396
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
INKLYUZIV TA’LIMNI RIVOJLANTIRISHDA O‘QITUVCHINING
SHAXSIY SIFATLARI VA KASBIY KOMPETENSIYASINING O‘RNI
Qo‘chqorova Sitora Otamurod qizi
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti
Pedagogika yo‘nalishi 1-bosqich magistranti
Annotatsiya:
mazkur maqolada inklyuziv ta’lim sohasida olib borilayotgan
zamonaviy ilmiy tadqiqotlar, shuningdek, inklyuziv ta’limga o‘qituvchilarni
tayyorlashga oid yondashuvlar tahlil qilinadi. Inklyuziv ta’limni amalga oshirishda
pedagogic kompetensiyalarning ta’lim tizimidagi ahamiyati ochib beriladi.
Kalit so‘zlar
: inklyuziv ta’lim, kompetensiya, shaxsiy sifat, nogironligi bo‘lgan
bola, pedagog kompetensiyasi, maxsus ehtiyoj, integratsiya, alohida ta’limga ehtiyoj.
Аннотация
: в данной статье анализируются современные научные
исследования в области инклюзивного образования, а также подходы к
подготовке учителей к инклюзивному обучению. Особое внимание уделяется
значению педагогических компетенций в системе образования при реализации
инклюзивного обучения.
Ключевые слова
: инклюзивное образование, компетенция, личное
качество, ребёнок с инвалидностью, педагогическая компетенция, особая
потребность, интеграция, потребность в специальном образовании.
Annotation:
this article analyzes modern scientific research in the field of
inclusive education, as well as approaches to preparing teachers for inclusive
teaching. It highlights the importance of pedagogical competencies in the education
system for the successful implementation of inclusive education.
Keywords
: inclusive education, competence, personal quality, child with a
disability, teacher competence, special need, integration, need for special education.
Bugungi ta’limga keng imkoniyatlar yaratib berilayotgan bir vaqtda alohida
ta’limga ehtiyoji bo‘lgan bolalarning ta’limga qamrab olinishi ham alohida dolzarb
jarayon sifatida qaralmoqda. Nogironligi bo‘lgan bolalarning jamiyatdagi boshqa
bolalar bilan birdek ta’lim olishi ularni jamiyatga integratsiyasining ilk qadamlari
sifatida namoyon bo‘ladi.
397
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Inklyuziv ta’lim—hamkorlikdagi ta’lim bo‘lib, butun jahon hamjamiyati
tomonidan eng insonparvar va samarali ta’lim sifatida tan olingan. Inklyuziv ta’lim
bu shunday ta’lim-tarbiya jarayoniki, unda jismoniy, ruhiy, aqliy va boshqa
muammolaridan qat’iy nazar barcha bolalar umumiy tarzda, o‘z uyi va hududida,
ehtiyojlariga mos barcha sharoitlar yaratilgan maktablarda, o‘z tengqurlari bilan birga
ta’lim olishi demakdir.
60
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risidagi Qonuni”ning 20-moddasida:
“Inklyuziv ta’lim alohida ta’lim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning
xilma-xilligini hisobga olgan holda barcha ta’lim oluvchilar uchun ta’lim
tashkilotlarida ta’lim olishga bo‘lgan teng imkoniyatlarni ta’minlashga qaratilgan.
Jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalar (shaxslar)
uchun ta’lim tashkilotlarida inklyuziv ta’lim tashkil etiladi.
Inklyuziv ta’limni tashkil etish tartibi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi tomonidan belgilanadi”
61
.-deya ta’kidlangan.
Inklyuziv ta’limni keng targ’ib qilinishi odatiy ta’lim sinflarida dars berayotgan
o‘qituvchilardan bir qator qo‘shimcha ko‘nikma va kompetensiyalar talab qilayotgani
ham bejiz emas. UNESCO (2001) tomonidan tayyorlangan “Inklyuziv ta’lim
bo‘yicha ochiq fayl”da o‘qituvchilardan inklyuziv o‘quv dasturlari nuqtayi nazaridan
bir qator talablar ko‘rsatilgan, jumladan:
1.
O‘qituvchilarning mahalliy darajada o‘quv dasturlarini ishlab chiqishda
ishtirok etishi;
2.
O‘quv dasturlarini moslashtirish bo‘yicha ko‘nikmalarni rivojlantirishi;
3.
Sinfda turli faoliyatlarni boshqarish;
4.
O‘quvchilarning o‘quv jarayonini qo‘llab-quvvatlash;
5.
An’anaviy fan doirasidan tashqarida va madaniy jihatdan sezgir
usullarda ishlash.
62
Kompetensiya(lotincha:compete-erishyabman, munosibman, loyiqman)-u yoki
bu sohadagi bilimlar, tajriba.
63
O‘qituvchi o‘quvchilarning o‘z-o‘ziga bahosini oshirish uchun alohida e’tibor
ko‘rsatishi kerak. O‘qituvchining yangi roli — maxsus ta’lim ehtiyojlariga ega
bo‘lgan o‘quvchilarning o‘z-o‘zini qadrlash hissini mustahkamlashni o‘zining asosiy
60
Ibadullayeva Sh.N.,Nuriddinova M.O‘., “Inklyuziv ta’limning mohiyati”, Международный научный журнал
«Научный импульс» № 5 (100), часть 1 Декабрь, 2022
61
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g’risidagi Qonuni” // Qonun hujjatlari ma'lumotlari milliy bazasi, 24.09.2020-y.,
03/20/637/1313-son.
62
Kumar Pawan “Teachers Role in Inclusive Education”, 2019 JETIR June 2019, Volume 6, Issue 6 www.jetir.org
(ISSN-2349-5162)
63
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_milliy_ensiklopediyasi
398
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
maqsadi sifatida ko‘rishni o‘z ichiga oladi
64
, shuningdek, barcha bolalarda ham shu
tamoyil amal qiladi, chunki o‘z-o‘zini qadrlash har qanday rivojlanishning asosiy
omilidir. Bu holat o‘z vaqtida “ongning immunitet tizimi” sifatida ta’riflangan.
65
Inklyuziv ta’limga jalb qilingan o‘qituvchi quyidagi yettita asosiy
kompetensiyalarni o‘zida jamlagan bo‘lishi lozim:
1.
Kasbiy bilim;
2.
Sinfni boshqarish;
3.
Hamkorlik;
4.
Baholash va tahlil;
5.
Ta’limiy (o‘qitish) uslublari;
6.
Individual va moslashtirilgan o‘qitish;
7.
Yordamchi texnologiyalar.
Inklyuziv ta’lim yondashuvi orqali o‘qituvchilar quyidagi jihatlar bo‘yicha
foyda oladilar:
Inklyuziv ta’limni rivojlantirishda o‘qituvchining shaxsiy sifatlari quyidagicha
bo‘ladi:
64
Dellasoudas, L. (2005). School integration of students with special educational needs: from theory to practice: current
trends in general education, vocational education and training, the status of special education in Greece, school
integration practices. Athens: Faculty of Philosophy, University of Athens.
65
Branden, N. (2000). The power of self-esteem (translated by A. Durga). Athens: Diodos.
399
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
1.
Inklyuziv muhit yaratish: bag‘rikenglik, empatiya, adolatparvarlik;
2.
O‘quvchilarning individual rivojlanishi: sabr-toqat, ijodkorlik,
motivatsiya;
3.
Baholash va qo‘llab-quvvatlash: o‘z-o‘zini rivojlantirishga intilish.
Inklyuziv ta’limdagi o‘qituvchining kasbiy kompetensiyalari esa quyidagilardan
iborat bo‘lishi lozim:
1.
O‘quvchilarning individual rivojlanishi: sabr-toqat, ijodkorlik,
motivatsiya;
2.
O‘quv dasturini moslashtirish: madaniy sezgirlik;
3.
Individual yondashuv va maxsus ehtiyojlarni aniqlash: maxsus ta’lim
ehtiyojlarini aniqlash, moslashtirilgan o‘quv dasturlarini ishlab chiqish;
4.
Samarali kommunikatsiya va hamkorlik: ochiqlik, ijobiy munosabat;
5.
Baholash va qo‘llab-quvvatlash: o‘z-o‘zini rivojlantirishga intilish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni // Qonun
hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 24.09.2020 y., 03/20/637/1313-son.
2.
Branden, N. (2000). The power of self-esteem (translated by A. Durga).
Athens: Diodos.
3.
Dellasoudas, L. (2005). School integration of students with special
educational needs: from theory to practice: current trends in general education,
vocational education and training, the status of special education in Greece, school
integration practices. Athens: Faculty of Philosophy, University of Athens.
4.
Ibadullayeva
Sh.N.,Nuriddinova
M.O‘.,
“Inklyuziv
ta’limning
mohiyati”, Международный научный журнал «Научный импульс» № 5 (100),
часть 1 Декабрь, 2022
5.
Kumar Pawan “Teachers Role in Inclusive Education”, 2019 JETIR June
2019, Volume 6, Issue 6 www.jetir.org (ISSN-2349-5162)
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_milliy_ensiklope
