417
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
FALSAFANING MOHIYATI VA JAMIYAT TARAQQIYOTIDAGI ROLI
Saidjonova Parizoda Zafarjon qizi
ShDPI Filologiya fakulteti 1-kurs
Annotasiya:
Mazkur maqolada falsafaning mohiyati va jamiyat taraqqiyotidagi
roli haqida fikr bildirilgan. Falsafa inson tafakkurining asosiy yo‘nalishlarini, uning
borliq, bilim, axloq va jamiyat bilan aloqalarini tahlil qiladi. Shuningdek, maqolada
falsafaning ilm-fan, axloq, huquq, siyosat, texnologiya va madaniyat kabi sohalardagi
o‘rni va ahamiyati keng yoritilgan. Maqsad, falsafaning jamiyat rivojiga qanday ta’sir
ko‘rsatishini va uning bugungi kunda dolzarb bo‘lgan masalalarga qanday javoblar
bera olish imkoniyatlarini ko‘rsatishdir.
Kalit so’zlar:
ontologiya, epistimologiya, aksiologiya, mantiq, algorithm,
Konfutsiy, Aristotel ,huquq, tafakkur
THE ESSENCE OF PHILOSOPHY AND ITS ROLE IN THE
DEVELOPMENT OF SOCIETY
Annotation:
This article discusses the essence of philosophy and its role in the
development of society. Philosophy analyzes the main directions of human thinking,
its relations with existence, knowledge, morality and society. Also, the role and
importance of philosophy in the fields of science, ethics, law, politics, technology and
culture are widely covered in the article. The goal is to show how philosophy affects
the development of society and how it can provide answers to the issues that are
relevant today.
Key words:
ontology, epistemology, axiology, logic, algorithm, Confucius,
Aristotle, law, thinking
СУЩНОСТЬ ФИЛОСОФИИ И ЕЕ РОЛЬ В РАЗВИТИИ ОБЩЕСТВА
Аннотация:
В данной статье рассматривается сущность философии и ее
роль в развитии общества. Философия анализирует основные направления
человеческого мышления, его отношения с существованием, познанием,
моралью и обществом. Также в статье широко освещены роль и значение
философии в сферах науки, этики, права, политики, технологии и культуры.
418
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Цель – показать, как философия влияет на развитие общества и как она может
дать ответы на актуальные сегодня вопросы.
Ключевые слова:
онтология, гносеология, аксиология, логика, алгоритм,
Конфуций, Аристотель, право, мышление.
Falsafa inson tafakkurining eng chuqur va keng qamrovli sohalaridan biridir. U
insoniyat tarixining barcha davrlarida fikrlash, bilim olish va hayotiy haqiqatlarni
anglash vositasi sifatida rivojlanib kelgan. Falsafaning o‘zi har bir insonning
dunyoqarashi, axloqiy tamoyillari, va jamiyat bilan o‘zaro munosabatlarini
shakllantiruvchi asosiy kuchdir. U insonning mavjudligini, dunyodagi o‘rnini va
hayotining maqsadini anglashga intiladi. Falsafa, shuningdek, o‘z ichki dunyosini
anglashga yordam beradigan vosita sifatida, shaxsiy o‘sish va rivojlanishga ham
xizmat qiladi.Falsafaning turli maktablari va yo‘nalishlari, bir tomondan, insonni o‘z
ichki olamini va mavjudlikni anglashga undasa, boshqa tomondan, jamiyatdagi
ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy tizimlarni tahlil qilib, ularning rivojlanishiga ta’sir
ko‘rsatadi. Har bir falsafiy maktab o‘zining ta’limotlari orqali insonni ma’naviy
jihatdan yuksaltirishga, axloqiy qarorlar qabul qilishda yordam berishga va adolatni
ta’minlashga intiladi. Shu bilan birga, falsafa har bir davrda o‘zining yangi masalalari
bilan yuzaga keladi, ularning yechimlari esa, ko‘pincha, o‘sha davrning ilmiy,
madaniy va diniy o‘zgarishlariga bog‘liq bo‘ladi. Masalan, Yangi davr falsafasida
bilim olishning usullari, ilmiy metodlar va ijtimoiy tahlilning yangi shakllari
rivojlanib, hayot haqidagi qarashlar to‘liq yangilandi.Falsafaning ta’siri jamiyatda
nafaqat shaxsiy tafakkurni shakllantirish, balki jamiyatning siyosiy va ijtimoiy
tizimlarini barqarorlashtirishda ham muhim o‘rin tutadi. Falsafiy g‘oyalar ko‘pincha
jamiyatda adolat, tenglik va erkinlik kabi qadriyatlarni ilgari surish uchun kuchli
vosita sifatida ishlatiladi. Falsafa, shuningdek, qonunlar, axloqiy me’yorlar, inson
huquqlari va ijtimoiy adolatning asoslarini shakllantirishda katta rol o‘ynaydi. Shu
tariqa, falsafaning har bir davrda yangi masalalarni muhokama qilishi va jamiyatning
o‘zgarishlariga moslashishi, uning rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.Bundan
tashqari, falsafa har doim ijtimoiy, ilmiy va madaniy jarayonlarni chuqur tahlil qilib,
o‘zining ilgari surgan g‘oyalari va yechimlari bilan jamiyatdagi mavjud noxush
holatlarni aniqlaydi va ularni bartaraf etish yo‘llarini ko‘rsatadi. Falsafaning yangi
yo‘nalishlari, masalan, ekologik falsafa, bioetika, va sun’iy intellektning axloqiy
muammolari, zamonaviy jamiyatda dolzarb masalalarga javob izlaydi. Shu sababli,
falsafa nafaqat tarixiy rivojlanishning bir qismi, balki kelajakni shakllantirishda
muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
419
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Falsafaning mohiyati
Falsafa insonning atrof-muhit, borliq, ong va axloqiy qadriyatlar haqidagi
chuqur mulohazalaridan kelib chiqadigan fan va tafakkur sohasi hisoblanadi. U
insonning dunyoqarashi, bilim olish, haqiqatni aniqlash va axloqiy qarorlar qabul
qilishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Falsafa nafaqat ilmiy-axloqiy
tushunchalarni yaratish, balki jamiyatni rivojlantirishga yordam beradigan g‘oyalar
va prinsiplarni ham shakllantiradi. Falsafaning asosiy yo‘nalishlari hamda ularning
jamiyatdagi va ilmiy rivojlanishda tutgan o‘rni muhim ahamiyatga ega. Falsafaning
asosan quyidagi asosiy yo‘nalishlarda rivojlanishi ta’kidlash joiz:
Ontologiya – borliq mohiyatini o‘rganish
Ontologiya falsafaning eng qadimgi va fundamental yo‘nalishlaridan biridir. U
mavjudlikning tabiati, borliqning asosi, haqiqat va illyuziya masalalarini o‘rganadi.
Bu yo‘nalishda Platon va Aristotelning qarashlari katta ta’sirga ega. Platonning “g‘or
allegoriyasi” insonning cheklangan idrokini va haqiqatga erishish jarayonini aks
ettiradi[1]. Aristotel esa borliqni har xil tasniflashga asoslanib, har bir mavjudotning
o‘ziga xos mohiyati borligini ta’kidlagan[2]. Zamonaviy ontologiyada esa, kvant
fizikasining mavjudlik tushunchasi va metarealizm masalalari keng muhokama
qilinadi. Misol uchun, kvant mexanikasidagi paralel dunyo va ko‘p olamlar
nazariyasi ontologik masalalarni yangi nuqtai nazardan ko‘rib chiqishga imkon
yaratadi. Bu, o‘z navbatida, mavjudlikning puchligi yoki uning haqiqiyligiga oid
ko‘plab falsafiy savollarni keltirib chiqaradi.
Epistemologiya – bilimning tabiati
Epistemologiya – bilimning shakllanishi, uning ishonchliligi va haqiqatga
yaqinligi masalalarini o‘rganadigan falsafaning bir sohasi. Bilim haqidagi qarashlar
zamonaviy jamiyatda ilm-fan va axloqni shakllantiruvchi asosiy omil bo‘lib xizmat
qiladi. Jon Lokk[3], I. Kant[4] va Karl Popper kabi faylasuflarning ishlari
epistemologiyaning asosiy yo‘nalishlarini yaratgan. Lokk empirik tajriba orqali
bilimni shakllantirishni asoslagan bo‘lsa, Kant esa bilimning sub’ektiv tizimini
o‘rganib, inson tafakkuri haqidagi yangi nazariyalar yaratgan. Zamonaviy
epistemologiya esa sun’iy intellekt, ma’lumotlarni qayta ishlash va neyrobiologiya
bilan bog‘liq yangi tadqiqotlar bilan boyib bormoqda. Bugungi kunda, masalan,
sun’iy intellektning rivojlanishi bilan haqiqiylik va axloqiy me’yorlar haqida yangi
epistemologik masalalar yuzaga kelmoqda. Sun’iy intellekt tizimlarining qarorlar
qabul qilishda qanday bilimga asoslanishi va inson tomonidan ishlab chiqarilgan
axloqiy qoidalar bilan qanday mos kelishini o‘rganish epistemologiyaning yangi
qirralarini ochmoqda.
420
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Aksiologiya – qadriyatlar tizimi
Aksiologiya qadriyatlar va axloqiy me’yorlarni o‘rganadigan falsafiy
yo‘nalishdir. Bu sohada qadriyatlar, axloqiy qarorlar va jamiyatda axloqiy
me’yorlarning shakllanishi haqida fikr yuritiladi. Fridrix Nitsshe, I. Kant va Jon
Styuart Mill kabi faylasuflarning ishlari aksiologiyaning rivojlanishida katta ta’sir
ko‘rsatgan[5]. Nitsshe axloqiy qadriyatlarning insonning kuchi va erkinligini qanday
shakllantirishi mumkinligini o‘rganadi, Kant esa universal axloqiy qonunlarning
mavjudligini ta’kidlaydi[6]. Aksiologiyaning zamonaviy yo‘nalishlarida, bioetika,
biznes axloqi, ekologik qadriyatlar kabi masalalar alohida o‘rin tutadi. Misol uchun,
bioetika sohasida inson hayotining qadri va tabiiy resurslarni muhofaza qilishga doir
qarorlar qabul qilishda qanday axloqiy me’yorlarga amal qilish kerakligi haqida keng
fikrlar bildirilmoqda. Bugungi kunda biznes va ekologik axloq ham ijtimoiy adolat va
barqaror rivojlanish tamoyillarini ko‘zda tutadi, bu esa aksiyologiyaning yangi
dimensionlarini yaratmoqda.
Mantiq – to‘g‘ri fikrlash qoidalari
Mantiq to‘g‘ri va izchil fikrlash qoidalarini o‘rganadigan fan hisoblanadi.
Aristotel tomonidan asos solingan an’anaviy mantiq, so‘nggi asrlar davomida ilmiy
va falsafiy sohalarda keng qo‘llanilib kelgan. An’anaviy mantiqning zamonaviy rivoji
formal mantiq va matematik mantiqning shakllanishiga olib keldi.Mantiq ilm-fan,
texnologiya, matematika va kompyuter tizimlarida asosiy vosita sifatida ishlatiladi.
Bugungi kunda, informatsion texnologiyalar rivojlanishi bilan algoritmik mantiq va
sun’iy intellektda qo‘llaniladigan modallar mantiqi muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Masalan, algoritmlar yordamida masalalarni yechishda to‘g‘ri va samarali fikrlash
mexanizmlari yaratiladi, bu esa zamonaviy ilmiy va texnologik taraqqiyotda o‘z
o‘rnini topadi.
Falsafa, shunday qilib, har bir soha uchun o‘ziga xos tushunchalar,
metodologiyalar va qadriyatlar tizimini shakllantiradi. Uning har bir yo‘nalishi
jamiyatning ilmiy, axloqiy va ijtimoiy rivojlanishida mustahkam poydevor yaratadi
va kelajak avlodlarga haqiqatni izlashda yordam beradi.
Jamiyat taraqqiyotida falsafaning o‘rni
Falsafa insoniyat tarixida nafaqat bilimlar to‘plamini shakllantirish, balki
ijtimoiy tizimlarning va madaniy qadriyatlarning rivojlanishida ham muhim rol
o‘ynagan. Falsafiy tafakkur nafaqat individual tafakkurni shakllantirish, balki
jamiyatdagi turli sohalarda, ilm-fan, axloq, huquq, texnologiya va madaniyat kabi
masalalarda ham insoniyatni ilg‘or yutuqlarga yetaklaydi. Jamiyat taraqqiyotida
falsafaning o‘rni quyidagi sohalarda keng ko‘lamda namoyon bo‘ladi:
421
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ilm-fanning rivojlanishida falsafaning ahamiyati
Falsafiy tafakkur ilmiy izlanishlar uchun metodologik asos yaratadi va ilm-fan
rivojlanishining poydevorini tashkil etadi. Falsafa ilm-fanning asosiy metodlarini
shakllantirib, ilmiy jarayonlarning obyektivlik va tekshiruvchanlik tamoyillarini
yaratadi. Masalan, Rene Dekartning “Men o‘ylayapman, demak men borman” degan
fikri, ilmiy metodologiyaning asosini yaratgan va ilmiy izlanishlarning aniq, mantiqiy
va empirik yondoshuvlar bilan amalga oshirilishini ta’minlagan. Zamonaviy ilm-fan
falsafiy savollarni o‘rganish orqali o‘z yo‘nalishini belgilaydi. Falsafaning o‘ziga xos
metodologik yondoshuvlaridan foydalanish orqali ilm-fan obyektivlik, aniq
tasavvurlar va ilmiy tahlilga asoslangan ijtimoiy va tabiatshunoslik tadqiqotlarini
amalga oshiradi.
Ilmiy inqiloblar va yangiliklar ko‘pincha falsafiy g‘oyalar va konseptlarga
asoslangan holda yuzaga kelgan. Misol uchun, ilmiy inqilobning boshlanishi falsafiy
tafakkurda, masalan, Galiley va Nyuton kabi olimlarning fizikadagi yangi
yondoshuvlaridan kelib chiqqan. Zamonaviy ilmiy-texnologik taraqqiyotda, sun’iy
intellekt, kvant fizika, biotibbiyot kabi sohalarda falsafaning roli nafaqat ilmiy
yondoshuvlarni yaratishda, balki bu sohalarning axloqiy va ijtimoiy muammolarini
hal qilishda ham muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Axloq va qadriyatlar tizimining shakllanishi
Har bir jamiyat o‘zining axloqiy me’yorlariga ega bo‘lib, bu me’yorlar
ko‘pincha falsafiy qarashlar asosida shakllanadi. Falsafiy tafakkur, jamiyatdagi
axloqiy va ijtimoiy qadriyatlarni belgilashda va ularga yo‘naltirishda muhim rol
o‘ynaydi. Misol uchun, Sharq falsafasining yirik namoyandasi bo‘lgan Konfutsiy,
axloqiy me’yorlarni shakllantirishda va jamiyatda o‘zaro hurmat, adolat va
xayrixohlikni targ‘ib qilishda katta ta’sir ko‘rsatgan. Konfutsiy ta’limotining asosiy
g‘oyalari jamiyatdagi ijtimoiy tartibni ta’minlashga, axloqiy jihatdan barkamol
insonni tarbiyalashga qaratilgan.
Bugungi kunda, inson huquqlari, ijtimoiy adolat va axloqiy masalalar
falsafaning dolzarb yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, ular jamiyatda tenglik, erkinlik va
adolatga erishish yo‘llarini o‘rganishga xizmat qiladi. Korporativ axloq, ekologik
axloq va biotibbiy axloq kabi yangi yo‘nalishlar ham falsafaning rivojlanayotgan
sohalaridir.
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak,falsafa nafaqat inson tafakkurini rivojlantiradi,
balki jamiyat taraqqiyotining barcha jabhalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. U ilm-fan,
axloq, huquq, siyosat, texnologiya va madaniyat sohalarida muhim rol o‘ynaydi. Har
bir davrda falsafa insoniyatning ongini shakllantirib, yangi g‘oyalar va
422
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
kontseptsiyalarni kashf etishga yordam beradi. Falsafaning ilmiy-axloqiy, huquqiy va
siyosiy o‘rni jamiyatning adolatli, ilmiy va axloqiy asosda rivojlanishini ta’minlaydi.
Jamiyat taraqqiyoti davomida falsafa yangi g‘oyalar va yondoshuvlarni kashf etib,
insoniyatga yo‘l ko‘rsatishda davom etmoqda. Bu o‘zgarishlar, shuningdek,
texnologiyaning tezkor rivojlanishi, axloqiy va ekologik masalalarning yuzaga kelishi
kabi yangi chaqiriqlarga javob sifatida ham o‘z aksini topmoqda. Shu sababli,
falsafani o‘rganish va undan foydalangan holda jamiyatni rivojlantirish dolzarb
masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Falsafaning chuqur anglanishi va undan
foydalanish, har bir jamiyatda barqarorlik, taraqqiyot va inson huquqlariga hurmatni
ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Platon. The Republic. B.C. 380, bet 100.
2.
Aristotel. Metaphysics. B.C. 350, bet 210.
3.
Locke, John. An Essay Concerning Human Understanding. 1690, bet 50-
65.
4.
Kant, Immanuel. Critique of Pure Reason. 1781, bet 150-160.
5.
Nietzsche, Friedrich. Thus Spoke Zarathustra. 1883-1885, bet 120.
6.
Kant, Immanuel. Groundwork for the Metaphysics of Morals. 1785, bet
75.
7.
Aralovna, Ochilova Guzal, et al. “Ecological globalization and its social
place in the globalization system of processes.” Journal of Survey in Fisheries
Sciences 10.1S (2023): 5000-5006.
8.
Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. – 2024. – Т. 4. – №. 07. – С. 30-35.
