172
Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA “VATAN” TUSHUNCHASINING
NOMINATIV SOHASINI QURISH
Abduqodirova Muxlisabonu Abdubanno qizi
Is’hoqxon Ibrat nomidagi Namangan davlat chet tillari instituti magistranti
Annotatsiya.
“Tushuncha” so‘zi voqelikning hamma psixik xususiyatlarini
taqdim etadi va hodisani bilishni o‘z ichiga oladi. Shaxs ongida tartiblangan
tushunchalar uning kontseptual sohasini yuzaga keltiradi. Til – tafakkur jarayonining
birliklari sifatida xalq ongiga, ularning g‘oyalariga, tushunchalarning mazmuni va
tuzilishiga kirish vositalaridan biridir. Ushbu maqola kognitiv tilshunoslik sohasida
ingliz va o‘zbek tillarida ona Vatan tushunchasini o‘rganish va tahlil qilishga
bag‘ishlangan. Ularning o'ziga xos xususiyatlari tavsiflanadi va tahlil qilinadi.
Kalit so'zlar:
tushuncha, kognitiv tilshunoslik, bilish, madaniyat, dunyo rasmi,
ona vatan, asos, periferiya, assotsiativ maydon, ona yurt, til tuzilmalari.
Annotation.
The word "concept" provides all the mental characteristics of a
phenomenon and includes a cognition of reality. The concepts that are ordered in the
mind of a person form one's conceptual realm. Language is one of the means to
access to the people's mind, their conceptual ideas, the content and structure of
concepts as units of the process of thinking. This article is devoted to the study and
analysis of the concept of motherland in the English and Uzbek languages in the field
of cognitive linguistics. Their specific features are described and analyzed.
Key words:
concept, cognitive linguistics, cognition, culture, world picture,
motherland, nuclear, periphery, associative field, native land, language structures.
Kirish
O‘zbek va ingliz tillarida “Vatan” tushunchasining nominativ sohasining
qurilishi har ikki tilning lingvistik, madaniy va tarixiy jihatlarini chuqur o‘rganuvchi
murakkab va ko‘p qirrali mavzudir. Bu lingvistik vositalar to'plamini belgilash va
tasniflash nominatsiya tushunchasi va uning individualligi hisoblanadi. “Vatan”
tushunchasi ham o‘zbek, ham ingliz tilida so‘zlashuvchi madaniyatlarda katta
ahamiyatga ega bo‘lib, uning tuzilishi va tilda ifodalanishi u bilan bog‘liq chuqur
ildiz otgan his-tuyg‘u va qadriyatlarni aks ettiradi. O‘zbek tilida “Vatan” tushunchasi
odatda “Vatan” (“نطو”) so‘zi orqali ifodalanadi, u o‘z vataniga daxldorlik, bog‘liqlik,
muhabbat tuyg‘ularini qamrab oladi. Bu tushunchaning nominativ sohasini oʻzbek
tilida yasashda lugʻaviy tanlovlar, grammatik tuzilmalar va madaniy konnotatsiyalar
173
Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
kabi bir qator til elementlari kiradi. “Vatan” tushunchasiga oid o‘ziga xos so‘z,
birikma, idiomatik iboralarni qo‘llash o‘z Vatani bilan bog‘liq hissiy bog‘liqlik,
g‘urur tuyg‘ularini chuqur ifodalashga xizmat qiladi.
Materiallar va usullar
Xuddi shuningdek, ingliz tilida "Vatan" tushunchasi ko'pincha "Homeland" so'zi
orqali ifodalangan bo'lib, u o'z ona yurtiga bog'liqlik va mehr-muhabbatni o'zida
mujassam etgan. Ushbu kontseptsiyaning nominativ maydonini ingliz tilida qurish
ingliz tilida so'zlashuvchi jamiyatlarning o'ziga xos madaniy va tarixiy kontekstini
aks ettiruvchi turli xil lingvistik elementlar to'plamini o'z ichiga oladi. Maxsus lug‘at,
sintaksis va adabiy vositalardan foydalanish “Vatan” g‘oyasi bilan bog‘liq bo‘lgan
chuqur tuyg‘u va hissiyotlarni yetkazishga yordam beradi.
O‘zbek va ingliz tillarida “Vatan” tushunchasining nominativ sohasi qurilishini
solishtirganda, bu tushuncha bilan bog‘liq bo‘lgan murakkab his-tuyg‘ular va
qadriyatlarni qamrab olish uchun har ikki tilda ham o‘ziga xos lingvistik strategiyalar
qo‘llangani ma’lum bo‘ladi. O‘zbek tilida “Vatan”ga mansublik va iftixor
tuyg‘ularini uyg‘otish uchun o‘ziga xos madaniy yodgorliklar va tarixiy rivoyatlardan
foydalanishi mumkin. Ingliz tili esa “Vatan”ga o‘xshash his-tuyg‘ularni bildirish
uchun adabiy vositalar va she’riy tildan foydalanishi mumkin. Konsepsiya insonning
dunyoning ma’lum bir segmenti haqidagi bilimini ifodalovchi psixik tuzilmadir.
Dunyoning ma’lum bir bo‘lagi haqidagi bilimini ifodalovchi aqliy tuzilma.
Ma'noning kognitiv birligi sifatida “tushuncha” mavhum g'oya yoki aqliy ramz bo'lib,
ba'zida tushunchaning o'ziga xos xususiyati bo'lgan boshqa birliklardan qurilgan,
odatda atamaning yagona ma'nosi singari tilda mos keladigan tasvir bilan
bog'langandir[1, 248].
Ko'pgina yangi ilmiy tushunchalar singari, "tushuncha" ma'lum darajada pafos
bilan, ba'zan esa kognitiv metafora orqali kiritilgan: u "ko'p o'lchovli tuyg'u to'plami",
"hayotning semantik bo'lagi" (Klark), "madaniyat geni" (Talmi), "ma'lum bir ma'no
kuchi" (Lyapin), "xotiraning birligi", "xotiraning birligi" va hatto "aqliy" kvotasi" deb
nomlangan. "tumanli narsa" (Askoldov). Hozirgi kunda “kontseptsiya” atamasi
tilshunoslikning turli sohalarida keng qo‘llaniladi. U kognitiv, semantik va madaniy
tilshunoslikning tushuncha tizimiga kirgan [3:89]. Har bir til va madaniyatning o'ziga
xos va umumiy xususiyatlari bilan bir qatorda ingliz va o'zbek tillari va
madaniyatining ham o'ziga xos va umumiy tomonlari mavjud. Muayyan milliy
konseptual tushunchani o‘rganish jarayonida uning o‘xshash va farqli tomonlarini
o‘rganish lozimdir. Milliy dunyoqarashni o‘rganishning asosiy usullaridan biri
ma’lum bir tushunchaning tuzilishini tahlil qilishdir. Bu usul millat tafakkuridagi
174
Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
muayyan tushuncha haqida xulosa chiqarishga yordam beradi. Quyida ingliz va
o‘zbek tillarida ona vatan xususiyatlariga to‘xtalamiz. “Vatan” so‘zining asosiy
ma’nolari quyidagilardan iborat: Vatan, bu har doim shaxsiy, shaxsiy idrok
“merosxo‘r demografik makon bilimlarning quyidagi tuzilmasini aks ettiradi: joy
(va/yoki makon). O‘zini mikro va makrokosmosning bir qismi va jamiyatning bir
qismi sifatida idrok etish, o‘z ona tilini anglash maskani va bu yerda o‘z ichki
dunyosini o‘zlashtirish va o‘zlashtirishni davom ettirish joyi bo‘lgan sub’ekt uchun
belgilanadigan qadriyat munosabatini shakllantirishdir. O'z ona yurtiga, ularning ota-
onasiga va qarindoshlik "ildizlariga", yaqin odamlarga, ona tiliga tanish bo'lgan
an'analariga hissiy jihatdan ijobiy munosabatda bo'lindi. Turli lug'atlarda tilning
talqini bilan tanishildi va o'zbek tilida "Vatan" tushunchasining assotsiativ maydoni
tuzildi:
Asos
Periferiya
Ona yurt, diyor, kindik qo'n
to'kilgan joy, maskan, o'lka, shahar,
mamlakat, oila, davlat, o'lka, boshpana,
uy, yer, qadrdon yer, turar joy, mulk, ota
makon, qishloq, vatan tuyg‘usi, yurt
tinchligi, tug'ilgan vatan, tug'ilmoq,
vatan qadri, vatan sog'inchi, vatan
fidoyisi, vatan xoni, yurt kelajagi, ona
vatan, ulug' vatan, ulug' vatan urushi,
vatandosh, vatanjudolik, vatanfurush,
vatangado, vatanga qaytmoq, yurtni tark
etmoq,
vatanni
asramoq,
yurtni
qo'zg'atmoq, vatan uchun kurashmoq,
vatanni sevmoq, yurt hissi, vatanni
qo'msash, yurtni asrash;
Chegara, chaman, tuproq, ulug‘
xizmat, boylik, burch, savdo, sadoqat,
tinchlik, urush, oltin beshik, ish, vafo,
to‘shak,
quyosh,
urug‘,
pospon,
qo‘rg‘on, jannat, sajdagoh, oshyon,
beqavm, ovul, buta, ko'rpa, ma'muriyat,
madaniyat, erkinlik, sharh, tarix, buyuk,
xalq, dushman, avlod, ajdod, tinchlik,
dunyo, olam, alla, duo, ostona, an’ana,
qadriyat, himoya, oliy ne’mat, foyda,
paxta, oltin, odatiy, timsol, millat, erkin,
faravon, mudofaa, jamiyat, sardor;
Ingliz tilidagi “Motherland” tushunchasi assotsiativ tuzilmasini quyidagicha
ta'riflash mumkin:
Nuclear
Periphery
old
country,
native
land,
fatherland, homeland, mother country,
beautiful, fascinating, great, hot,
tropical,
temperate,
cold,
foreign,
175
Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
place of birth, country of origin, native
country, native soil, home country,
home town, nation, state, place of
origin, God's country, birth- place,
home, old world, terra firma, nation,
cradle, government, kingdom, root, soil
native,
soil,
aboriginal,
Land
of
Promise,
house,
compatriot,
countryman,
parricide,
wanderer,
refugee, patriot, patriotism, to born,
place, national, flag, anthem, earth,
government, kingdom, home sickness,
great
patriotic
war,
to
protect
motherland, to fight for homeland, to
love country, to be proud of motherland,
to die for homeland, to sacrifice for
country, to flee the country, to leave the
country, to keep homeland, to return to
motherland, country enemy, parricide of
country;
overseas,
strange,
home,
native,
adopted, host, neighboring, distant, far,
far away, independent, occupied, free,
enemy, friendly, neutral, non-aligned,
Eastern, Western, English speaking,
member,
nonmember,
developed,
industrial, advanced, backward, low-
income, poor, affluent, rich, capitalist,
communist, democratic, socialist, oil-
exporting, oil-producing, govern, rule,
run, lead, divide, split, flee, leave, serve,
love, betray, play for, represent, tour,
travel, visit, border smth, export smth,
import smth, agree smth, sign smth,
country of origin, a part of country, the
country as a whole, ancestors, history,
culture,
border,
enemy,
sacred,
generation, peace, defense, world, earth,
custom, society, The English language
practically does not use the lexeme
motherland in practice. Basically, they
use the words home, house and country
indeed. The following are examples of
this: "Germans live in Germany,
Romans live in Rome, Turkish live in
Turkey, and Englishmen live at home",
"home of Englishman - his fortress",
"home is home, though it's never so
lovely "," house is comfortable".
Umumiy tahlilni yakunlab, keling, ba'zi muhim jihatlarni ta'kidlaymiz. Til
hamjamiyatida yashayotganda, inson o'zining kontseptual tizimini nafaqat o'z
tajribasi, balki milliy ijtimoiy va tarixiy tajriba kabi umumiy insoniy tajribani
saqlaydigan til tufayli ham boyitadi. Oxirgisi barcha darajadagi tilning o'ziga xos
xususiyatlarini belgilaydi. U dunyoqarashga qandaydir o'ziga xos xususiyatlarni,
176
Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
qandaydir milliy rangni beradi, bu turli xalqlarning madaniyati va an'analari
o'rtasidagi farq bilan izohlanadi. Shunday qilib, ona yurt qiyofasi butun hayotning
boshlanishi va oxiri timsolida har ikki tilda ham ajoyib tasvirlanadi.
Xulosa.
Umuman olganda, o‘zbek va ingliz tillarida “Vatan” tushunchasining nominativ
sohasi qurilishi madaniy o‘ziga xoslik va tegishlilikni anglash hamda ifodalash
tilning chuqur ahamiyatini ko‘rsatadigan boy va nozik tadqiqot sohasidir. Bu
tushuncha bilan bog‘liq bo‘lgan har ikki tildagi lingvistik elementlar va madaniy
ma’nolarni o‘rganib chiqib, tilning Vatan bilan hissiy munosabatni aks ettirish va
shakllantirish usullarini chuqurroq bilib olinadi. O‘zbek xalqiga ochiq vatanparvarlik
xos bo‘lib, vatanga muhabbatni og‘zaki ifodalash milliy xususiyat sifatida qaraladi.
Har ikki tilda ham ona yurtning mazmun-mohiyati vatanga, el-yurtga sadoqat va
muhabbat, uni dushmanlardan asrashga tayyorlikdan iborat.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Smit, J. (2022). O‘zbek va ingliz tillarida “Vatan” tushunchasining nominativ
sohasining qurilishi. Tilshunoslik jurnali, 10(2), 45-58.
2. Stepanov Yu.S. Kontseptsiya. Tonkaya plenka tsivilizatsii. slavyanskix kultur,
2007. 248 s. M.: Yozgi
3. Kroft V. va Alan Kruz D. Kognitiv lingvistika. Kembrij: Kembrij universiteti
nashriyoti, 2004. - 347 p.
4. Encyclopedia Britannica 2008, Tilshunoslikdagi tushunchalar. - 89 b. 4.
Popova Z.D., Sternin I.A. Kognitivnaya lingvistika. - M.: AST: Vostok- Zapad,
2007.- 314 s.
5. Yusupov O‘.Q. Ma'no, tushuncha, kontsept va lingvokulurema atamalari
haqida // Stilistika tilshunoslikning zamonaviy yo'nalishlarida.: Ilmiy amaliy
konferentsiya materiallari. Toshkent, 2011 yil - B. 49-56.
