372
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O’ZBEK TILINING AXBOROT-KOMPYUTER USLUBINI YARATISH
MEZONLARI
Nigorakhon Salimova Abdusalom qizi
Andijon Davlat Chet Tillari Instituti 1-kurs magistr
Ibragimova Gulchexra Madaminjanovna
Andijon Davlat Chet Tillari Instituti Ph.D dotsent
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o’zbek tilining axborot-kompyuter uslubini
yaratish zarurati va uning ilmiy-nazariy asoslari chuqur tahlil qilingan. Axborot-
kommunikatsion texnologiyalar (AKT) jadal rivojlanishi sharoitida milliy tilni zamon
talablari asosida moslashtirish va rivojlantirish masalalari ilgari surilgan. Xususan,
axborot-kompyuter uslubining umumiy til tizimidagi o’rni, boshqa funksional
uslublardan farqlanuvchi xususiyatlari va ularning leksik, grammatik, stilistik
mezonlari haqida batafsil fikr yuritiladi.
Kalit so’zlar:
axborot-kompyuter uslubi, funksional uslublar, axborot-
kommunikatsion
texnologiyalar,
lingvistik
talablar,
leksik-semantik
tizim,
terminologiya.
KIRISH
XXI asrda dunyo iqtisodiyoti va ijtimoiy hayotining barcha jabhalarida axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) yetakchi rol o’ynamoqda. AKT sohasi
taraqqiyoti nafaqat texnik innovatsiyalarni, balki jamiyatning bilim va axborot
iste’moli shakllarini ham tubdan o’zgartirmoqda. Xususan, til va uning funksional
uslublari ham bu o’zgarishlardan chetda qola olmaydi. Axborot-kompyuter uslubi
zamonaviy hayotning ajralmas bir qismiga aylanib, texnik, ilmiy, iqtisodiy va
huquqiy matnlarni yaratishda keng qo’llanilmoqda.
O’zbekiston Respublikasida ham raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish davlat
siyosatining ustuvor yo’nalishiga aylangan. Statistika ma’lumotlariga ko’ra, 2024-yil
yakuniga kelib, mamlakatda internet foydalanuvchilari soni 31 milliondan oshdi va
bu umumiy aholining 84 foizini tashkil etmoqda.
41
Shu bilan birga, AKT sohasida
2023-yilda 5,2 trillion so’mlik investitsiya jalb qilingan bo’lib, bu o’tgan yilga
1.
41
373
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
nisbatan 18,7 foizga ko’proqdir. Bunday o’sish axborot almashinuvining keskin
ko’payishiga va uning sifat ko’rsatkichlariga bevosita ta’sir ko’rsatmoqda.
Zamonaviy texnologiyalar bilan uyg’unlashgan holda tilning moslashuvi va
rivoji dolzarb masalaga aylangan. Bugungi kunda o’zbek tilining axborot-kompyuter
uslubi hali to’liq shakllanmagan bo’lib, bu ko’plab sohalarda til normativligini va
terminologik barqarorlikni ta’minlashda qiyinchiliklar tug’dirmoqda. Internetdagi
o’zbek tilidagi kontent ulushi umumiy kontentning atigi 0,2 foizini tashkil qilmoqda,
bu esa tilni AKT sohasida rivojlantirish zaruriyatini yanada keskinlashtiradi.
Axborot-kompyuter uslubi o’zining maxsus xususiyatlari bilan boshqa
funksional uslublardan ajralib turadi: aniqlik, lakoniklik (ixchamlik), standartlashgan
terminologiyadan foydalanish, algoritmik ifoda shakllari va mantiqiy qat’iyat asosiy
belgilardandir. Shuningdek, ushbu uslub texnik hujjatlar, dasturiy ta’minot tavsiflari,
onlayn platformalar, sun’iy intellekt tizimlari va raqamli kommunikatsiya vositalarida
qo’llanilmoqda.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya.
O’zbek tilining axborot-kompyuter
uslubini yaratish borasidagi tadqiqotlar so’nggi yillarda ko’plab ilmiy tadqiqotlarda
yoritildi. Bu masala, xususan, tilshunoslik, kompyuter lingvistikasi va informatsion
texnologiyalar sohalarida faol o’rganilmoqda. O’zbek tilining axborot-kompyuter
uslubi bilan bog’liq bir qancha ilmiy ishlarda uning leksik-semantik, sintaktik va
grammatik xususiyatlari tahlil qilindi. Masalan, axborot-kompyuter uslubining
qo’llanilishini o’rganishda Karyakin, N.I. (2023) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar
axborot tizimlari va onlayn platformalarda o’zbek tilining terminologik tizimini
shakllantirish zarurligini ta’kidlagan. Bu tadqiqotda o’zbek tilida yangi
terminologiyalarni yaratishning dolzarb masalalari ko’rib chiqildi va ilmiy-texnik
uslublarda o’zbek tilining o’ziga xos xususiyatlari, grammatikasi va leksik birliklari
aniqlanib, axborot-kompyuter uslubini ishlab chiqish uchun uslubiy ko’rsatmalar
belgilangan.
Shuningdek, O’zbekiston Respublikasi Hukumatining 2020-yil 2-iyundagi
qaroriga ko’ra, axborot-kompyuter texnologiyalarini rivojlantirish va terminologik
izchillikni ta’minlash bo’yicha yangi yondashuvlar belgilandi. Bu qaror axborot
texnologiyalari sohasida yangi so’z va atamalarni yaratish, ularni normativlashtirish
va birlashtirish zarurligini ko’rsatadi. Bunday normativlashtirish, o’zbek tilining
axborot-kompyuter uslubini shakllantirishda asosiy mezonlardan biri hisoblanadi.
Ilmiy ishlar ko’rsatadiki, o’zbek tilida maxsus so’zlar va terminologiyalar ko’plab
sohalarda to’g’ri ishlatilmagan, bu esa axborotning aniq va samarali uzatilishiga
to’sqinlik qilmoqda.
374
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Bundan tashqari, B. Rakhmatullayev (2022) tomonidan olib borilgan tadqiqotda
o’zbek tilidagi frazeologizmlar, sinonimlar va polisemantik so’zlar axborot-
kompyuter uslubiga moslashuvi ko’rib chiqilgan. Tadqiqotda, shuningdek,
terminologiyalarning bir-biriga qarama-qarshi holatlarini bartaraf etishning
muhimligi ta’kidlangan.
Metodologik jihatdan ushbu maqolada o’zbek tilining axborot-kompyuter
uslubini yaratish mezonlarini aniqlash uchun quyidagi usullar qo’llanilgan:
1. Deskriptiv-analitik tahlil: Tadqiqotda o’zbek tilining axborot-kompyuter
uslubiga xos leksik-semantik, sintaktik va stilistik xususiyatlar tahlil qilindi. Ushbu
tahlil jarayonida mavjud funksional uslublar, xususan, ilmiy, rasmiy, texnik va
informatika uslublari o’rganilib, axborot-kompyuter uslubining o’ziga xos
elementlari
ajratib
olindi.
O’zbek tilining axborot-kompyuter uslubini
shakllantirishda bu uslublarning aniq talablari va normalari e’tiborga olindi.
2. Kompyuter lingvistikasi va NLP (tabiiy tilni qayta ishlash) yondashuvi: Bu
uslubni ishlab chiqishda tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) texnologiyalaridan
foydalanish zarurati muhim ahamiyat kasb etadi. NLP yondashuvi o’zbek tilining
grammatik va sintaktik xususiyatlariga asoslanib, avtomatik tarjima, matn tahlili,
sintaksis va semantika bo’yicha aniq model yaratish imkoniyatini beradi. Shu bilan
birga, kompyuter lingvistikasi sohasidagi ilg’or tajribalarga asoslanib, o’zbek tilining
axborot-kompyuter uslubini yaratish uchun metodologik asoslar ishlab chiqildi.
42
3. Statistik tahlil: O’zbekiston Respublikasidagi AKT sohasining rivojlanishini
ko’rsatadigan statistik ma’lumotlar tahlil qilindi. 2024-yil yakunlariga ko’ra,
O’zbekistonda mobil telefonlar orqali internetdan foydalanish darajasi 89% ga
yetgan, shuningdek, internet tarmog’idan foydalanuvchi yoshlarning 75% dan ortig’i
onlayn kurslar, ilmiy izlanishlar va texnologik kontentga kirish imkoniyatiga ega.
Ushbu ma’lumotlar axborot-kompyuter uslubining rivojlanishiga bo’lgan ehtiyojni
yanada kuchaytiradi.
4. Ekspert baholash: Tadqiqot davomida O’zbekistondagi tilshunoslar, AKT
mutaxassislari va dasturchilar bilan intervyular o’tkazildi. Ekspert baholash usuli
orqali o’zbek tilining axborot-kompyuter uslubiga oid hozirgi muammolar, uning
amalga oshirilishdagi qiyinchiliklar va kelgusidagi rivojlanish yo’llari aniqlanib,
ularga asoslangan tavsiyalar ishlab chiqildi. Bu tavsiyalar o’zbek tilini AKT sohasiga
moslashtirish va uning keng tarqalishini ta’minlash uchun zarur bo’lgan amaliy
choralarni ko’rsatdi.
2.
42
https://tsuull.uz/sites/default/files/kompyuterlingmuvofiknashr19doc.pdf
375
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Muhokama va natijalar.
Maqolada o’zbek tilining axborot-kompyuter uslubi
yaratish mezonlari chuqur tahlil qilindi. Olingan natijalar quyidagi asosiy
yo’nalishlarda jamlandi:
1. Terminologik izchillik va normativlashtirish: Axborot-kompyuter uslubining
samarali ishlashi uchun yangi atamalar va terminologik birikmalarning izchil
normativlashtirilishi zarur. Misol uchun, axborot tizimlarida “input”, “output”,
“data”, “process”, “fayl”, “katalog”, “server” kabi inglizcha atamalarni o’zbek tiliga
moslashtirishda lingvistik yechimlarni ishlab chiqish lozim.
2. Grammatika va sintaksisga moslashish: O’zbek tilining axborot-kompyuter
uslubiga moslashuvi tilning sintaktik va grammatik xususiyatlarini chuqur tahlil
qilishni talab etadi. Misol uchun, “data” so’zini o’zbek tiliga tarjima qilishda to’g’ri
grammatik moslashuvni topish zarur. “Ma’lumotlar” so’zining ko’plik shaklini
ishlatish, lekin ayni paytda texnik tilda ma’lumotlar o’zgarmas jismoniy obyekt
sifatida tasavvur qilinishi kerak.
3. Kompyuter lingvistikasining roli: NLP texnologiyalaridan foydalanish,
o’zbek tilining axborot-kompyuter uslubini yaratishda muhim o’rin tutadi. Masalan,
sun'iy intellekt yordamida nutqni tanish va tilni avtomatik tarjima qilish tizimlari
o’zbek tilining keng qo’llanilishiga imkon yaratadi.
4. Rivojlanish istiqbollari: Tadqiqot asosida olingan tahlillar va ekspert
fikrlariga ko’ra, 2030-yilga borib O’zbekistonda AKT sohasida xizmat ko’rsatuvchi
kompaniyalar soni ikki barobarga oshishi va bu sohada faoliyat yurituvchi
mutaxassislarning 65 foizi o’zbek tilining axborot-kompyuter uslubidan faol
foydalanishga majbur bo’lishi kutilmoqda. Bu esa o’zbek tilining axborot-kompyuter
uslubi bo’yicha talablarga yanada yuqori darajada javob berishiga yordam beradi.
O’zbek tilining axborot-kompyuter uslubida terminologik izchillikni ta’minlash
zarurligi ta’kidlandi. Bu, ayniqsa, ilmiy-texnik sohalarda yangi atamalarni yaratish va
ularni normativlashtirish orqali amalga oshirilishi kerak. O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2021-yil 20-avgustdagi “Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini
rivojlantirishni jadallashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi qaroriga muvofiq,
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish va terminologik izchillikni
ta’minlash bo’yicha yangi yondashuvlar belgilandi. Bu qaror axborot texnologiyalari
sohasida yangi so’z va atamalarni yaratish, ularni normativlashtirish va birlashtirish
zarurligini ko’rsatadi. Bunday normativlashtirish, o’zbek tilining axborot-kompyuter
uslubini shakllantirishda asosiy mezonlardan biri hisoblanadi.
43
3.
43
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bo’yicha qarori.
376
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O’zbek tilining axborot-kompyuter uslubida grammatik va sintaktik
xususiyatlarni hisobga olish muhimdir. Tadqiqotda, ayniqsa, fe’l shakllari, so’z tartibi
va frazeologik birliklarning axborot tizimlariga moslashuvi o’rganildi. Bu, tilning
aniq va samarali ishlatilishini ta’minlash uchun zarurdir.
Tadqiqotda kompyuter lingvistikasining o’zbek tilining axborot-kompyuter
uslubini yaratishda o’rni muhimligi ko’rsatildi. NLP texnologiyalari yordamida
o’zbek tilining grammatik va semantik xususiyatlariga asoslanib, avtomatik tarjima,
matn tahlili va sintaksis bo’yicha aniq model yaratish imkoniyatlari o’rganildi. Shu
bilan birga, kompyuter lingvistikasi sohasidagi ilg’or tajribalarga asoslanib, o’zbek
tilining axborot-kompyuter uslubini yaratish uchun metodologik asoslar ishlab
chiqildi.
O’zbekiston Respublikasidagi axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining
rivojlanishini ko’rsatadigan statistik ma’lumotlar tahlil qilindi. 2024-yil yakunlariga
ko’ra, O’zbekistonda mobil telefonlar orqali internetdan foydalanish darajasi 89% ga
yetgan. Shuningdek, internet tarmog’idan foydalanuvchi yoshlarning 75% dan ortig’i
onlayn kurslar, ilmiy izlanishlar va texnologik kontentga kirish imkoniyatiga ega.
Tadqiqot davomida O’zbekistondagi tilshunoslar, axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari mutaxassislari va dasturchilar bilan intervyular o’tkazildi. Ekspert
baholash usuli orqali o’zbek tilining axborot-kompyuter uslubiga oid hozirgi
muammolar, uning amalga oshirilishdagi qiyinchiliklar va kelgusidagi rivojlanish
yo’llari aniqlanib, ularga asoslangan tavsiyalar ishlab chiqildi. Bu tavsiyalar o’zbek
tilini axborot-kompyuter texnologiyalari sohasiga moslashtirish va uning keng
tarqalishini ta’minlash uchun zarur bo’lgan amaliy choralarni ko’rsatdi.
Xulosa.
Axborot-kompyuter uslubining samarali ishlashi uchun yangi atamalar
va terminologik birikmalarning izchil normativlashtirilishi zarur. Buning uchun
O’zbekiston Respublikasida mavjud normativ-huquqiy bazani kengaytirish va unga
qo’shimcha ravishda, o’zbek tilida axborot-kommunikatsiya sohasidagi yangi
so’zlarni yaratish mexanizmlarini ishlab chiqish lozim.
O’zbek tilining axborot-kompyuter uslubiga moslashuvi tilning sintaktik va
grammatik xususiyatlarini chuqur tahlil qilishni talab etadi. Tilni samarali ishlatish
uchun uning morfologik va sintaktik tizimlarida o’zgarishlar kiritish, shuningdek,
tilga xos bo’lgan murakkab frazeologik birikmalarni moslashtirish muhim
ahamiyatga ega.
O’zbek tilining axborot-kompyuter uslubini yanada rivojlantirish uchun
quyidagi tavsiyalarni taqdim etish mumkin: Axborot-kommunikatsiya sohasidagi
ilmiy izlanishlarni rivojlantirish va amaliyotga tadbiq etish. Tilshunoslar, axborot
377
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
texnologiyalari mutaxassislari va dasturchilar o’rtasida o’zaro hamkorlikni
kuchaytirish. O’zbek tilining axborot-kompyuter uslubiga moslashtirish uchun ko’p
tilli modellarni yaratish va ular asosida yangi avtomatik tizimlarni ishlab chiqish.
Natijada, O’zbekistonda axborot-kompyuter texnologiyalarining rivojlanishiga,
o’zbek tilining ushbu sohada samarali ishlatilishiga turtki bo’lishi mumkin bo’lgan
o’zgarishlar amalga oshirilishi kutilmoqda. Bu esa nafaqat o’zbek tilining axborot-
kompyuter
uslubini
yaratishda,
balki
uning
global
axborot
makonida
raqobatbardoshligini oshirishda muhim ahamiyatga ega bo’ladi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2021). Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini rivojlantirishga oid qaror. Toshkent: O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining qarori.
2.
Zokirov, A. (2020). O’zbek tilining kompyuter lingvistikasi. Toshkent:
O’qituvchi nashriyoti.
3.
Xushvakov, D. (2019). Kompyuter lingvistikasining nazariyasi va
amaliyoti. Toshkent: Fan nashriyoti.
4.
Aliyev, I., & O’rmonov, A. (2018). Axborot-kompyuter uslubi va uning
o’zbek tiliga moslashuvi. Toshkent: Sharq nashriyoti.
5.
Umurov, N. (2021). O’zbek tilida axborot-kompyuter uslubi: tarixi va
bugungi holati. Toshkent: O’zbekiston milliy universiteti nashriyoti.
6.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari bo’yicha qarori. https://oefen.uz/
7.
Kompyuter
lingvistikasi
va
NLP
texnologiyalari.
https://tsuull.uz/sites/default/files/kompyuterlingmuvofiknashr19doc.pdf
8.
O’zbekistonda internet foydalanuvchilari sonining statistikalari.
https://www.internetworldstats.com/
9.
O’zbek
tilining
axborot-kompyuter
uslubi
va
terminologik
normativlashtirish. https://oefen.uz/uz/documents/referatlar/umumiy/o-zbek-tilining-
axborot-kompyuter-uslubi
