413
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ICHKI ISHLAR ORGANLARI TEZKOR BOʻLINMALARINING
FIRIBGARLIK JINOYATI PROFILAKTIKASI
Alimkulov Medeu Yerali oʻgʻli
O'zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 3-kurs kursanti, sardor
Annotatsiya:
ushbu maqolada firibgarlik jinoyati va uning profilaktikasi haqida
maʻlumotlar va unga qarshi kurash yuzasidan tavsiyalar berilgan.
Kalit so’zlar:
firibgarlik, sms kod, bank, internet, huquqiy savodxonlik,
moliyaviy piramida, onlayn firibgarlik.
Аннотация:
В статье представлена информация о преступлении
мошенничества и его профилактике, а также рекомендации по борьбе с ним.
Ключевые слова:
мошенничество, СМС-код, банк, интернет, правовая
грамотность, финансовая пирамида, интернет-мошенничество.
Abstract:
The article provides information about the crime of fraud and its
prevention, as well as recommendations for combating it.
Key words:
fraud, SMS code, bank, Internet, legal literacy, financial pyramid,
Internet fraud.
Zamonaviy jamiyatda jinoyatchilikning xavfli va keng tarqalgan turlaridan biri
bu — firibgarlikdir. U har xil shakl va usullar orqali amalga oshirilib, odamlarning
mol-mulki, shaxsiy ma’lumotlari va ishonchini suiste’mol qilishga qaratiladi.
Bugungi kunda firibgarlik jinoyatlarining oldini olish va ularning profilaktikasi
nafaqat huquq-tartibot organlarining, balki butun jamiyatning muhim vazifasiga
aylangan.
Firibgarlik jinoyatlarining asosiy ko‘rinishlari:
1.
Internet firibgarligi – Ijtimoiy tarmoqlar, onlayn-do‘konlar, elektron
pochta orqali yolg‘on axborotlar tarqatib, odamlarni chalg‘itish va pullarini olish.
2.
Telefon orqali firibgarlik – Noma’lum raqamlardan qo‘ng‘iroq qilib,
yutuq, qarindoshlik, jarima yoki yordam bahonasida pul so‘rash.
3.
Moliyaviy piramida va investitsiya firibgarligi – Yuksak daromad va’da
qilinib, odamlarning mablag‘larini jalb qilish.
4.
Soxta hujjatlar orqali mulkni o‘zlashtirish – Yolg‘on guvohnoma yoki
arizalar orqali turar joy, mashina kabi mulklarni o‘zlashtirish.
5.
Ishga joylashtirish va o‘qishga kiritish bahonasi bilan pul olish – Ish yoki
o‘qish uchun kafolat va’da qilinib, oldindan to‘lov talab qilish.
414
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Tajovuzkorlar oʻzlarining aldash sxemalarini doimiy ravishda takomillashtirib,
ularni odamlarning yangi haqiqatlari va ehtiyojlariga moslashtirmoqdalar. WhatsApp
orqali qoʻngʻiroqlar va xabarlardan tortib, sun'iy intellektdan foydalanishgacha,
firibgarlar oʻz qurbonlarini oʻz manfaatlari yoʻlida harakat qilish uchun psixologik
bosimdan foydalanmoqda.
Keling, ularning qanday ishlashini va oʻzingizni ularning hiyla-nayranglaridan
qanday himoya qilishingiz mumkinligini koʻrib chiqaylik.
Firibgarlikni amalga oshirishdan oldin, tajovuzkorlar jabrlanuvchini sinchkovlik
bilan tekshiradilar;
firibgarlar oʻzlarini huquqni muhofaza qilish organlari yoki bank xodimlari
sifatida tanishtiradigan audio yoki video qoʻngʻiroqlarni amalga oshiradilar;
ular shunga mos ravishda kiyinadilar va fonda Oʻzbekiston Respublikasining
davlat ramzlari koʻrinishi mumkin.
hujumchilar tashkilotning firma logotipi tushirilgan soxta hujjatlarni taqdim
etishlari mumkin, unda jabrlanuvchining moliyaviy holati toʻgʻrisida batafsil
ma'lumotlar, soxta ismlar, imzolar va muhrlar mavjud boʻladi;
olingan ovoz namunasi va sun'iy intellekt texnologiyasidan foydalangan holda,
firibgarlar potentsial jabrlanuvchini aldash uchun tanish odamning ovozi va nutq
uslubining haqiqiy nusxasini yaratadilar.
Firibgarlar oʻz qurbonlarini oʻz koʻrsatmalariga binoan harakat qilishlari uchun
psixologik ta'sirning turli usullaridan foydalanadilar. Ular Triggerlar (kasal nuqtalar)
yordamida va jabrlanuvchini vahima, qoʻrquv yoki tahdid holatiga keltirish orqali
odam zudlik bilan itoat qilish zarurligini his qiladigan vaziyatlarni yaratadi:
ular hisob varaqlardagi shubhali harakatlar toʻgʻrisida ogohlantiradilar va
mablagʻlarni saqlashda, shuningdek firibgarlarni qidirishda yordam berishini aytadi;
ular "maxfiy operatsiya"da tergov bilan hamkorlik qilmagani uchun jazo bilan
tahdid qila boshlaydilar. Natijada, firibgarlik yoʻli bilan ular toʻlov kartalari
toʻgʻrisida maxfiy ma'lumotlarni olishlari va jabrlanuvchining kartasidagi pulini
olishlari mumkin;
ular "qutqaruv krediti" ni taklif qilishadi va mablagʻlarni saqlab qolish uchun
uni roʻyxatdan oʻtkazishni talab qilishadi. Biroq, kredit berilgandan soʻng, kredit
mablagʻlari firibgarlar tomonidan taqdim etilgan notanish shaxslarning hisob
raqamlariga oʻtkaziladi.
SMS-kodlarni yuborib, kodni aytishni, zararli havolalarni bosishni va
boshqalar qurilmalaringizga masofadan kirish uchun turli zararli videolarni yuboradi.
Bu firibgarlarga nafaqat sizning barcha hisob raqamlaringizga, balki masofaviy bank
415
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
dasturiga, SMS - xabarlarga, Push-bildirishnomalarga, kontaktlarga va boshqalarga
ham kirish imkonini beradi.
Firibgarlik jinoyatlarini kamaytirish uchun quyidagi chora-tadbirlarni
amalga oshirish muhim:
Huquqiy savodxonlikni oshirish
– Aholi o‘rtasida firibgarlik turlari va
ularning oqibatlari haqida ma’lumot beruvchi targ‘ibot ishlari olib borish.
OAV orqali ogohlantirishlar
– Televideniye, radio, internet va ijtimoiy
tarmoqlarda firibgarlikning yangi ko‘rinishlari haqida doimiy axborotlar tarqatish.
Huquqni muhofaza qiluvchi organlar bilan hamkorlik
– Aholining huquq-
tartibot organlariga ishonchini oshirish va o‘z vaqtida murojaat qilishga chaqirish.
Yoshlar va talabalar o‘rtasida seminar va treninglar o‘tkazish
– Internet va
ijtimoiy tarmoqlarda eng ko‘p faol yosh avlodni xabardor qilish.
Profilaktika rejalari va monitoring
– Har bir mahallada firibgarlik holatlarini
kuzatish va oldini olish bo‘yicha aniq strategiyalar ishlab chiqish.
Firibgarlarga aldanib qolmaslik uchun tavsiyalar
1.
Noma’lum raqamlardan kelgan SMS yoki qo‘ng‘iroqlarga ishonmang.
2.
Maxfiy bank ma’lumotlaringizni hech kimga bermang.
3.
Juda foydali takliflar va’dasi bilan sizdan pul so‘ralayotgan bo‘lsa – bu
firibgarlik bo‘lishi mumkin.
4.
Har qanday shartnoma yoki kelishuvdan oldin uni diqqat bilan o‘qib
chiqing.
5. Rasmiy va ishonchli manbalar bilan ishlashga harakat qiling.
6. Noma'lum raqamlardan video qoʻngʻiroqlarga javob bermang. Agar ular
javob berishsa, vahima qilmang va psixologik ta'sirga berilmang. Qoʻngʻiroqni qayta
oʻrnating va raqamni bloklang. Agar firibgarlar oʻzlarini bank xodimlari sifatida
koʻrsatsalar, darhol banklarning ishonch telefonlariga yoki banklarning aloqa
markazlariga qoʻngʻiroq qilishingiz kerak.
Esda tutingki, huquqni muhofaza qilish organlari va banklar xodimlari
hisobingizdagi shubhali faoliyat haqida xabar berish yoki mablagʻlaringizni himoya
qilishni taklif qilish uchun, shu jumladan videoqoʻngʻiroq orqali qoʻngʻiroq qilmaydi
va shu bilan birga sizdan kredit olish yoki pulingizni sizga noma'lum shaxslarga
oʻtkazishni talab qilmaydi.
Har qanday harakatni qabul qilishdan oldin, pauza qilish, telefonni qoʻyish va
yordamga muhtoj boʻlgan odam bilan oʻzingiz bogʻlanishingiz muhimdir.
Firibgarlik jinoyatlari zamon bilan birga rivojlanmoqda. Bunday jinoyatlarga
qarshi kurashda har bir fuqaroning hushyorligi, ogohligi va huquqiy bilimlari asosiy
416
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
omil bo‘lib xizmat qiladi. Barcha fuqarolar va tashkilotlar ushbu jinoyatning oldini
olishda birdek mas’ul ekanliklarini unutmasliklari lozim. Jamiyatda firibgarlikka
nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirish orqali biz xavfsiz va adolatli hayot
sari dadil qadam tashlaymiz.
Hushyor boʻling va firibgarlardan bir qadam oldinda turing!
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ismailov I., Mirazov D. M., Muxtorov J. S. va boshq. Huquqbuzarliklarning
sabab va sharoitlarini aniqlash, tahlil qilish va bartaraf etish: O'quv qo'llanma .- T.:
O'zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2017 B-5.
2. O'zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi Ilmiy-amaliy tadqiqotlar markazi
ma'lumoti.
3. Bafoqulov Polvonzoda Telmonovich, Navoiy viloyati Navoiy shahar IIB JXX
profilaktika inspektori, leytenant
FIRIBGARLIK JINOYATLARINING SODIR ETILISH SABABLARI VA
ULARGA IMKON BERGAN SHART-SHAROITLAR HAQIDA BA’ZI BIR
QARASHLAR. https://doi.org/10.5281/zenodo.13375045
