406
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
GENDER TENGLIGINI TAʼMINLASHDAGI HUQUQIY VA AMALIY
MUAMMOLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH YO‘LLARI
Mansurova Shoxsanamxon Ziyodjon qizi
Toshkent davlat yuridik universiteti Davlat boshqaruvi huquqi yo’nalishi
magistratura talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqola O‘zbekiston Respublikasida gender tengligini
ta’minlashdagi huquqiy va amaliy muammolarni tahlil qiladi. O‘zbekiston
Respublikasining 02.09.2019 yildagi O‘RQ-562-sonli “Xotin-qizlar va erkaklar
uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi qonuni asosida
mamlakatdagi gender tengligi masalasi chuqur o‘rganiladi. Maqolada xorijiy
mamlakatlar tajribasi, olimlarning fikrlari va ularning tahlili keltiriladi. Gender
tengligini ta’minlashda duch kelinadigan huquqiy va amaliy muammolar aniqlanib,
ularni bartaraf etish yo‘llari bo‘yicha takliflar beriladi.
Kalit so‘zlar:
Gender tengligi, huquqiy muammolar, amaliy muammolar,
O‘RQ-562-sonli qonun, xorijiy tajriba, gender siyosati, Skandinaviya mamlakatlari,
Germaniya
Kirish
Gender tengligi zamonaviy jamiyatlarda inson huquqlari va ijtimoiy adolatning
muhim tamoyillaridan biridir. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda gender
tengligini ta’minlash bo‘yicha sezilarli islohotlar amalga oshirildi, ammo huquqiy va
amaliy muammolar hali ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. O‘zbekiston Respublikasining
02.09.2019 yildagi O‘RQ-562-sonli “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq
hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi qonuni gender tengligini ta’minlashda
muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu qonun mamlakatda gender
tengligini mustahkamlashga xizmat qilgan bo‘lsa-da, uning amaliy tatbiqida bir qator
muammolar mavjud.
Maqolaning maqsadi – O‘zbekistonda gender tengligini ta’minlashdagi huquqiy
va amaliy muammolarni aniqlash, O‘RQ-562-sonli qonunni tahlil qilish, xorijiy
tajribalarni o‘rganish va muammolarni bartaraf etish yo‘llarini taklif qilishdan iborat.
Tadqiqot savollari quyidagicha shakllantirildi:
1.
O‘RQ-562-sonli
qonunning
gender
tengligini
ta’minlashdagi
samaradorligi qanday?
407
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2.
Gender tengligini ta’minlashda qanday huquqiy va amaliy muammolar
mavjud?
3.
Xorijiy
mamlakatlar
tajribasi
O‘zbekistonda gender tengligini
rivojlantirishga qanday yordam berishi mumkin?
Tadqiqotda O‘RQ-562-sonli qonun moddalari tahlil qilinadi, olimlarning fikrlari
sharhlanadi va xorijiy mamlakatlar tajribasi misollar orqali ko‘rib chiqiladi.
Metodologiya
Tadqiqot sifatli tahlil usuliga asoslanadi. Quyidagi metodlar qo‘llanildi:
1.
Huquqiy tahlil
: O‘zbekiston Respublikasining 02.09.2019 yildagi
O‘RQ-562-sonli qonuni va unga kiritilgan o‘zgartirishlar tahlil qilindi. Qonun
moddalari mazmuni va amaliy tatbiqi nuqtai nazaridan ko‘rib chiqildi.
2.
Adabiyotlar tahlili
: Gender tengligi bo‘yicha mahalliy va xorijiy
olimlarning Scopus va boshqa ilmiy jurnallardagi maqolalari o‘rganildi.
3.
Taqqoslash usuli
: O‘zbekistonning gender siyosati xorijiy mamlakatlar
(Germaniya, Shvetsiya, Kanada) tajribasi bilan solishtirildi.
4.
Sintez va umumlashtirish
: Aniqlangan muammolar va ularni bartaraf
etish yo‘llari umumlashtirilib, takliflar shakllantirildi.
Tadqiqotda O‘zbekiston qonunchiligi, xalqaro hujjatlar (masalan, BMTning
“Xotin-qizlarni kamsitishning barcha shakllariga barham berish to‘g‘risida”gi
Konvensiyasi)
66
, ilmiy maqolalar va xorijiy mamlakatlarning qonunchilik tajribasi
asosiy ma’lumot manbalari sifatida ishlatildi. Maqola yozishda plagiatdan qochish
uchun barcha iqtiboslar va manbalar aniq keltirildi.
Natijalar
O‘RQ-562-sonli qonunning tahlili
O‘zbekiston Respublikasining 02.09.2019 yildagi O‘RQ-562-sonli “Xotin-qizlar
va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi qonuni
gender tengligini ta’minlashda muhim huquqiy asos hisoblanadi. Qonun 20 ta
moddadan iborat bo‘lib, gender tengligining asosiy tushunchalari, davlat siyosati
yo‘nalishlari va amaliy choralarini belgilaydi.
Qonunning
3-moddasi
da gender tushunchasi “xotin-qizlar va erkaklar
o‘rtasidagi munosabatlarning jamiyat hayoti va faoliyatining barcha sohalarida
namoyon bo‘ladigan ijtimoiy jihati” sifatida ta’riflanadi. Bu ta’rif xalqaro
standartlarga mos keladi va gender tengligining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va
madaniy jihatlarini qamrab oladi.
9-modda
gender tengligini ta’minlash bo‘yicha
66
BMT. (1979). Xotin-qizlarni kamsitishning barcha shakllariga barham berish to‘g‘risida Konvensiya.
https://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw
408
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlarini belgilaydi, jumladan, gender statistikasini
yuritish, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish va vaqtinchalik maxsus choralar qo‘llash
kabi vazifalarni o‘z ichiga oladi.
Qonunning
14-moddasi
davlat organlarida gender tengligi bo‘yicha vakolatli
shaxslarning mas’uliyatini belgilaydi. Bu shaxslar gender siyosatini amalga oshirish
va monitoring qilishda muhim rol o‘ynaydi. Biroq, amaliyotda bu moddaning ijrosi
yetarli darajada samarali emas, chunki ayrim davlat organlarida vakolatli shaxslar
tayinlanmagan yoki ularning faoliyati cheklangan.
Qonun gender tengligini ta’minlashda muhim qadam bo‘lsa-da, uning amaliy
tatbiqida quyidagi muammolar aniqlandi:
1.
Normativ-huquqiy
hujjatlarni
ijro
etishdagi
kamchiliklar
:
Qonunning ayrim moddalari, masalan, gender auditi va statistika yuritishga oid
talablar, to‘liq amalga oshirilmayapti.
2.
Mablag‘
yetishmasligi
:
Gender
tengligiga
oid
tadbirlarni
moliyalashtirish cheklangan, bu esa loyihalarni amalga oshirishga to‘sqinlik qiladi.
3.
Jamoatchilik xabardorligining pastligi
: Aholining gender tengligi
haqidagi huquqiy bilimlari yetarli emas, bu esa qonunning samaradorligini
pasaytiradi.
Huquqiy va amaliy muammolar
1.
Huquqiy muammolar
:
o
Qonunning ayrim moddalari umumiy xarakterga ega bo‘lib, aniq ijro
mexanizmlarini belgilamaydi. Masalan,
6-11-moddalarda
keltirilgan vaqtinchalik
maxsus choralar qanday shaklda qo‘llanilishi aniq ko‘rsatilmagan.
o
Gender tengligiga oid qonunchilik xalqaro standartlarga to‘liq
moslashtirilmagan. Masalan, Xalqaro Mehnat Tashkilotining 156-sonli Konvensiyasi
2024-yil ratifikatsiya qilingan.
o
Normativ-huquqiy hujjatlarni gender ekspertizasidan o‘tkazish amaliyoti
yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmagan.
2.
Amaliy muammolar
:
o
Kadrlar yetishmasligi
: Gender masalalari bo‘yicha mutaxassislar soni
kam, bu esa qonunning ijrosini qiyinlashtiradi.
o
Ijtimoiy stereotiplar
: Jamiyatda gender rollariga oid an’anaviy
qarashlar hali ham kuchli bo‘lib, bu ayollarning rahbarlik lavozimlariga ko‘tarilishiga
to‘sqinlik qiladi.
o
Monitoring va baholashning yetishmasligi
: Gender tengligi bo‘yicha
amalga oshirilgan chora-tadbirlarning samaradorligini baholash tizimi zaif.
409
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Olimlarning fikrlari va ularning tahlili
O‘zbek olimi M. Aripova gender tengligini “nafaqat inson huquqlarini
ta’minlash, balki ijtimoiy tenglikni ham anglatadi”
67
deb ta’kidlaydi. Uning fikricha,
O‘zbekistonda gender tengligini ta’minlash uchun huquqiy madaniyatni yuksaltirish
zarur. Aripovaning bu fikri to‘g‘ri, chunki jamoatchilikning huquqiy ongsizligi
qonunning samaradorligini pasaytiradi. Biroq, u huquqiy madaniyatni oshirishning
aniq mexanizmlarini taklif qilmaydi, bu esa uning yondashuvini cheklaydi.
Xorijiy olimlardan J. Connell gender tengligini ta’minlashda “institutsional
islohotlar va ijtimoiy o‘zgarishlar birgalikda amalga oshirilishi” kerakligini
ta’kidlaydi
68
. Bu fikr O‘zbekiston kontekstida dolzarb, chunki qonunchilikdagi
o‘zgarishlar ijtimoiy stereotiplarni bartaraf etmasdan samarali bo‘lmaydi.
Connellning yondashuvi O‘zbekistonda gender tengligi strategiyasini amalga
oshirishda qo‘llanilishi mumkin, ammo bu jarayon uzoq muddatli va katta resurslarni
talab qiladi.
N. Shotursunova O‘zbekistonda ayollarning mehnat bozoridagi faolligini
oshirish uchun oliy ta’limda muhandislik va huquqshunoslik yo‘nalishlariga ko‘proq
jalb qilish zarurligini ta’kidlaydi
69
. Bu fikr amaliy ahamiyatga ega, chunki
ayollarning ta’lim sohasidagi tengligi ularning iqtisodiy mustaqilligiga yordam
beradi. Biroq, Shotursunova ijtimoiy stereotiplarni bartaraf etish masalasiga
yetarlicha e’tibor bermaydi, bu esa uning takliflarining samarasini cheklashi mumkin.
Xorijiy mamlakatlar tajribasi
1.
Shvetsiya
: Shvetsiya gender tengligi bo‘yicha dunyoda yetakchi
mamlakatlardan biridir. 2008-yilda qabul qilingan “Gender tengligi to‘g‘risida”gi
qonun davlat organlarida gender auditi va gender budjetlashtirishni majburiy qildi
70
.
Natijada, ayollarning rahbarlik lavozimlaridagi ulushi 40% dan oshdi. O‘zbekiston bu
tajribadan foydalanib, gender budjetlashtirishni joriy qilishi va davlat organlarida
gender auditi amaliyotini kengaytirishi mumkin.
2.
Kanada
: Kanadaning 1982-yildagi Konstitutsiyasi va 1985-yildagi “Ish
haqi tengligi to‘g‘risida”gi qonuni ayollar va erkaklar o‘rtasidagi ish haqi farqini
67
Aripova, M. (2024). Gender tengligining jamiyatdagi ahamiyati. Наука и инновации, 1(1) 218–219.
https://inlibrary.uz/index.php/ilm-fan-va-innovatsiya/article/view/32987
68
Connell, J. (2014). Gender and Power: Society, the Person, and Sexual Politics. Polity Press.
69
Shotursunova, N. (2024). Qoraqalpog‘iston Respublikasida xotin-qizlarning ish bilan bandligini takomillashtirish
yo‘llari. ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/385216789
70
Swedish Gender Equality Agency. (2023). Gender Equality in Sweden: Policies and Practices.
https://www.genderequality.se
410
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
kamaytirishga yordam berdi
71
. Kanada hukumati gender masalalari bo‘yicha maxsus
vazirlik tashkil qildi, bu esa siyosatni samarali muvofiqlashtirish imkonini berdi.
O‘zbekiston bu tajribani hisobga olib, gender masalalari bo‘yicha mustaqil organ
tashkil qilishi mumkin.
3.
Germaniya
: Germaniyaning 2015-yildagi “Rahbarlik lavozimlarida
ayollar ulushini oshirish to‘g‘risida”gi qonuni yirik kompaniyalarda ayollar uchun
kvotalarni joriy qildi
72
. Bu qonun natijasida ayollarning boshqaruv kengashlaridagi
ulushi 30% ga yetdi. O‘zbekiston bu tajribani davlat boshqaruvida ayollar ulushini
oshirish uchun qo‘llashi mumkin.
Muhokama
O‘zbekiston Respublikasining O‘RQ-562-sonli qonuni gender tengligini
ta’minlashda muhim huquqiy asos bo‘lsa-da, uning amaliy tatbiqida bir qator
muammolar mavjud. Qonunning umumiy xarakterga ega bo‘lgan moddalari aniq ijro
mexanizmlarini belgilamaydi, bu esa davlat organlarining mas’uliyatini cheklaydi.
Masalan, gender auditi va statistika yuritishga oid talablar ko‘pincha shakliy
xarakterga ega bo‘lib, real natijalarga olib kelmaydi.
Olimlarning fikrlarini tahlil qilganda, Aripovaning huquqiy madaniyatni oshirish
bo‘yicha fikri dolzarb bo‘lsa-da, amaliy mexanizmlarning yetishmasligi bu taklifning
samarasini pasaytiradi. Connellning institutsional va ijtimoiy o‘zgarishlarni
birgalikda amalga oshirish haqidagi yondashuvi O‘zbekiston uchun foydali bo‘lishi
mumkin, ammo bu jarayon uzoq muddatli va katta resurslarni talab qiladi.
Shotursunovaning ta’lim sohasidagi takliflari iqtisodiy tenglikni ta’minlashda muhim,
lekin ijtimoiy stereotiplarni bartaraf etish masalasiga yetarli e’tibor berilmagan.
Xorijiy tajriba O‘zbekiston uchun muhim saboqlar beradi. Shvetsiya va
Kanadaning gender budjetlashtirish va maxsus organlar tashkil qilish tajribasi
O‘zbekistonda qonunning samaradorligini oshirishi mumkin. Germaniyaning kvotalar
tizimi esa ayollarning rahbarlik lavozimlaridagi ulushini oshirishda samarali
yondashuv bo‘la oladi.
Muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi takliflar ilgari suriladi:
1.
Huquqiy islohotlar
: O‘RQ-562-sonli qonunga aniq ijro mexanizmlarini
kiritish, masalan, gender auditi va budjetlashtirish bo‘yicha majburiy talablarni
belgilash.
71
Government of Canada. (2024). Gender Equality and Women’s Empowerment. https://www.canada.ca/en/gender-
equality
72
German Federal Ministry for Family Affairs. (2023). Women in Leadership Positions: Quota System.
https://www.bmfsfj.de
411
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2.
Moliyaviy qo‘llab-quvvatlash
: Gender tengligiga oid loyihalarni
moliyalashtirishni ko‘paytirish va davlat budjetida maxsus band ajratish.
3.
Jamoatchilik xabardorligini oshirish
: Gender tengligi bo‘yicha
ommaviy axborot kampaniyalarini yo‘lga qo‘yish va ta’lim dasturlariga gender
masalalarini kiritish.
4.
Xalqaro hamkorlik
: Xalqaro tashkilotlar (BMT, UNDP) bilan
hamkorlikni kengaytirish va xorijiy tajribani joriy qilish.
5.
Monitoring tizimini kuchaytirish
: Gender tengligi bo‘yicha chora-
tadbirlarning samaradorligini baholash uchun mustaqil monitoring tizimini yo‘lga
qo‘yish.
Xulosa
O‘zbekiston Respublikasida gender tengligini ta’minlash bo‘yicha sezilarli
ishlar amalga oshirilgan bo‘lsa-da, huquqiy va amaliy muammolar hali ham mavjud.
O‘RQ-562-sonli qonun gender tengligini mustahkamlashda muhim qadam bo‘ldi,
ammo uning amaliy tatbiqida normativ-huquqiy hujjatlarni ijro etishdagi
kamchiliklar, moliyaviy cheklovlar va ijtimoiy stereotiplar to‘sqinlik qilmoqda.
Xorijiy mamlakatlar tajribasi, xususan, Shvetsiya, Kanada va Germaniyaning gender
siyosati O‘zbekiston uchun muhim saboqlar beradi.
Tadqiqot natijasida aniqlangan muammolarni bartaraf etish uchun huquqiy
islohotlar, moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, jamoatchilik xabardorligini oshirish va
xalqaro hamkorlikni kengaytirish bo‘yicha takliflar ilgari surildi. Ushbu chora-
tadbirlar O‘zbekistonda gender tengligini ta’minlashda samarali natijalarga erishishga
yordam beradi. Kelgusida gender tengligi bo‘yicha tadqiqotlarni kengaytirish va
amaliy loyihalarni joriy qilish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining 02.09.2019 yildagi O‘RQ-562-sonli
“Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari
to‘g‘risida”gi qonuni. https://lex.uz/docs/4497648
2.
Aripova, M. (2024). Gender tengligining jamiyatdagi ahamiyati. Наука
и
инновации,
1(1),
218–219.
https://inlibrary.uz/index.php/ilm-fan-va-
innovatsiya/article/view/32987
3.
Shotursunova, N. (2024). Qoraqalpog‘iston Respublikasida xotin-
qizlarning
ish
bilan
bandligini
takomillashtirish
yo‘llari. ResearchGate.
https://www.researchgate.net/publication/385216789
412
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
4.
Connell, J. (2014). Gender and Power: Society, the Person, and Sexual
Politics. Polity Press.
5.
Swedish Gender Equality Agency. (2023). Gender Equality in Sweden:
Policies and Practices. https://www.genderequality.se
6.
Government of Canada. (2024). Gender Equality and Women’s
Empowerment. https://www.canada.ca/en/gender-equality
7.
German Federal Ministry for Family Affairs. (2023). Women in
Leadership Positions: Quota System. https://www.bmfsfj.de
8.
BMT. (1979). Xotin-qizlarni kamsitishning barcha shakllariga barham
berish to‘g‘risida Konvensiya. https://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw
