АРХЕОЛОГИК МАТЕРИАЛЛАРДА ИЛК ЎРТА АСР ЖАНУБИЙ ОРОЛБЎЙИ ҲУНАРМАНДЧИЛИГИНИНГ ЎРГАНИЛИШИ

31

Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

АРХЕОЛОГИК МАТЕРИАЛЛАРДА ИЛК ЎРТА АСР ЖАНУБИЙ

ОРОЛБЎЙИ ҲУНАРМАНДЧИЛИГИНИНГ ЎРГАНИЛИШИ

Абдисалиева Санобар

Ажиниёз номидаги Нукус давлат педагогика институти

«Ижтимоий-гуманитар фанларни ўқитиш методикаси (тарих)» мутахассислиги

магистранти

Аннотация

. Мақолада Жанубий Оролбўйидаги илк ўрта асрлардаги

ҳунармандчилик соҳалари археологик материаллар асосида ўрганилди. Бу
даврга оид ёдгорликларда олиб борилган археологик тадқиқотлар натижасида
бой ҳунармандчилик материаллари қайд қилинган. Археологик материаллар
таҳлили, илк ўрта асрларда Жанубий Орол бўйи худудида ҳунармандчилик
соҳалари тараққий қилганлигидан далолат беради.

Таянч сўзлар

: Жанубий Оролбўйи, илк ўрта аср, шаҳарлар, археологик

тадқиқотлар, ҳунармандчилик, кулолчилик, металлсозлик, шиша ва тош
буюмлар, моддий манбалар.

THE STUDY OF EARLY MEDIEVAL CRAFTS OF THE SOUTH ARAL

REGION IN ARCHAEOLOGICAL MATERIALS

Abstract

. The article examines the early medieval craft industries in the

Southern Aral Sea region based on archaeological materials. As a result of
archaeological research conducted at the monuments of this period, rich handicraft
materials were recorded. Analysis of archaeological materials indicates the
development of crafts in the territory of the Southern Aral Sea region in the early
Middle Ages.

Keywords:

Southern Aral Sea region, early medieval period, cities,

archaeological research, craftsmanship, pottery, metalworking, glass and stone
products, material sources.

ИЗУЧЕНИЕ РАННЕСРЕДНЕВЕКОВОГО РЕМЕСЛА ЮЖНОГО

ПРИАРАЛЬЯ В АРХЕОЛОГИЧЕСКИХ МАТЕРИАЛАХ

Аннотация.

В статье изучены ремесленные отрасли раннего

средневековья на основе археологических материалов в Южном Приаралье. В

32

Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

результате археологических исследований, проведенных на памятниках этого
периода, были зафиксированы богатые ремесленные материалы. Анализ
археологических материалов свидетельствует о развитии ремесел на
территории Южного Приаралья в раннем средневековье.

Ключевые слова:

Южный Приаралья, раннее средневековье, города,

археологические исследования, ремесло, гончарное дело, металлообработка,
изделия из стекла и камня, материальные источники.

Жанубий Оролбўйидаги илк ўрта аср шаҳарлари ва ҳунармандчилик

соҳаларининг изчил ўрганишнинг бошланиши ХХ асрнинг 20-30 йилларига
тўғри келади. Тадқиқотлар натижалари А.Ю.Якубовский, С.П.Толстов сингари
муаллифларнинг асарларида ўз аксини топган. Мазкур асарларда қайд
қилинишича, мўғуллар босқинчилигига қадар даврда Хоразм шаҳарлари,
ҳунармандчилик маданияти тараққий қилган.

1937 йилдан бошлаб С.П.Толстов раҳбарлигидаги Хоразм археологик-

этнографик экспедицияси Жанубий Оролбўйидаги илк ўрта аср шаҳарлари ва
ҳунармандчилик соҳаларининг изчил ўрганишнинг бошланади. Узоқ йиллар
мобайнида экспедиция аъзолари томонидан кўплаб илк ўрта аср ёдгорликлари –
шаҳар ва қишлоқлар, карвонсаройлар, меъморий ёдгорликлар топиб
текширилди. Миздакхон, Кўҳна Урганч, Шемахақалъа, Шоҳсанам, Шехрлик
шаҳарлари ҳудудларида кенг кўламли қазишмалар олиб борилди.

Жанубий Оролбўйидаги илк ўрта аср шаҳарлари ва ҳунармандчилик

маҳсулотларининг ноёб нусхалари ҳақидаги маълумотлар ва шулар билан
боғлиқ ҳунармандчилик тарихига оид фикрлар С.П.Толстовнинг асарларида ўз
аксини топди. Темир, сопол, чинни ва шиша буюмлар қолипларини шулар
жумласига киритиш мумкин. Лекин, олим томонидан ҳунармандчилик
маҳсулотларини махсус ўрганмаган, турли хронологик қатламлардан чиққан
топилмалар аралаш тарзда берилган. Шундай бўлсада, асарларидаги
маълумотлардан ҳам Жанубий Оролбўйидаги илк ўрта аср ҳунармандчилиги
нинг ижобий кўрсаткичлари сифатида фойдаланиш мумкин [11, Табл. 2, 56, 57;
12, Рис. 91; 13, Рис. 183-185].

Маълумки, Жанубий Оролбўйидаги илк ўрта аср шаҳарлари ва

ҳунармандчилик соҳалари тараққий қилганлигини кўрсатувчи далиллардан
бири бу кулолчилик соҳасидир. Илк ўрта аср шаҳарларида ҳунармандчилик ва
савдо мавқеининг ўсиши ҳамда ривожланишида кулолчилик ишлаб чиқариш
усули олдинги ўринда туради.

33

Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

1947 йилда Хоразм археолого-этнографик экспедицияси томонида

Шемахақалъа ўрганилган [10,182-192]. Археологик материалларга асосланиб
С.П.Толстов Шемахақалъага илк ўрта асрларда асос солинган, шаҳар мўғуллар
босқини даврида вайрон қилинган, деган хулосага келади. Шаҳарда ҳаёт қизғин
қайта жонланган пайт XIII–XIV асрларга тўғри келади [12,312].

Жанубий Оролбўйи шаҳарлари ва ҳунармандчилик соҳаларини археологик

жиҳатдан тадқиқ этилиши ХХ аср ўрталарида ҳам давом этди. Хусусан, 1948
йили Н.Н.Вактурская Шемахақалъада қазишмалар олиб боради ва асосан ўрта
асрларга оид буюмларни қўлга киритади [1,173-192]. Тадқиқотчи
Шемахақалъани ўрта асрларда савдо-ҳунармандчилик марказларидан бири
бўлганлигини таъкидлайди [1,191].

Хоразмнинг ўрта асрлар кулолчилиги тарихига оид фундаментал асар

Н.Н.Вактурскаянинг монографияси ҳисобланади. Муаллиф ўз тадқиқот ишида
илк ўрта асрлар давридаги сопол тайёрлаш технологияси, буюм турлари ва
кулолчилик саноатининг ютуқларини кашф этишга уринди [2,261-342]. Олима
ўзининг кейинги илмий ишларида, жумладан, Шемахақалъа, Ёрбакир ва
Шехрлик ёдгорликларидаги тадқиқотлар таҳлилига бағишланган асарларида
ёдгорликлардан топилган темир, шиша ва тош буюмлар намуналаридан моддий
манба сифатида фойдаланган [1,180-181;.3,47-52]. Тадқиқотчининг ишлари
ҳунармандчилик тарихини ёритиш учун муҳим манба бўлиб хизмат қилади.

Амударёнинг ўнг ва сўл соҳилларидаги тадқиқотлар илк ўрта асрлар

давридаги Жанубий Оролбўйи шаҳарлари ва ҳунармандчилиги юзасидан бой ва
хилма-хил маълумотлар тўплаш имконини берди. 1962, 1964-1965 йилларда
Миздаҳконда ЎзР ФА Қорақалпоғистон филиали экспедицияси тадқиқотлар
олиб борди. Тадқиқотлар давомида В.Н.Ягодин томонидан шаҳарнинг III
асрдан XIV асрга қадар бўлган даврни қамраб олувчи йирик қабристони қазиб
ўрганилди [14,7]. Қазишмаларда илк ўрта асрлар ҳунармандчилик соҳаларидан
далолат берувчи сопол буюмлар, металл буюмлар ва ҳунармандчиликнинг
бошқада соҳаларига оид археологик топилмалар аниқланди[14,102,103,105-
106]. Шаҳар ҳудудидан топилган сопол, металл ва шиша идишлар, тангалар ва
бошқа моддий маданият ашёлари Жанубий Орол бўйларида савдо-
ҳунармандчилик шаҳарлари илк ўрта асрлар давридаёқ шакллана
бошлаганлигидан далолат берадики, Миздаҳкон шундай шаҳарлардан бири
саналади [14,9].

Амударёнинг ўнг соҳилида ҳам кўплаб илк ўрта аср шаҳарлари харобалари

сақланиб қолган. 1963, 1968-1971 йилларда Ю.П.Манылов томонидан Қиёт,

34

Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

Абумуслимқалъа, Жанпиққалъа ҳудудлари ҳамда Жанпиққалъа мақбарасида
археологик изланишлар олиб борилди.

ЎзР ФА Қорақалпоғистон филиалининг Ю.П.Манылов бошчилигидаги

археологик қазишмалар натижасида илк ўрта асрлар даври ҳунармандчилига
оид материаллар қўлга киритилди. Топилган сопол буюмлар сирасига илк ўрта
асрлар даврига оид хумлар, кўзалар, сирланган коса ва идиш-товоқлар киради
[8,76-77]. Бундан ташқари топилмалар орасида шиша мунчоқлар, феруза суви
билан ҳалланган маржонлар кўплаб учрайди [14,105, рис.49].

О.А.Вишневская

ва

Е.Е.Неразик

ҳисоботларида

келтирилган.

О.А.Вишневская 1963 йилда “Хоразм экспедицияси материаллари” даврий
тўпламида Амударёнинг чап соҳилидаги қишлоқларидаги археологик
тадқиқотлар даврида топилган темирчилик, шишасозлик ва кулолчилик
буюмлари намуналари ҳақидаги маълумотлар чоп этилган мақоласида чап
қирғоқда жойлашган қишлоқ масканларидан топилган айрим бронза
тақинчоқлар, темир пичоқ, шунингдек, айрим номаълум буюмларнинг
расмларини келтирган [4,60,рис.4.].

Афсуски, мақолада ҳам топилмалар ҳажми, буюмларнинг функционал

хизмати, уларнинг иқтисодиётдаги аҳамияти каби масалалар ўз аксини
топмаган. Шунга қарамасдан тадқиқотчининг Замахшар ва Давдонқалъа
атрофидаги археологик-топографик ҳудудлар, қишлоқ масканларидан қўлга
киритган ҳунармандчилик маҳсулотлари намуналари ҳақидаги маълумотлари
илк ўрта асрлар Жанубий Оролбўйи халқлари ҳунармандчилиги тарихини
ўрганишда муҳим аҳамият касб этади.

Археологларидан Е.Е.Неразик тадқиқотлари натижасида Акча Гелин,

Шоҳсанам, Кўҳна Уваз, Ёрбакирқалъа, Қизилчақалъа ва Қаватқалъа
ҳудудларидан ўзига хос тарихий-маданий ёдгорликларни кашф этди.
Тадқиқотларда илк ўрта асрлар даври турар жойлари тўғрисида маълумотлар
тўпланиши билан бирга, қишлоқ аҳолисининг ҳунармандчилик соҳалари
тарихига оид муҳим манбалар қўлга киритилди. Мазкур археологик
материаллар мажмуаси: жез, шиша, суяк, ёғоч, сопол, темир ва тош буюмлар
намуналари илк ўрта асрлар даври ҳунармандчилигига оид айрим
топилмаларнинг тарқалиш ҳудудлари кўламини аниқлашга, маҳаллий усталар
маҳсулотининг ўзига хос белги-жиҳатларини, анъаналари ва хусусиятларини
ўрганишга ёрдам беради [6,3-117].

ЎзФА Қорақалпоғистан бўлимининг “Археология ва этнография” сектори

(1959-2009) археологлари томонидан Орол бўйи, Жанубий Хоразм ҳудудларида

35

Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

ўрта асрлар даврларига оид қатор янги ёдгорликларни ўрганадилар. Бу даврлар
олиб борилган археологик тадқиқотлар туфайли Жанубий Орол бўйи
ҳудудидаги шаҳарсозлик жараёнлари, савдо алоқалари ва ҳунармандчиликнинг
турли соҳаларига оид топилмалар тўплашга муваффақ бўлинди. Аммо
тўпланган ушбу бой манбалар, ҳунармандчилик маҳсулотларининг андоза ва
намуналари ҳақидаги маълумотлар фақат илмий ҳисоботлардагина акс этиб,
архив фонди заҳираларида қолиб кетмоқда. Фақат айрим ноёб топилмалар
ҳақидаги маълумотларгина китоблар ва кичик ҳажмдаги мақолаларда ўз аксини
топган.

В.Н.Ягодин

[14,104-106],

М.М.Мамбетуллаев

[7,117-189],

Ю.П.Манылов [9,80-83], М.-Ш.Қдирниёзовларнинг [5,78-112] тадқиқотларини
шундай тадқиқотлар жумласига киритиш мумкин.

Демак, Жанубий Оролбўйидаги кўплаб ёдгорликларда олиб борилган

археологик тадқиқотларда илк ўрта асрлар маданий қатламларидан топилган
ҳунармандчилик маҳсулотларини ўрганиш жараёни асосан ҳисобот учун
ишланиб, олдиндан тўпланган маълумотлар сифатида қайд қилинган ёки
топилмалар мазкур ёдгорликлар учун фақат қўшимча археологик манба
сифатида келтирилиб, уларнинг тарқалиш географияси ва кўламига алоҳида
эътибор қаратилмаган. Бу ҳунармандчилик тарихини, унинг ривожланиш
босқичлари ва жиҳатларини, маҳсулотлар андозаларини тарихий йўналишда
тадқиқ этиш, мавзуга оид тарихшунослик лаҳвасини яратиш муаммосини юзага
келтиради.

Фойдаланилган адабиётлар:

1.

Вактурская Н.Н. О раскопках 1948 г. на средневековом городище

Шемаха кала // ТХАЭЭ. – М.: АН СССР, 1952. Т.I. – С. 173-192.

2.

Вактурская Н.Н. Хронологическая классификация средневековой

керамики Хорезма (IX-XVII вв.) // ТХАЭЭ. – М.: АН СССР, 1959. Т. IV. – С.
261-342.

3.

Вактурская Н.Н. О средневековых городах Хорезма // МХЭ. – М.:

Наука, 1963. Вып. 7. – С. 49-55.

4.

Вишневская О.А. Археологические разведки на средневековых

поселениях левобережнего Хорезма // МХЭ. М.: Изд-во АН СССР, 1963. Вып.
7. – С. 54-72.

5.

Кдырниязов М.-Ш. История материальной культуры городов

Хорезма XIII-XIV вв. – Нукус, Каракалпакстан, 1989.

36

Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

6.

Неразик Е.Е. Сельское жилище Хорезма (I–XIV вв.). – М.: Наука,

1976. – 256 с.

7.

Мамбетуллаев М.М., Ходжайов Т.К. Раннеседневековый некрополь

Куюккала. – М., 2008.

8.

Манылов Ю.П, Кдырниязов М-Ш. Городище Джампик-кала // АП. –

Ташкент: Фан, 1984. Вып. II. – С. 67-80.

9.

Манылов Ю.П. Железные орудия труда VIII в. с городища Ток кала

// Вестник КК ФАН УзССР – Нукус, 1962. – № 3. – С. 80-83.

10.

Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция

АН СССР в 1947 г. // ИАН СССР. – М., 1947. Т. V. – № 2. – С. 182-192.

11.

Толстов С.П. Древний Хорезм. – М.: МГУ, 1948. – 352 с.

12.

Толстов С.П. По следам древнехорезмийской цивилизации. – М.:

АН СССР, 1948. – 378 с.

13.

Толстов С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. – М.: Вост. лит.,

1962. – 323 с.

14.

Ягодин В.Н., Ходжайов Т.К. Некрополь древнего Миздахкана. –

Ташкент: Фан, 1970. – 327 с.

15.

Турганов Б.К. Металлообрабатывающее ремесло средневекового

Хорезма (по данным письменных и археологических источников)// Диалог
городской и степной культур на евразийском пространстве //Материалы V
Международной конференции, посвященной памяти Г.А. Федорова-Давыдова
2-6 октября 2011 года. -Казань, Астрахань. 2011. -Б. 116-119.

16.

Турганов Б.Қ., Алламбергенов С. Роль металлических предметов в

изучении средневековых культурно-экономических связей Хорезма //
Международный научный журнал «Символ науки». ISSN 2410-700X №5 / 2021.
-С.48-54.

17.

Турганов Б.К., Даубаева Т.Т. Бронзовые зеркала Хорезма в период

Золотой Орды // Международный научный журнал «Символ науки». ISSN 2410-
700X. № 1-1 / 2022.-С.23-29.

18.

Turganov B.K., Daubaeva T.T. Bronze mirrors of Khorezm during the

Golden Horde// European Journal of Humanities and Educational Advancements
(EJHEA) Available Online at:

https://www.scholarzest.com

Vol. 3 No. 2, February

2022. ISSN: 2660-5589. Page. 30-35.

19.

Turganov B., Allambergenov A., Najimova F., Rzambetova G. Artistic

metal products of khorezm during the revival period // Journal of Pharmaceutical
Negative Results. Volume 14 ¦ Special Issue 2 ¦ 2023. -P.1295-1304.

37

Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

20.

Turganov

B.,

Jamalov

N.

XIII–XIV

асрларда Хоразм

ҳунармандчилиги//

Междисциплинарный электронный научный журнал

«Общество и инновации. Том 4. №2. 2024. //

DOI:https://doi.org/10.47689/2181-

1415-vol5-iss2/S-pp 48-61.