90
Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
“ILK QADAM” DAVLAT O‘QUV DASTURI ASOSIDA TAYYORLOV
GURUHI BOLALARINI MAKTAB TAʼLIMIGA TAYYORLASHNING
SAMARALI SHAKLLARI, VOSITALARI, USULLARI VA METODLARI
Rixsiyeva Muxlisa Dilmurod qizi
Toshkent Kimyo Xalqaro Universiteti Maktabgacha ta’lim nazariyasi va metodikasi
yo‘nalishi MPRE-6U guruh 2-kurs magistri
Annotatsiya:
Ushbu maqolada, “Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi asosida
tayyorlov guruhi bolalarini maktab taʼlimiga tayyorlashning samarali shakllari,
vositalari, usullari va metodlari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
metod, maktabga tayyorlash, mashg‘ulot, o‘yin, hamkorlik,
sifatli, vosita, bilish jarayoni, savodga tayyorgarlik, intellektual.
Annotation:
This article discusses effective forms, means, methods and
techniques of preparing children of the preparatory group for school education based
on the "First Step" state curriculum.
Keywords
: method, preparation for school, training, game, cooperation, quality,
tool, cognitive process, preparation for literacy, intellectual.
Maktabgacha ta’limni zamonaviy ta’lim talablari asosida takomillashtirish, ta’lim sifat
yuqori bosqichiga ko‘tarish, O‘zbekiston Respublikasi davlat siyosatining ustuvor masalasi
sifatida qaralmoqda. Maktabgacha ta’limning asosiy maqsadi bolalarni aqliy, jismoniy,
ma’naviy rivojlantirish, ularni maktab ta’limiga sifatli tayyorlashdan iborat. Shuning uchun
ham O‘zbekiston Respublikasi hukumati, ayniqsa, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Sh.M.Mirziyoyev tomonidan 2016-yil 29-dekabrda qabul qilingan “2017-2021-yillarda
maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-2707
sonli qaror maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish, moddiy-texnika bazasini
mustahkamlash, maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarmog‘ini kengaytirish, malakali pedagog
kadrlar bilan ta’minlash, bolalarni maktab ta’limiga tayyorlash darajasini tubdan isloh qilish,
ta’lim-tarbiya jarayoniga zamonaviy ta’lim dasturlari va texnologiyalarini tatbiq etish,
bolalarni yetuk intellektual, axloqiy, estetik va jismoniy rivojlantirish uchun shart-sharoitlar
yaratishga qaratilgan.
Bola shaxsining shakllanishida maktabgacha ta’limning o‘rni bola hayotida
alohida o‘rin egallaydi. Maktabgacha ta’lim tizimi uzluksiz ta’lim tizimining
boshlang‘ich, eng asosiy bo‘g‘inidir. Mutaxassislarning ilmiy xulosalariga ko‘ra,
inson barcha ma’lumotlar va ma’lumotlarning 70 foizini 5 yoshga to‘lgunga qadar
91
Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
oladi. Ushbu faktning o‘zi, bolalarimizning barkamol shaxs sifatida shakllanishi
uchun maktabgacha ta’lim tashkilotidagi tarbiya va ta’lim qanchalik muhimligini
yaqqol namoyon qilib turibdi.
O'zbekiston Respublikasida maktabgacha ta'lim to'g'risidagi Nizomga
5
muvofiq
bola maktabgacha ta'limni uyda, ota-onalarning mustaqil ta'lim berishi orqali yoki
doimiy faoliyat ko'rsatadigan maktabgacha ta'lim tashkilotlarida, shuningdek
maktabgacha
ta’lim
tashkilotlariga
jalb
qilinmagan
bolalar
uchun
maktabgacha
ta’lim
tashkilotlarida,
maktablarda,
mahallalarda
tashkil
etilgan
maxsus
guruhlar
yoki
markazlarda
oladi.
Ota-onalarga
maktabgacha
ta'lim
shaklini
tanlash
huquqi
beriladi.
6-7
yoshli
bolaning
maktab
ta'limiga
tayyorligini
aniqlashda
maktabgacha
ta'lim
yoshdagi
bolalar
ta'lim-tarbiyasi
bilan
shug'ullanuvchilar
asosiy
shart
hisoblanmish
-
bolaning
maktabga
tayyorligi
maktabgacha
va
maktab
davridagi
hayot
tarzi
hamda
faoliyati
uchun
ko'prik
vazifasini
o'tashini,
oila
yoki
maktabgacha
ta’lim
tashkilotidagi
ta'lim-
tarbiya
sharoitlarida
maktab
ta'limiga
o'tkazishni
ta'minlash
zarurligini
hisobga
olishlari
lozim.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ta’lim-tarbiya jarayoni ilk va maktabgacha
yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan Davlat talablari va “Ilk qadam” davlat
dasturi asosida rejalashtiriladi.
Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida mashg'ulotlar ertalab 9.30 dan boshlanib,
davomiyligi kichik guruhlarda 10-15 daqiqagacha, katta va tayyorlov guruhlarida 25-
30 daqiqadan oshmasligi darkor. Mashg'ulotlar oralig'ida bolalar bilan
tetiklashtiruvchi, charchoqni oluvchi o'yinlar o'tkaziladi. Har bir yo'nalish bo'yicha oy
oxirida bolalar bilan mujassam - nazorat mashg'ulotlari o'tkaziladi va bolalarning
dastur vazifalarini qay darajada egallaganliklari tahlil qilinadi.
Katta-tayyorlov guruhlarda qurish-yasash mashg'uloti qo'l mehnati bilan
almashlashtirilib o'tiladi. O'qish va savodga tayyorgarlik vazifalari o'z ichiga kichik
guruhda asosan tovushlarni to'g'ri talaffuz etish mashqlarini oladi. O'rta, katta
guruhlarda esa o'qish va savodga tayyorgarlik vazifalari nutq o'stirish mashg'uloti
vazifalariga qo'shib olib boriladi. Tayyorlov guruhda esa alohida savodga
tayyorgarlik mashg'uloti kiritiladi.
Mashg'ulotning borishi (tarkibiy qismlari) Mashg'ulotning tarkibiy qismlari
(misol tariqasida berilgan)
• Kirish;
• Savol-javob;
5
2017-yil 30-sentabrdagi PQ-3305-son qarori
92
Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
• Surat ko'rish;
• Hikoya tuzish;
• O'yin;
• Umumlashtirish;
• Yakunlash.
Sayr qismlarining ketma-ketligi olingan mavzuga qarab o'zgarishi mumkin.
1. Kuzatish.
2. Harakatli o'yin.
3. Ixtiyoriy o'yinlar.
4. Mehnat.
5. Tinch o'yin
Kunning ikkinchi yarmi
1. Yakka tartibda ishlash.
2. lfodali o'qish va suhbat.
3. O'yinlar (ta'limiy, stol ustida, voqeaband, ixtiyoriy, sahnalashtirilgan).
4. Ko'ngilochar soatlar (har oyda 1-2 marta)
5. Kechki sayr
6. Ixtiyoriy kuzatish;
7. Ixtiyoriy o'yinlar;
8. Ota-onalar bilan ishlash.
Tarbiyachining ta'lim-tarbiya ishini to'g'ri rejalashtirishi avvalo faoliyat turlari
bo'yicha pedagogik jarayonni tashkil etish va takomillashtirishga yo'naltirilgan
bo'lishi zarur. Bolalarning rivojlanish ko'rsatkichlarini tahlil qilish. Maktabgacha
yoshdagi bolalarning rivojlanishiga qo'yiladigan davlat talablari asosida:
maktabgacha yoshdagi bolalarning jismoniy rivojlanishi, ijtimoiy-hissiy rivojlanishi,
nutq, o'qish va savodga tayyorgarlik, hamda bilish jarayoni, atrof olam to'g'risidagi
bilimga ega bo'lish va uni anglash yo'nalishlari bo'yicha egallashi lozim bo'lgan
bilim, ko'nikma va malakalarini aniqlash o'quv yili bo'yicha 1-yarim yillik (sentabr,
oktabr, noyabr, dekabr), 2-yarim yillik (yanvar, fevral, mart, aprel, may) bo'yicha olib
boriladi.
Barcha maktabgacha yoshdagi bolalarda bo'lishi kerak bo'lgan muhim ko'nikma
– bu so'zlarni yoki narsalarni bir qator xususiyatlarga ko'ra birlashtira olish,
shuningdek, ular orasidagi o'xshashlik yoki farqlarni topish va taqdim etilgan bir
qator qo'shimcha so'z yoki ob'ektni tanlash qobiliyatidir. U deyiladi. Bolalarni
maktabga tayyorlash dasturi mantiqni rivojlantirish uchun quyidagi mashqlarni o'z
ichiga olishi kerak:
93
Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
-Ob'ektlar yoki rasmlarda qanday umumiylik bor?
- Farqlarni toping!
-Qatordagi g'alati so'zni tanlang
Maktabga kirgan bolaning normal so'z boyligi bo'lishi kerak va. U o‘ziga
atalgan 10 ta so‘zdan kamida 7 tasini takrorlashi, geometrik shakllar, asosiy ranglar,
hayvonlar va qushlarning nomlarini bilishi, quyidagi mantiqiy savollarga javob bera
olishi kerak:
-Ertalab nima bo'ladi - quyosh chiqishi yoki quyosh botishi?
- Qaysi fasl keyinroq keladi - qishmi yoki bahormi?
- Qaysi hayvon kattaroq - qo'ymi yoki otmi?
- Ot bolasining ismi nima? Mushuklar, itlar, sigirlar haqida nima deyish
mumkin?
- Maktabga tayyorgarlik dasturida muhim nuqta - bu bolaning yozish, yodlash
va xayol qilish qobiliyati. Bola rasmda chizilgan narsalarni o'z so'zlari bilan tasvirlay
olishi, qisqa hikoyalar tuzishi, o'qilgan ertak yoki hikoyalarni qayta aytib berishi,
shuningdek, 2-3 to'rtlikdan iborat kichik she'rni yoddan aytib berishi kerak.
- Maktabgacha yoshdagi bolalar maktabiga tayyorgarlik dasturida ota-onalar
chaqaloqqa asosiy tushunchalarni o'rgatishlari kerak. Bola yaxshilik va yomonlik
nima ekanligini, yomon ishlar yaxshilardan qanday farq qilishini, kattalar bilan
qanday munosabatda bo'lishni, tengdoshlari bilan qanday muloqot qilishni bilishi
kerak.
Ota-onalar farzandini maktabga qanday tayyorlaydilar? Bunday usullar ota-
onalarga bolasining zaif tomonlarini aniqlashga va maktabga tayyorgarlik ko'rishda
ularga alohida e'tibor berishga yordam beradi. Turli xil texnika turlariga e'tibor
bering, ular quyidagilar bo'lishi mumkin:
1. Maktabga tayyorgarlik testlari.
2. Diagnostika texnikasi - o'zgartirilgan so'rovnoma.
3. Bolaning maktabga tayyorligini aniqlash uchun psixologik usullar, psixologik
testlar.
4. Kolesnikova usuli - Kolesnikov maktabiga oson tayyorgarlik ko'rish, har bir
bolaning yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda, eng yaxshi natijani ta'minlaydigan
individual yondashuvni qo'llagan.
5. Farzandingizni maktabga qanday tayyorlash kerak. Unga notanish muhitga
tezda
moslashishga qanday yordam berish kerak. Bunda sizga maktabga
tayyorgarlikning turli usullari yordam beradi. Bu usullar ota-onaga farzandini
94
Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
mustaqil ravishda maktabga tayyorlashga yordam beradi. Ular sizga asosiy ta'lim
ko'nikmalarini egallashga yordam beradi.
6. Bolani maktabga tayyorlash usuli bevosita ota-onalar tomonidan tanlanadi.
Siz o'qituvchi bolaning tayyorligini tekshiradigan dasturni qabul qilmasligingiz kerak
va uni to'g'ri javoblarni eslab qolishga majburlamasligingiz kerak. Siz bola bilan
butun umri davomida shug'ullanishingiz kerak, asta-sekin oson vazifalardan
murakkablarga o'ting. Agar bola bolalar maktabga ta’lim tashkilotiga borsa, bu
vazifani sezilarli darajada osonlashtiradi.
MTT tarbiyachilari, maktab va ota-onalarning birgalikdagi faoliyatini tashkil
etish, sa’y-harakatlarni birlashtirish nazarda tutilgan bo‘lib, bu samarali hamkorlikni
yo‘lga qo‘yishga xizmat qilmoqda. Pedagoglar va ota-onalar birgalikda ijodiy
tanlovlar,
bayramlar,
kutubxona
va
maktabning
xalq
hayoti
muzeyiga
ekskursiyalarni, ota-onalar qo'mitasi yig'ilishlarini tashkil qiladi va o'tkazadi.
Shunday qilib, maktabgacha yoshdagi bolani maktabga samarali tayyorlash
uchun birinchi navbatda tarbiyachilar, oilalar va maktablarning o'zaro hamkorligi va
hamkorligiga qaratilgan turli xil ish usullaridan foydalanish kerak.
- Ekskursiyalardan foydalanish.
- maktablarga ekskursiyalar tashkil etish, maktab hayotining asosiy atributlari
bilan tanishtirish;
- Bolalarning - maktab o'quvchilarining bog'chalarga kelishini mashq qilish.
- “Maktabga portfel yig‘ing”, “Tartibga qo‘ying”, “Nima ortiqcha?” kabi o‘quv
o‘yinlaridan foydalaning.
- "Darslar", "Kutubxona", "Maktabdagi ta'til", "Uyga vazifa tayyorlash" maktab
mavzusidagi rolli o'yinlardan foydalaning.
- uy vazifasini bajaring (ota-onalar bilan maktabda qanday o'qiganligi haqida
suhbatlashish, ota-onalarning fotosuratlarini to'plash, undan keyin siz "Bizning
dadalarimiz va onamiz maktab o'quvchilari" ko'rgazmasini tashkil qilishingiz
mumkin);
- Sevimli o'qituvchilaringiz haqidagi hikoyalar;
- Oilaviy badiiy adabiyot mutolaasi.
- bolaning har bir yangi narsaga qiziqishini saqlab qolish, uning savollariga
javob berish, tanish ob'ektlar haqida yangi ma'lumotlar berish;
- Maktab mavzusidagi topishmoqlardan foydalaning
- ota-onalarning maktab yillari bilan bog'liq fotosuratlar, sertifikatlar namoyishi;
- Keyingi mashg'ulotlar bilan birgalikda filmlar, teleko'rsatuvlarni tomosha
qilish.
95
Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Maktabga psixologik tayyorgarlikni shakllantirish bo'yicha ota-onalar bilan
ishlash quyidagi yo'nalishlarga asoslanadi:
-oilaga ta'lim olishda yordam berish;
-oilani ta'lim jarayoniga jalb qilish;
-madaniy-ma'rifiy ishlar;
-ota-onalar bilan birgalikda bolaning shaxsiyatini ro'yobga chiqarish uchun
sharoit yaratish;
-oilaning ehtiyojlarini o'rganish va ta'lim jarayonini takomillashtirish orqali
ularni qondirish.
Maktabgacha davr inson shaxsini shakllantirishda juda katta ahamiyatga ega.
Agar shaxsni har taraflama shakllantirishda aynan shu yoshdagi qulay sharoitlar
qo‘llanilmasa, rivojlanish to‘xtab qolishi mumkin yoki chetlanishlarini bartaraf etish
nihoyatda og‘ir kechadi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsam, bolalarni maktab ta’limiga sifatli tayyorlash
bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir. Sababi, bola asosiy ilk bilim va
ko‘nikmalarni maktabgacha ta’lim yoshida oladi. Bugungi kunda bolalarni maktabga
tayyorlash uchun yetarli metod, vosita va usullar mavjud. “Ilk qadam” dasturi
bo‘yicha bolalar maktabga sifatli tayyorlanmoqda.
Foydalanilga adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 maydagi
“O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” gi PQ-4312–son qarori
2.
“Ilk qadam” maktabgacha ta’lim tashkilotining davlat o‘quv dasturi. –
Toshkent. – 2022.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 30 sentabrdagi
“Maktabgacha ta’lim tizimi boshqaruvini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida” gi PF-5198-son Farmoni
4. Qodirova F., Sh. Toshpo‘latova, N. Qayumova, M. A’zamova Maktabgacha
pedagogika. – T.:Tafakkur. 2019.
5. O.Fozilova., I.Turaqulov “Bolalarni maktabga tayyorlash metodikasi.” O‘quv
qo‘llanma -Farg‘ona 2023
6. D.Asqarova “Bolalarni maktab ta’limiga tayyorlash metodikasi.” O‘quv
qo‘llanma-Toshkent 2020
7.Boymatova A.G., Djumabayeva M.B., Aliyeva K.S. “Maktabgacha yoshdagi
bolalarning psixologik xususiyatlari” moduli bo‘yicha O‘quv-uslubiy majmua. –T.:
TDPU, 2018.
