subyektlari uchun energiya xarajatlarini optimallashtirish imkoniyati yaratiladi, bu
esa investitsiya jozibadorligini oshiradi va innovatsion rivojlanishga zamin yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 9-apreldagi PF-6199-son
Farmoni.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Energetika vazirligi ma'lumotlari, 2024-yil.
3. IEA (International Energy Agency) hisobotlari, 2023-yil.
4. IEEE Smart Grid texnologiyalari bo‘yicha tadqiqotlar.
5. Xalqaro tajribalarni o‘rganish asosida olib borilgan tahliliy maʼlumotlar.
6. Oʻzbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi hisobotlari, 2023-
yil.
