49
Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
QIZILQUMNING NUKUS SHAHRI ATROFIDA TARQALGAN
CHENOPODIACEA OILASIGA MANSUB AYRIM TURLARNING
BIOEKOLOGIYASINI O‘RGANISH
Tajimuratova Madina Muxtorovna
Qoraqalpoq davlat universiteti 1-kurs magistranti
Annotatsiya:
Bioecological characteristics of some species belonging to the
Chenopodiaceae family distributed around the city of Nukus and their importance.
Studying the morphological characteristics of the family and the number of common
species.
Key words:
Kyzylkum, shoradozads, solsola, white and black saxes, zaysan
saxes, sarsazan, buyurgun, teresken, Takhtajan
Анатация:
Биоэкологическая характеристика некоторых видов семейства
Chenopodiaceae, распространенных в районе города Нукуса, и их значение.
Изучение морфологических особенностей семейства и числа распространенных
видов.
Ключевые слова:
Кызылкум, шорадозады, солсола, белые и черные
саксы, зайсанские саксы, сарсазан, буюргун, терескен, Тахтажан.
Annotatsiya:
Qizilqumning Nukus shahri atrofida tarqalgan Chenopodiaceae
oilasiga mansub ayrim turlarining bioekologik xususiyatlarini va ularning ahamiyati.
Oilaning marfologik belgilari va ko‘p uchraydigan turlarni sonini o‘rganish.
Kalit so‘zlar:
Qizilqum, sho‘radoshlar, solsola, oq va qora saksavul, zaysan
saksavul, sarsazan, buyurg‘un, teresken, Takhtajan
Hozirgi kunda dengiz sathini saqlashning iloji yo‘q. O‘simliklar mavjud
bo‘lmagan hududlarda shamol ta’sirida qum va tuz uchushini kamaytirish maqsadida
sun’iy o‘rmonlar barpo qilish muhum ahamiyatga ega. Shu sababli, 1981-yildan
boshlab dengiz suvi qurugan joylarda oq va qora saksavul, qandim cherkez va boshqa
o‘simliklarni o‘stirishga e’tibor berila boshlandi. 2022-yilda Orol dengizining
qurugani global ekologik muommoning oldini olish va aholining ijtimoy-iqtisodiy
yashash tarzini yaxshilash borasida chora-tadbirlar olib borildi. 107 ming gektarda
saksavul va boshqa cho‘l o‘simliklarida “ Yashil maydon “ barpo etildi.[1]
Dunyoning ko‘pgina rivojlangan davlatlarida cho‘l o‘simlik turlarining xilma-
xilligi, ularning ekologik-funktsional va moslashuvchanlik xususiyatlarini aniqlash
50
Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
bo‘yicha ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan. Mazkur sohada jahonning yetakchi ilmiy
markazlari olimlari, jumladan, O‘ucherer O‘., Breckle S.O‘., Dimeeva L.A., Toderich
K.N., Shuyskaya E.V., Khujanazarov T.M., Shoaib I., Yoshiko K., Kurochkina
L.Ya., Kuznetsov L.A., Pankratova İ.V., Suxorukov A.P. lar tomonidan
Qizilqumning ayrim hududlari va Shimoliy Orololdi hududlari o‘simlik turlarining
tarkibi, ekologiyasi va ulardan samarali foydalanish bo‘yicha faoliyat olib borilgan,
cho‘llanish muammosining oldini olish va uning salbiy oqibatlarini yumshatishni
tatqiq qilishgan.Shimoli-G‘arbiy Qizilqumning Nukus shahri atrofi tabiiy biologik
obektlarining hozirgi ekologik xolatini monitoring qilishda avvalam bor cho‘l
ekosistemasining asosiy qismini tashkil qiluvchi o‘simlik turlari xilma-xillini
aniqlash, ularni tasniflash va o‘simliklarning atrof muhitga moslashib borish
tendentsiyasini ekologik mezonlar orqali baxolash muhim masalalardan biri
bo‘lmoqda.[4]
Sho‘radoshlar (Chenopodiaceae) oilasi morfologik belgilariga nisbatan
Ko‘knordoshlar
oilasiga
yaqin
hisoblanadi.
Bu
oila
Chinnigulnamolar
(Caryophyllales) qabilasiga mansub bo‘lib, 110ga yaqin turkum va 1600 turni o‘z
tarkibiga birlashtiradi. Oila vakillarini o‘t, buta va yarim butalar, past bo‘yli daraxtlar
tashkil qiladi. Ular yer yuzida keng tarqalgan. Markaziy Osiyoda 51 turkumga
mansub 320 turi o‘sadi. Ulardan 43 turkumga oid 176 turi O‘zbekiston hududida
tarqalgan. Oila vakillarining barglari oddiy, dag‘al, tuxumsimon, ellipssimon, chetlari
tishsimon poyada ketma-ket va qarama-qarshi o‘rnashgan bo‘ladi. Asosan cho‘l
zonasida o‘sganligi tufayli gullari ko‘rimsiz va mayda, gulqo‘rg‘oni oddiy tuzilgan.
Gulqo‘rg‘oni va changchilari 5 tadan, urug‘chisi 2-5 ta meva barglarning
qo‘shilishida hosil
bo‘lgan. Gullari ikki jinsli ayrim vakillari olabutalarda ayrim
jinsli. Mevasi qanotchali 10-30mm Tanasi tuksiz ba’zida tuklar bilan qoplangan
vakillari ham uchrab turadi.
Oilaning yetakchilik xususiyatini Turon provintsiyasiga kiradigan boshqa
floralarda ham qayd etilganligini koʼrish mumkin. Bu oilaning yetakchilik
xususiyatini Salsola (17 tur), Suaeda (7), Climacoptera (6), Atriplex (4),
Halimocnemis (4) turkumlarida turlarning koʼp uchrashi bilan asoslash mumkin.
Qolgan turkumlar 1- 3 turdan iborat. [2] Mazkur oila janubi-gʼarbiy Qizilqum
tarkibida 91 tur yoki 15,69 % bilan ishtiroki mazkur floradagi ulushiga yaqinligini
namoyon qildi. Bu holat choʼlga xos xususiyatlarni namoyon qiladigan floralar bilan
umumiylikni koʼrsatdi.[5]
51
Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Tadqiqotlar davomida to‘plangan gerbariy namunalarni aniqlash va tahlil qilish
natijasida Qizilqumning Nukus shahri atrofida tarqalgan Chenopodiaceae oilasiga
mansub 21 turkumga mansub 55 yuksak o‘simlik turlari tarqalgan.[4]
Turlarning taksonomik tahlili A.L. Takhtajan taklif etgan tizim asosida, hayotiy
shakllar turlarning ilmiy nomlari boʼyicha keltirildi.[3]
“Climacoptera merkulowiczii (Zakirov) Botsch. Klimakoptera merkulovicha –
merkulovich baliqkoʼzi. Bir yillik. Qizilqum. Shoʼr tuproqlar va tashlandiq yerlarda
uchraydi. Qizilqum endemi. Yem-xashak oʼsimligi.
Climacoptera minkwitzae (Korovin) Botsch. Klimakoptera minkvitsa – minkvits
baliqkoʼzi. Bir yillik. Qizilqum. Shoʼr tuproqlar, yoʼl boʼylari va tashlandiq yerlarda
uchraydi. Qizilqum endemi. Yem- xashak oʼsimligi.
Salsola androssovii Litv. Solyanka androsova – androsov shoʼragi. Bir yillik.
Qizilqum. Shoʼrxoklar, gilli-qumli tuproqlarda oʼsadi. Qizilqum endemi. Yem-xashak
oʼsimligi.
Qora saksavul (Halahulon apholu lijin) - bir yillik chirigan poyalari eng yahshi
yoqilg‘i bo‘lib, undan ko‘mir tayyorlanadi. Qizilqum cho‘llarida uchraydi.
Oq saksavul (haloxylon persikum) -bir yillik o‘simlik. Ko‘chma qumlarni tutib
qolishi tufayli temir yo‘l yoqlariga cho‘ldagi ovul quduqlar atrofiga ekiladi. Undan
eng sifatli yoqilg‘i ham tayyorlanadi. Undan tayyorlangan komir oyoq og‘riq
kasalligiga yahshi davo beradi. Uning gulidan achchiq tuzlar olinadi. U Qizilqum
Buxoro oblastlarida qumloq joylarda ustyurtning janubi tomonidagi adirda ko‘p
o‘sadi.
Zaysan saksovul (H. ammodendron)-tanasi juda sershox, egri-bugri, bo'yi 3
metrgacha yetadigan buta o'simlikdir. Bu saksovul qora saksovulga yaqin turadi,
lekin po'stlog'i rangining birmuncha ochligi va shox, novdalarining sersuvligi bilan
undan farq qiladi. Bu saksovul O'rta Osiyoda (Ustyurtda, Qoraqum va Qizilqumning
qum ko'chmaydigan joylarida) uchraydi. Qora saksovul qanday ahamiyatga ega
bo'lsa, zaysan saksovul ham shunday ahamiyatga ega.
Sarsazan (Haloknemum strobilakeum)- sho‘radoshlar oilasidan.Bo‘yi 10-30 sm
chala buta. taqir, nam, sho‘r yerlarda o‘sadi.
Teresken (Eurotia ceratoidies)- chala buta o'simlik. Cho'l va chala cho'l
zonalarida tarqalgan. Pomir tog'laridagi bu o'simlik hayvonlar uchun yem-xashak,
mahalliy xalq uchun esa yoqilg'i hisoblanadi.
Buyurg'un (A. salsa)-
buyurg'un chala buta o'simlik. Sho'rxoklarda, cho'llardagi sho'r yerlarda, sho'r
qumliklar va taqirlarda o'sadi. Buyurg'un qo'y va tuyalar uchun xashak bo'ladi.
52
Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Xulosa qilib aytganda, Qizilqumning Nukus shahri atrofida tarqalgan
Chenopodiaceae oilasiga mansub o‘simliklarning aksariyatini qum va sho‘rlangan
tuproqlarda o‘sishga moslashgan turlar tashkil qiladi. Mazkur o‘simliklardan
degradatsiyaga uchragan tuproqlarni o‘zlashtirishda, fitomelioratsiya ishlarini olib
borishda va ko‘chma qum va barxanlarni mustahkamlashda istiqbolli turlarni tanlash
imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Baratov P,.Mamatqulov M. “O‘zbekiston tabiiy geografiyasi 2000-y.
2. Seydemetov D., Pratov U, Sarıbaev B. O‘simlikler anıqlag‘ıshı. No‘kis:
Bilim, 1990.
3. Takhtajan A.L. Deversity and classification of Flovering Plants. Columbia
University Press, 1997. 643 p
4. SHerbaev B. Flora i rastitelnost Karakalpakii. – Nukus: Karakalpakstan,
1988. – 304 s.
5. Shomurodov H.F. Qizilqumning em-xashak o‘simliklari va ulardan
foydalanish istiqbollari // Biologiya fanlari bo‘yicha fan doktori (DSc) dissertatsiyasi
avtoreferati. Toshkent, 2018
