ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
62
ВОЯГА ЕТМАГАН ШАХСНИ ҒАЙРИИЖТИМОИЙ ХАТТИ-ҲАРАКАТЛАРГА
ЖАЛБ ҚИЛИШ ЖИНОЯТЛАРИНИ ТЕРГОВ ҚИЛИШНИГ ДОЛЗАРБЛИГИ
Усмоналиев Нажмиддин Қўшбоқ ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
“Тергов фаолияти” кафедраси ўқитувчиси
Маҳмадалиев Шоҳжаҳон Шерзод ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси 3-босқич 324-гуруҳ курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15628505
Аннотация
Ушбу илмий асосланган мақолада вояга етмаган шахсни ғайри ижтимоий хатти-
ҳаракарларга жалб қилиш жиноятларини тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари,
тартиби, усуллари ҳамда ушбу турдаги жиноятларни олдини олишнинг жамият учун
аҳамияти мавзусида айрим қарашларимиз мавжуд.
Калит сўзлар
Вояга етмаган шахс, тергов, терговчи, воқеа жойи, ҳаракат, жиноят, ҳолат, ҳодиса.
Бугунги куннинг асосий долзарб муаммоларидан бири бу Давлат ва жамият
келажаги , юрт таянчи бўлган ёшлар ва болалар муаммосидир. Ахборот асри бўлган 21-
асрда инсонни онг-у шурини ёт ва бузуқ ғоялар билан эгаллаб олишни мақсад қилган
кимсаларнинг ишлари янада осонлашди. Жумладан ўзларининг ғаразли ва паст
ниятларини ёш норасида, мурғак қалб эгалари бўлган болалар ва ўсмирлар орқали
амалга оширмоқчи бўлган кимсалар ҳам йўқ эмас. Худди шундай кимсалар вояга
етмаган шахсларнинг имкониятларидан фойдаланиб ўзларининг қабих, жиноий
режаларини амалга оширадилар ва шу билан бирга вояга етмаган шаххни ҳам жиноят
боқтқоғига ботирмоқчи бўладилар.Шундай кимсаларни жиноий фаолияларига чек
қўйиш, жиноят содир этишларига йўл қўймаслик мақсадида Ўзбекистон
Республикасининг Жиноят кодексининг 127- моддаси “Вояга етмаган шахсни
ғайриижтимоий хатти-ҳаракатларга жалб қилиш” нормаси киритилган ва юқорида
келтирилган қилмишларни содир қилганлик учун ушбу норма талабларига мувофиқ
белгиланган тартибда жавобгарликка тортилади. Вояга етмаган саҳхсни
ғайриижтимоий хатти- ҳаракатларга жалб қилиш иноятларини тергов қилишни
самарадорлигини ошориш мақсадидиа бизчет эл адвлатларининг ушбу фаолиятни
амалга оширувчи органлари тажрибасини ҳамда ушбу турдаги жиноятларнинг содир
этилишига имкон берган шарт-шароитлар ва сабабларни ўрганиш мақсадида унинг
келиб чиқиш тарихини ўрганмоғимиз лозим
1
.
Вояга етмаган шахсни ғайриижтимоий хатти-ҳаракатларга жалб қилиш
тушунчасига тўхталишдан олдин “вояга етмаган”, “ёш бола” тушунчаларига қисқача
тўхталиб ўтамиз. Амалда бўлган жиноят қонунида ёш бола деганда, у ёки бу ижтимоий
ҳаракатни содир қилиб, унинг ижтимоий хавфлилигини ва ҳуқуққа хилофлигини англай
олмайдиган шахслар тушунилади ва улар, табиийки қилган қилмиши учун жиноий
жавобгарликка тортилмайди. Россия Федерацияси ЖКда (Умумий қисми 64-моддаси 9-
1
Б.Б.Муродов. Жиноят-процессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув
юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари.
Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факультети 2009. Б. 66-69.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
63
банди) ёш болалар деганда, жиноий жавобгарликка тортиш ёшига етмаган шахслар
назарда тутилган . Аммо бизнинг фикримизча, РФ ЖК даги “ёш болаларни жиноят
қилишга жалб қилиш” тушунчасига нисбатан Ўзбекистон Республикаси ЖКнинг 56-
моддаси “ж”-бандида “ёш боладан фойдаланган ҳолда жиноят содир этиш” тушунчаси
анча ихчамдир. Ўзининг содир қилаётган ҳаракатларининг моҳиятини англайдиган
шахсларгина жиноий фаолиятга жалб қилинади
2
.
Шуни таъкидлаш керакки, кичик ёшдагилардан жиноят содир қилиш мақсадида
фойдаланишнинг юқори даражадаги ижтимоий хавфлилиги билан белгиланади. Бундай
шахслар содир қилаётган қилмишнинг қай даражада ижтимоий хавфлилигини билмай
ёки англамай жуда катта зарар етказиши мумкин
3
. Масалан, портлатиш қурилмасини
ўрнатиш, бирон-бир объектга ўт қўйиш, аёл кишига (одатда гуруҳ бўлиб) зўрлик
ишлатиш, гиёҳванд воситаларни ташиш, муайян шароитда қуролдан ўқ узиш ва шу
кабиларни ёш бола жамият учун қанчалик даражада ижтимоий хавфли эканлигини ва
жуда оғир оқибатлар келтириб чиқариши мумкинлигини англамайди. Масаланинг яна
бир муҳим томони шундаки, хатто кичик ёшдагилар томонидан қилинган айрим зўрлик
ишлатиш, сексуал ҳаракатлар, мулкни ўғирлаш кабилар уларнинг хулқи бузилишига
таъсир кўрсатувчи заҳарлайдиган фактор сифатида таъсир қилиши мумкин. Бундай
ҳаракатларни қилганлиги, унинг онгига сақланиб қолади ва анча катта ёшга етганида у
ахлоққа зид ҳаракат ёки жиноят содир қилишини рағбатлантиради. Ҳам Зигмунд Фрейд
шундай ёзади: “Агар бола ўсмирлик чоғида олдинги ёшда камситувчи ва аниқ бўлмаган
сексуал омиллар тўғрисида тушунчаларга эга бўлиб қолса, у кейинчалик унинг руҳий
ҳолатида жароҳатли из қолдириш мумкин”. Болаликда қилинган одатдагидан ташқари
ҳолатларнинг онгида сақланиб қолинганлиги кейинчалик унда ёмон йўналишдаги
хулқнинг шаклланишига сабаб бўлиши мумкин.Унда тажовузкорлик, қўрқиш ҳиссиёти,
қизиққонлик, бошқанинг мусибатига ҳамдард бўла олмаслик каби шахснинг руҳий
ҳолати билан боғлиқ салбий хусусиятлар пайдо бўлиши мумкин
4
. Бу ўз навбатида унинг
янги жиноят содир қилишига олиб келиши эҳтимолдан ҳоли эмас”. Жазони ижро этиш
муассасаларида жазони ўтаётган 126 та шахслар билан сўров ўтказилганида қуйидаги
диққатга сазовор ҳолатлар аниқланган.
Вояга этмаган шасни жиноят содир этишга жалб қилганлик учун жавобгарлик
нуқтаи назаридан ички қонунчиликни таҳлил қилиш бизга ижтимоий ривожанишнинг
маълум бир босқичида, 19-асрнинг ўрталарида пайдо болган таҳлил гилинган ҳуқуаий
норманинг ўзига хослигини аниқлашга имкон беради. Ривожланиш тўртта асосий
босқичдан ўтди: 1) фақат ота-оналар томонидан жиноят содир этишда иштирок этиш ва
болаларнинг жиноятларига шерикликни жиноийлаштириш босқичи; 2) ота-оналар ва
уларни тарбиялаш учун масъул болган бошқа шахслар томонидан вояга
этмаганларнинг жиноятларига алоқадорликни жиноий жавобгарликка тортиш
2
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг жиноят содир этган шахсларни
аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли
Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi.
3
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда жиноят ишини тўхтатишнинг
назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар № 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
4
Б.Б.Муродов. Жиноят-процессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария
ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги
Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
64
босқичи; 3) ҳар қандай шахслар томонидан вояга этмаганларнинг жиноятга жалб
этилишини жиноийлаштириш босқичи;4) вояга этмаганни жиноят содир этишга жалб
қилиш ота-оналари ва вояга этмаганни тарбиялаш учун мас ул болган бошқа
субъектларнинг ушбу жиноятни содир этганлик учун жавобгарлиги юқори болган ҳар
қандай шахслар томонидан жиноий жавобгарликка тортиш босқичи
5
.
Объектив томондан вояга этмаган шахснинг жиноят содир этишга жалб этилиши
уч шаклда бўлиши мумкин:
вояга етмаган шахсга психологик муносабатда бўлиш, унга жиноий турмуш
тарзини сингдириш, жиноий дунё сафларига жалб гилиш ва барча иштирок этиш
ҳолатларининг 15 фоизида содир бўладиган аниқланмаган иштирок этиш
6
;
вояга этмаган шахснинг вояга этмаган шасда жиноят содир этишга мустақил
ниятини шакллантиришга интилаётган муайян иштироки, вояга этмаганни қўзғатиш
деб аталадиган нарса; унинг жиноят содир этиши 19% ҳолларда кузатилган;
вояга етмаган шахснинг биргаликда тил бириктирувчи сифатида режалаштирган
жиноятни содир этишда иштирок этишининг аниқ иштироки
7
.
Вояга этмаган шахсни жиноят содир этишга жалб қилишнинг асосий бевосита
(турли) обекти болани унинг ривожланишига зарар этказувчи маълумотлардан ҳимоя
қилишни таъминлайдиган ижтимоий муносабатлар деб эътироф этилиши керак.
Таҳлил қилинаётган жиноятни квалификация гилишда содир этилган қилмишнинг
ҳуқуага хилофлигини аниқлаш орқали объектнинг аниқланиши таъминланади ва
ҳақиқий ижтимоий муносабатларга зарар етказилиши тахмин қилинади ва бу
презумпция аксарият ҳолларда инкор этиб бўлмайди
8
. Таҳлил қилинаётган жиноят
объектининг белгиларини таҳлил қилишда тергов ва прокуратура ходимларининг
эътиборини айрим ҳолларда жиноят содир этишда иштирок этган вояга этмаганларни
жиноят қурбони деб топиш имкониятига қаратиш зарур.Агар вояга этмаган шахснинг
ривожланиши ва тарбияси. ижтимоий маъқулланган йўналишга эга бўлса, унда унинг
жиноят содир этишда иштирок этиши, шубҳасиз, унинг риволанишига зарар этказади
ва вояга этмаганни жабрланучи деб тан олиш учун асос бўлиб хизмат қилади; акс ҳолда,
бундай тан олиш учун асослар мавжуд эмас
9
. Бизнинг фикримизча, ҳар қандай ҳолатда
ҳам вояга этмаганларни жиноят содир этишда иштирок этаётган шахсларни
жабрланувчи деб тан олиш учун асослар мавжуд, чунки улар вояга етган субъект
томонидан ўзларини жалб қилган хатти-ҳаракатларнинг мазмуни ва аҳамиятини тўғри
баҳолай олмайдилар
10
.
5
.Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификация қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
6
Усманалиев Н. “Oқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий жиҳатлари //Наука и инновации
в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
7
Ш.Ш.Суюнов. Kompyuter texnika vositalari orqali sodir etilgan firibgarlik jinoyati turlari. “Замонавий дунёда
педагогика ва психология” номли Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. 9.06.2023 йил
8
Ш.С.Агоев., Шакирова С. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт //Развитие и инновации в науке.
–2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
9
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг ахамияти //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
10
А.Й.Абдуллаев. Транспорт воситалари ҳаракати ёки улардан фойдаланиш хавфсизлиги қоидаларини бузиш
жиноятининг сабаблари ва уни содир этилишига имкон берган шарт-шароитлар (Хоразм вилояти мисолида).
Евразийский журнал права, финансов и прикладных. 2023 г.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
65
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари //
Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов. “Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов. Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев. Жиноят ишини тўхтатиш тушунчаси ва аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
66
15.
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев. “Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев. Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари билан
боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления педагогических наук.
– 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Н.А Хушвактова. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова // Теоретические
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по материалам LXV
Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие аспекты
юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд. «Интернаука»,
2022.
26.
Н.А Хушвактова. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
