ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
83
ЭКСПЕРТИЗА ТАЙИНЛАШ ВА ЭКСПЕРТ ХУЛОСАСИНИ БАҲОЛАШ
ТАРТИБИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
Усмоналиев Нажмиддин Қўшбоқ ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
“Тергов фаолияти” кафедраси ўқитувчиси
Ҳамройев Шердил Искандар ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
3-босқич 325-гуруҳ курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15694598
Аннотация
Экспертиза тайинлаш ва эксперт хулосасини баҳолаш жараёнлари, суд
ҳокимиятларининг қарорлар қабул қилишда муҳим аҳамиятга эга. Бу жараёнларда бир
қатор муаммоларга дуч келиш мумкин, шунингдек, ушбу муаммоларнинг олдини олиш
учун қатор таклифлар мавжуд. Қуйидаги бобда, эксперт хулосаларини тайинлаш ва
баҳолаш билан боғлиқ муаммоли ҳолатлар ва уларни такомиллаштиришга қаратилган
таклифлар тавсия этилган.
Калит сўзлар
Гумон қилинувчи, жиноят-протсессуал қонунчилик, жаҳон тажрибаси, экспертиза
тайинлаш, тергов, протсессуал кафолатлар ва бошқалар.
Экспертиза тайинлаш – бу ҳуқуқий ва илмий соҳаларда ўрганиш ва баҳолаш
жараёнидир, унинг мақсади муайян масала ёки ҳолатга оид мутахассис фикрини
олишдан иборатдир. Экспертиза тайинлаш, асосан, суд ва бошқа муҳим идораларда
қарорлар қабул қилишда ёрдам берувчи жараён сифатида ишлатилади
1
.
Экспертиза тайинлаш – бу махсус билим ва кўникмаларга эга бўлган мутахассис
(експерт) томонидан ма'лум бир масалани ўрганиш ва баҳолаш учун суд ёки бошқа
ташкилотлар томонидан тайинланадиган жараён. Экспертлар ўзларининг тармоқдаги
билимларига асосланиб, конкрет вазиятни баҳолайдилар ва ўз фикрларини баён
қиладилар
2
.
Суд экспертизаси: Судда кўриб чиқилаётган ишга доир экспертни тайинлаш. Бу
турларни қуйидагича ажратиш мумкин:
Техник экспертиза: Техник соҳаларга оид масалалар, масалан, қурилиш, механика,
электроника бўйича экспертиза. Тиббий экспертиза: Жисмоний ва руҳий ҳолатни
аниқлаш, жароҳатлар ва касалликларни баҳолаш. Психологик экспертиза: Психологик
ҳолатни аниқлаш ва одамнинг психологик жиҳатдан салоҳиятини баҳолаш. Илмий
экспертиза: Илмий соҳаларда тажрибали мутахассислар томонидан амалга оширилади.
1
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария
ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги
Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
2
Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва
ярашув
институтларини
такомиллаштириш
чоралари:
Республика
илмий-амалий
конференцияси
материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
84
Бу турли илмий тадқиқотлар, ихтиролар ва янги технологиялар бўйича фикр-
мулоҳазаларни баҳолаш учун ишлатилади
3
.
Иқтисодий экспертиза: Бизнес ва иқтисодиёт соҳасига оид масалаларни ўрганиш
ва баҳолаш. Бу турда нарх, зарар, фойда ва бошқа иқтисодий кўрсаткичлар баҳоланади.
Экспертиза тайинлашнинг асосий мақсади, ҳар бир қарор ёки хулоса асосланган
билимларга эга бўлишини та'минлашдир
4
. Бу орқали:
Аниқлик: Экспертлар масала бўйича аниқлик киритадилар.
Адолат: судда ёки бошқа жойларда адолатли қарорлар қабул қилинишига ёрдам
беради.
Иштирокчилар хавфсизлиги: тиббий ёки психологик экспертизалар одамларнинг
саломатлиги ва хавфсизлигини та'минлашга ёрдам беради.
Тайинлаш: тайинланган эксперт бир нечта ме'ёрлар бўйича тўлиқ текширув
ўтказади.
Ўрганиш ва баҳолаш: эксперт, ўрганилаётган масала бўйича ма'лумотларни
таҳлил қилади ва ўз билимлари асосида баҳолашни амалга оширади.
Экспертиза тайинлаш – бу кўплаб соҳаларда аниқ ва асосли қарорлар қабул
қилишда муҳим ўрин тутади. Бу жараён нафақат суд ишларида, балки илмий, техник,
иқтисодий ва психологик таҳлилларни ўз ичига олган ҳолатларда ҳам зарур.
Экспертнинг хулосалари бошқалар учун йўналтирувчи ва ҳал қилувчи бўлиши мумкин.
Шунинг учун экспертиза жараёни мустаҳкам қонуний асосга эга ва жиддий билим
талаб этади
5
.
Эксперт хулосаси – бу мутахассис томонидан ма'лум бир масала ёки ҳолат бўйича
ўтказилган таҳлил ва баҳолаш асосида берилган фикрдир. Суд ёки бошқа идораларда
экспертиза хулосалари кўпинча қарор қабул қилишда муҳим омил ҳисобланади.
Шунинг учун эксперт хулосасининг сифатини, тўғрилигини ва ишончлилигини
баҳолаш жуда муҳимдир. Бу жараённи такомиллаштириш учун ба'зи муҳим чора-
тадбирларни кўриш зарур.
Эксперт хулосасининг аниқлиги ва ишончлилиги уларнинг билим ва тажрибасига
бевосита боғлиқ. Шу боис, экспертларнинг профессионал малакасини ошириш зарур.
Қуйидаги усуллар орқали эксперт хулосасининг сифатини яхшилаш мумкин:
Малака ошириш ва сертификатлаш: экспертлар ўз соҳасидаги янги
тендентсиялар ва технологиялар билан танишиб боришлари, доимий равишда
малакаларини оширишлари керак. Сертификатлаш тизими орқали мутахассислар ўз
билимларини тасдиқлашлари мумкин.
Этика кодексини ишлаб чиқиш: Экспертларнинг профессионал этикасини
белгилаш ва унга риоя қилишни та'минлаш, хулосаларнинг ишончлилигини оширади.
Эксперт хулосаларини кўп мутахассисларнинг баҳолашига тақдим этиш
3
Б.Б.Муродов. “Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.: Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2012. Б.24
4
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
5
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг жиноят содир этган шахсларни
аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология”
номли Республика илмий-амалий конференцияси.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
85
Бир нечта экспертнинг фикрини олиш, хулосанинг тўғрилигини та'минлашда
самарали ёндашув ҳисобланади. Бу қуйидаги афзалликларни тақдим этади:
Хатоликлар ва ноаниқликларни камайтириш: ҳар бир эксперт ўз билимларига
таянган ҳолда баҳо беради, шунинг учун бир нечта экспертларнинг хулосалари бир-
бирини тўлдириши ва ноаниқликларни аниқлашга ёрдам беради.
Обжективликни ошириш: Бир нечта мутахассисларнинг фикрига асосланиш,
субйектив қарорлар қабул қилиш хавфини камайтиради.
Эксперт хулосаларини автоматлаштириш ва электрон тизимлар орқали баҳолаш
Замонавий технологиялар, айниқса, сун'ий интеллект ва ма'лумотлар таҳлили,
эксперт хулосаларини баҳолаш жараёнини такомиллаштиришга катта ёрдам бериши
мумкин. Электрон тизимлар ва алгоритмлар орқали эксперт хулосалари қуйидаги
афзалликларга эга бўлади:
Тезкор таҳлил: сун'ий интеллект тизимлари эксперт хулосаларини тезда таҳлил
қилиб, уларнинг аниқ ва мантиқий асосларини текшириши мумкин.
Хатоликларни аниқлаш: автоматлаштирилган тизимлар хатоликларни ва
камчиликларни тезда аниқлаб, уларни экспертларга қайтариши мумкин.
Шаффофлик: автоматлаштирилган тизимлар орқали барча хулосалар шаффоф
тарзда текширилиб, уларнинг тўғрилигига кафолат берилади. Эксперт хулосалари
бўйича аудит ва мониторинг тизимини жорий этиш
Эксперт хулосаларининг аниқлиги ва ишончлилиги доимий равишда
текширилиши керак. Бунинг учун аудит ва мониторинг тизимини ишлаб чиқиш
муҳимдир:
Аудиторлик назорати: эксперт хулосалари учун мустақил аудиторлар томонидан
текширувлар ўтказилиши, хулосанинг тўғрилигини та'минлайди.
Мониторинг тизими: хулосалар ва экспертларнинг иш фаолиятини доимий
равишда назорат қилиш, илгари сурилган фикрлар ва қарорлар самарадорлигини
ўрганиш имконини беради
6
.
Эксперт хулосалари очиқ бўлиши, уларни жамоатчилик ва мутахассислар
томонидан таҳлил қилиш имконини бериши керак. Бу қуйидаги фойдаларни тақдим
этади:
Жамоатчилик ишончини ошириш: очиқ ва шаффоф эксперт хулосалари
жамоатчилик ишончини оширади, чунки улар яхшироқ назорат қилинади.
Мақсадга мувофиқликни та'минлаш: жамоатчилик ва мутахассислар томонидан
баҳолаш эксперт хулосаларининг мақсадга мувофиқлигини аниқлашда ёрдам беради
7
.
Эксперт хулосаларини баҳолаш жараёнида ҳукумат ва қонун чиқарувчи
органларнинг ўрни жуда муҳим. Улар қуйидагича фаолият юритиши керак:
Норматив-ҳуқуқий базани такомиллаштириш: Экспертиза тизимини тартибга
солувчи қонун ва норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар доимий равишда янгиланиб турилиши
керак. Бу хулосаларни баҳолаш жараёнининг самарадорлигини оширади
8
.
6
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп моддаларини сотиш
мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В.
6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
7
Ш.С.Агоев., Ташев У. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-протсессуал
қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. – 2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
86
Экспертиза фаолиятини тартибга солиш: Қонунлар ва норматив ҳужжатлар
асосида экспертиза тизими самарали фаолият юритишини та'минлаш учун
мониторинг ва назорат ўрнатилиши лозим.
Хулосалар ва қарорларни аниқ ва тушунарли тақдим этиш
Эксперт хулосаларининг аниқ ва тушунарли бўлиши уларнинг тўғрилигини
баҳолашда муҳим рол ўйнайди.
Очиқ ва тушунарли тилда ёзилиши керак: хулосалар ва қарорлар барча
иштирокчилар учун тушунарли тилда баён этилиши зарур
9
.
Эксперт хулосаларини баҳолаш жараёнини такомиллаштириш, уларнинг
ишончлилиги ва тўғрилигини та'минлашда катта аҳамиятга эга. Бунинг учун
экспертларнинг малакасини ошириш, хулосаларни бир нечта мутахассисларнинг
баҳолашига тақдим этиш, янги технологияларни жорий этиш, аудит ва мониторинг
тизимларини яратиш, ҳамда очиқ ма'лумотлар ва жамоатчилик назоратини ўрнатиш
муҳим. Шунингдек, ҳукумат ва қонун чиқарувчи органлар экспертиза тизимининг
самарали ишлашини та'минлаш учун қонуний ва норматив асосларни яратишлари
керак. Бу чора-тадбирлар эксперт хулосаларининг сифатини ошириб, қарор қабул
қилиш жараёнининг шаффофлиги ва адолатини та'минлайди
10
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
8
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов
ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
9
А.Т.Аширбоев. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро тажриба ва ўзбекистон
қонунчилигини такомиллаштириш истиқболлари //Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
10
Хушвактова Н.А. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию общественного участия в
досудебном производстве / Н.А. Хушвактова // Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы
правоприменения: сб. ст. по материалам LXV Международной научно-практической конференции
«Теорети¬ческие аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022. DOI:10.32743/25419889.2022.11.65.346588
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
87
7.
Б.Б.Муродов.
Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов.
“Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов.
Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев.
Жиноят
ишини
тўхтатиш
тушунчаси
ва
аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев
. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев.
“Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев.
Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
88
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж
. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С
. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А
. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д
. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У
. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Хушвактова Н.А
. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022. DOI:10.32743/25419889.2022.11.65.346588
26.
Хушвактова Н.А
. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
