ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
38
CHIRCHIQ SAYILGOHI LOYIHASINI BARPO ETISHDA BAJARILADIGAN
GEODEZIK ISHLAR
Dotsent:
Tag‘ayeva Dilafruzxon Usmonovna
Assistant:
Komilov Otabek Anvar o‘g‘li
Student:
Zakirov Alisher Alim o‘g‘li
Tashkent university of architecture civil engineering
https://doi.org/10.5281/zenodo.15645492
Annotatsiya:
Qurilish jarayonida bajariladigan geodezik ishlar muhim hisoblanib,
Chirchiq Sayilgohi loyihasini barpo etishda poligonametriya tormog‘i, nivelir to‘ri, topografik
syomka ishlari vazifalarini bajarish tartibi yoritilgan.
Aннотация:
Рассматриваются важные геодезические работы, выполняемые в
процессе
строительства,
и
объясняется
порядок
выполнения
задач
полигонометрической сети, нивелирной сети и топографической съемки при
строительстве проекта «Чирчикский пляж».
Annotation:
Geodetic work performed during the construction process is considered
important, and the procedure for performing the tasks of the polygonometry network, leveling
network, and topographic surveying in the construction of the Chirchik Beach project is
explained.
Kalit so‘zlar:
Geodezik tarmoq, poligonometriya, burchak bog‘lanmaslik xatosi, geodezik
asos, koordinatalar aniqligi, poligonometriya yo‘li, poligon punktlari, elektron taxеometr, ichki
burchaklar yig‘indisi, razryadlar poligonometriya, Trimble M3, South N3.
Ключевые слова:
Геодезическая сеть, полигонометрия, невязка углов,
геодезическая основа, точность координат, ход полигонометрии, точки полигона,
электронный тахеометр, сумма внутренних углов, способы полигонометрии, Trimble M3,
South N3.
Keywords:
Geodetic network, polygonometry, angle error, geodetic basis, coordinate
accuracy, polygonometry progress, polygon points, electronic tacheometer, sum of internal
angles, polygonometry methods, Trimble M3, South N3.
Asosiy qism.
“Chirchiq Sayilgohi” loyihasi shahar infratuzilmasini rivojlantirish, aholi
uchun qulay va zamonaviy dam olish maskanlarini yaratish maqsadida ishlab chiqilgan bo‘lib,
geodezik ishlar bu jarayonda muhim hisoblanadi.
Aholiga qulay yashash va dam olish sharoitlarini yaratish, shahar infratuzilmasini
takomillashtirish va zamonaviy arxitektura-me’morchilik yondashuvlarini qo‘llagan holda
jamoat maskanlarini rivojlantirishdir. Ayniqsa, so‘nggi yillarda madaniy dam olish maskanlari,
sayilgohlar, va ko‘ngilochar majmualarni qurish va реконструкция qilish keng ko‘lamda
amalga oshirilmoqda. Ushbu yo‘nalishdagi loyihalarni amalga oshirishda geodezik ishlar
muhim texnik bosqich bo‘lib, ularning sifatli bajarilishi butun qurilish jarayonining aniqligi,
havfsizligi va samaradorligini belgilaydi.
“Chirchiq Sayilgohi” loyihasini barpo etishdagi geodezik ishlarni o‘rganish va amaliyotga
joriy etishdan iborat. Loyiha shahar markazidagi bo‘sh va foydalanilmayotgan yer maydonida
ekologik toza, zamonaviy va aholi uchun qulay sayilgoh barpo etishni maqsad qiladi.
Shuningdek, bu hududda piyodalar yo‘laklari, sun’iy suv havzalari, bolalar o‘yingohlari, sport
maydonchalari, yoritish tizimlari va turli inshootlar joylashtirilishi rejalashtirilgan.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
39
Loyihaning geodezik jihatdan tayyorlanishi, joylashtirilishi va qurilish jarayonida kuzatuv
ishlarini amalga oshirishni ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan yoritishdan iborat.
Planli davlat geodezik to‘ri haqida tushuncha
Tayanch geodezik to‘rlar planli va balandlikka bo‘linadi.
Planli-balandlik tayanch geodezik to‘rlar o‘z maqsadi bo‘yicha davlat va s’yomka qilish
to‘rlariga bo‘linadi. Planli davlat tayanch to‘ri triangulyatsiya, trilateratsiya va poligonometriya
usulida yaratiladi. Ular o‘z o‘lchash aniqligi bo‘yicha 1-, 2-, 3- va 4-klasslarga bo‘linadi.
Klasslar bir-biridan burchak o‘lchash aniqligi, punktlar orasidagi masofani o‘lchash va
ishni tashkil qilish bo‘ycha farq qiladi.
1-klass triangulyatsiya meridian va parallel bo‘ylab yopiq poligon ko‘rinishida yaratiladi.
Poligon perimetri 800 - 1000 km bo‘ladi. (1-rasm ).
1-rasm. Davlat geodezik planili to‘ri sxemasi
Poligon zvenolardan, zvenolar esa yopishgan uchburchaklardan iborat. Zvenoning
boshida va oxirida 1:1000000 nisbiy xatolik bilan bazis o‘lchanadi. Chiqish tomonining o‘lchash
aniqligi 1:400000.
Bazis tomonlarining oxirida Laplas astronomik punktlari aniqlanadi. Birinchi klass
triangulyatsiya uchburchaklari tomonining uzunligi 20-25 km bo‘ladi. Uchburchakdagi
burchaklar ± 0.7" xatolik bilan o‘lchanadi.
Yopiq joylarda triangulyatsiya o‘rniga poligonometriya barpo qilinadi. Poligonometriya
yo‘li siniq chiziq ko‘rinishida barpo qilinadi. Bunda hamma qayrilish burchaklari va ular
orasidagi masofalar o‘lchanadi.
Poligonometriyaning mohiyati.
1-klass triangulyatsiya zvenosi cho‘zilgan va 10
ta
tomondan ortiq bo‘lmasligi kerak.
2-klass poligonometriya to‘ri 1-klass triangulyatsiya va poligonometriya poligoni ichida
barpo qilinadi.
3-klass poligonometriya yo‘llari 2-klass poligonometriya to‘ri ichida barpo qilinishi kerak.
Uning zichligi 50 km 2ga bitta punkt qilinishi kerak. 4-klass poligonometriya yo‘llari 3- va 4-
klass poligonometriya punktlari orasida o‘tkaziladi. Shaharni syomka qilishda va injener-
geodezik ishlar uchun asos qilishda yuqori aniqlikdagi 1-razryadli poligonometriya, 1- va 2-
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
40
razryadli poligonometriya yo‘llari barpo qilinadi. Poligonometriya yo‘llari geometrik formasi
bo‘yicha cho‘zilgan va egilgan yo‘llarga bo‘linadi.
4-klass poligonometriya yo‘llari 3- va 4-klass poligonometriya punktlari orasida
o‘tkaziladi. Shaharni syomka qilishda va injener-geodezik ishlar uchun asos qilishda yuqori
aniqlikdagi 1-razryadli poligonometriya, 1- va 2-razryadli poligonometriya yo‘llari barpo
qilinadi.
Geodezik poligonometriya - yopiq yoki ochiq koʻpburchaklarni tashkil etuvchi
tomonlarning uzunliklari va ular orasidagi burchaklarni oʻlchash yoʻli bilan yerdagi
nuqtalarning oʻzaro joylashishini aniqlash uchun ishlatiladigan geodezik oʻlchovlar usuli.
Bu topografik tadqiqotlar, qurilish, muhandislik ishlari va nuqtalarning aniq
koordinatalarini bilish zarur bo‘lgan boshqa vazifalar uchun zarur bo‘lgan geodezik
tarmoqlarni yaratish uchun muhim vositadir.
Poligonometriya geodezik tarmoqni qurishning samarali usuli hisoblanadi. Yerga
o‘rnatilgan mos yozuvlar nuqtalari bitta geodezik shpallar yordamida ma’lum bir ketma-
ketlikda to‘g‘ri chiziqlar bilan bog‘lanadi.
Poligonometriya alohida yo‘llar, tugun nuqtalari bo‘lgan yo‘llar tizimi yoki ko‘pburchaklar
tizimi sifatida ifodalanishi mumkin.
Alohida o‘tish yo‘li yopiq yoki ochiq bo‘lishi mumkin. Nazorat va aniqlik uchun qo‘shni
burchaklarni ikkita dastlabki yo‘nalishda o‘lchash tavsiya etiladi. Ochiq teodolit shpallar singan
yoki cho‘zilgan bo‘lishi mumkin, lekin tomonlari teng cho‘zilgan poligonometrik shpallardan
foydalanish ma’qul.
Harakatlar tizimlari tugun nuqtalari bo‘lgan tizimlarga va ko‘pburchaklar tizimlariga
bo‘linadi. Ko‘pburchaklar tizimi qo‘shni yopiq harakatlardan iborat bo‘lib, u tayanadigan
boshlang‘ich nuqtalar soniga qarab erkin yoki erkin bo‘lishi mumkin.
Poligonometriya
ishlarining
maqsadi-
maydonni
koordinatalar
asosida
aniqlash.Topografik xaritalar va planlar tuzish uchun asosiy geodezik tarmoq yaratish. Shu
bilan birga qurilish, kadastr, yo‘lsozlik va boshqa muhandislik ishlari uchun aniq joylashuv
ma’lumotlarini tayyorlash.
Maydonim o‘rganib chiqib 4-klass poliganametriya masofasini 250m dan 800m gacha
bo‘lgan yo‘lini o‘tkazdim. Punktlarim aniqroq chiqishi uchun 1- razryad 120m dan 600m gacha
masofada poliganametriya punktlarini o‘rnatdim. Maydonimiz shahar ichida bo‘lgani uchun 4-
klass poliganametriyadan foydalandik, va 3 ta reperga bog‘lanib 13 ta punk yaratdik.
Yopiq poligonometriya
- yo‘li csa koordinatasi ma’luin bo‘lgan punktdan boshlanib yana
shu punktga bog‘lanadi. Bir necha poligonomctriva yo‘llari csa poligonometriya shoxobchasini
tashkil qiladi Triangulyatsiya usuli qo‘llanib bo‘lmaydigan joylarda (o‘rmon zonasi. shahar ichi
geodezik tayanch shoxobchalarini qurishda poligonometriya usuli qo‘llaniladi.
Geodezik ishlarning muhim bosqichlaridan biri -geodezik tarmoqlarni barpo etishdir.
Bunday tarmoqlar yer yuzasida muayyan nuqtalarning koordinatalarini aniqlash va topografik
xaritalar tuzish uchun xizmat qiladi. Geodezik tarmoqning oddiy, ammo ishonchli shakllaridan
biri -yopiq poligondir. U geodeziyada keng qo‘llanilib, geodezik asoslarni yaratishda muhim
o‘rin tutadi.
Yopiq poligonning ta’rifi.
Yopiq poligon -bu ko‘p burchakli shakldagi geodezik tarmoq
bo‘lib, uning boshlang‘ich va oxirgi nuqtasi bitta nuqtaga to‘g‘ri keladi. Ya’ni, poligon yo‘li
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
41
aylanma shaklda bo‘lib, oxir-oqibat o‘z boshlang‘ich nuqtasiga qaytadi. Bu xususiyat tufayli
bunday tarmoqda burchak va yo‘l uzunliklaridagi xatoliklar nazorat qilinadi va taqsimlanadi.
Burchak bog‘lanmaslik xatosi
-Yopiq poligon qurishda asosiy nazorat elementlaridan biri
bu -burchak bog‘lanmaslik xatosi (yoki burchak yopilmasligi
)
hisoblanadi. Barcha ichki
burchaklar o‘lchangach, ularning yig‘indisi geometrik jihatdan oldindan ma’lum qiymatga teng
bo‘lishi kerak:
∑α
nazariy
=(n−2)⋅180°
bu yerda:
∑α
nazariy
— nazariy (ideal) burchaklar yig‘indisi,
n — poligonning burchaklar (punktlar) soni.
∑α
haqiqiy
=α
1
+α
2
+⋯+α
n
Agar haqiqiy yig‘indi nazariy yig‘indidan farq qilsa, bu farq
burchak bog‘lanmaslik
xatosi
deb ataladi:
εα=∑α
haqiqiy
−(n−2)⋅180°
1-chizma. -1razryad poligonometriya yo‘li sxemasi
Quyida 1- va 2-razryad poligonometriya to‘ri o‘tkazish uchun tanlanishi kerak bo‘lgan 2ta
uskunani aniqliq darajasini ko‘rib chiqamiz.
t/b
№
Ko‘rsatkichlar
Qiymatlar
1-razryad
2-razryad
1
Boshlang‘ich punkt va
tugun nuqta orasidagi
yo‘l uzunligi
3km
2km
2
Tugun nuqtalar
orasidagi yo‘l uzunligi
2km
1.5km
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
42
3
Poligon perimetri
15 km gacha
10 km gacha
4
Yo‘l tomoni uzunligi
120-800 m
80-350 m
5
Yo‘l tomoni soni
15 gacha
15 gacha
6
Yo‘l bog‘lanmasligi
nisbiy xatosi
1:10 000
1:5 000
7
Yo‘l burchaklarini
o‘lchash o‘lchash o‘rta
kvadratik xatosi
±5"
±10"
8
Yo‘l yoki poligonda
burchaklar
bog‘lanmasligi
±10"√𝑛 + 1
±20"√𝑛 + 1
Shu hisobga olgan holda poligonometriya o‘tkazish uchun bizda mavjud bo‘lgan 2 turli
elektron taxeometrni ishimiz uchun yaroqligini ko‘rib chiqamiz. Trimble M3 DR5" 5
"
sekund
va, South N3 2" sekund aniqlikdagi uskunalar.
Bunda 14 ta punktda ichki burchak o‘lchash kerakligi uchun texnik sanoq olish ikki marta
bajariladi shuning uchun texnik sanoq olish ikki baravar oshishi mumkin shuni inobatga olagan
holatda 1 va 2-razryadga to‘g‘ri keladimi yoki yo‘qmi shuni tahlil qilamiz. Tahlil qilingan
jadvalar keltirildi.
Trimble M3 DR5" taxemetr uskunananig sanoq olish xatosi 5"
Stansiylar soni va tartib
raqami
Matematik ideal
gorizontal
burchaklar
Uskunaning maksimal xatosi
bilan o‘lchangan burchaklar va
umumiy xatoliklar
Punktlar soni
Ichki burchaklar yig‘indisi
2160°2'20''
14
Ideal ichki burchaklar yig‘indisi
2160°0'0''
Uskunananig sanoq olish xatosi
5"
Rejadagi 14 ta punktli
poligonometriyada maksimal
burchak bog‘lanmasligi
2'20''
1-razryadda burchak bog‘lanmasligi formulasi
10"√(𝑛 + 1)
1-razryadda burchak
bog‘lanmasligi qiymati
0'38.73''
2-razryadda burchak bog‘lanmasligi formulasi
20"√(𝑛 + 1)
2-razryadda burchak
bog‘lanmasligi qiymati
1'17.46''
10
P-1
123°37'23''
123°37'33''
10''
P-2
135°35'6''
135°35'16''
10''
P-3
151°23'17''
151°23'27''
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
43
10''
P-4
81°16'12''
81°16'22''
10''
P-5
105°40'26''
105°40'36''
10''
P-6
260°46'35''
260°46'45''
10''
P-7
252°13'34''
252°13'44''
10''
P-8
177°15'50''
177°15'60''
10''
P-9
108°56'54''
108°56'64''
10''
P-10
93°24'37''
93°24'47''
10''
P-11
151°12'11''
151°12'21''
10''
P-12
223°48'45''
223°48'55''
10''
P-13
89°15'12''
89°15'22''
10''
RP1
205°33'58''
205°33'68''
10''
South N3 taxemetr uskunananig sanoq olish xatosi 2"
Stansiylar soni va
tartib raqami
Matematik ideal
gorizontal burchaklar
Uskunaning maksimal xatosi bilan
o‘lchangan burchaklar va umumiy
xatoliklar
Punktlar soni
Ichki burchaklar yig‘indisi
2160°0'56''
14
Ideal ichki burchaklar yig‘indisi
2160°0'0''
Uskunananig sanoq olish xatosi
2"
Rejadagi 14 ta punktli
poligonometriyada maksimal
burchak bog‘lanmasligi
0'56''
1-razryadda burchak bog‘lanmasligi formulasi
10"√(𝑛 + 1)
1-razryadda burchak bog‘lanmasligi
qiymati
0'38.73''
2-razryadda burchak bog‘lanmasligi formulasi
20"√(𝑛 + 1)
2-razryadda burchak bog‘lanmasligi
qiymati
1'17.46''
10
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
44
P-1
123°37'23''
123°37'27''
4''
P-2
135°35'6''
135°35'10''
4''
P-3
151°23'17''
151°23'21''
4''
P-4
81°16'12''
81°16'16''
4''
P-5
105°40'26''
105°40'30''
4''
P-6
260°46'35''
260°46'39''
4''
P-7
252°13'34''
252°13'38''
4''
P-8
177°15'50''
177°15'54''
4''
P-9
108°56'54''
108°56'58''
4''
P-10
93°24'37''
93°24'41''
4''
P-11
151°12'11''
151°12'15''
4''
P-12
223°48'45''
223°48'49''
4''
P-13
89°15'12''
89°15'16''
4''
RP1
205°33'58''
205°33'62''
4''
Xulosa.
“Chirchiq Sayilgohi”
bosh planini tuzishda geodezik planli va balandlik asosini
loyihasini tuzish ishlari bajarildi. Planli asosda 3 ta tayanch punktlariga tayangan holda 1-
razryadli poligonometriya yo‘llarini loyihalandi. 1-razryadli poligonometriya yo‘llarining
umumiy uzunligi 4.508 km tashkil etib, shaklan 13 ta yo‘ldan iborat. Planli asos to‘riga jami 13
ta poligonometriya punkti loyihalandi.
Balandlik asosi loyihasi sifatida IV -klass nivelirlash yo‘llari barpo etildi. Nivelirlash to‘ri
40 ta nivelirlash yo‘llaridan tashkil topdi. Nivelirlash yo‘llari poligonometriya punktlari orqali
o‘tkazildi. Nivelirlash yo‘llarining umumiy uzunligi 5.523km ga teng.
Hisoblar natijasi loyihalangan IV klass nivelirlash to‘rini aniqligi bo‘yicha talabga javob
berishini ko‘rsatdi.
Geodezik asos yangilash ishlari loyihasi muvaffaqiyatli yakunlandi. Barcha qo‘yilgan
masalalar yechildi. 1-razryadli poligonometriya va IV- klass nivelirlash punktlari hudud
bo‘yicha qoplandi. Xatoliklar talab doirasidan oshmagan holda aniqlandi. Loyiha davomida
barcha ishlar inobotga olindi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
45
Trimble M3 DR5" va South N3 2" taxeometri texnik darajasidagi maksimal xatoligi
rejamizdagi 14 ta punktli poligonometriya yo‘lini 1- razryad talabiga muvofiq o‘tkazishga
yaroqsiz uskuna deb topildi.
South N3 2" taxeometri rejamizdagi 14 ta punktli poligonometriya yo‘lini 2- razryad
talabiga muvofiq o‘tkazishga yaroqli uskuna deb topildi.
Bu tahlilga ko‘ra Trimble M3 DR5
"
va South N3 2"sekundli texnik darajasidagi maksimal
xatoligini rejamizdagi 14 ta punktli poligonometriyada 1-razryad talabiga yaroqsiz.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Avchiyev Sh.K , Qurilish injenerlik geodeziyasi TAQU, Toshkent, 2018.
2.
Tashpo‘latov S.A, Xakimova K.R, Xalilov D.B, Muhandislik qidiruv asoslari 2024.
3.
Avchiyev Sh.K, Tashpo‘latov S.A, Injenerlik geodeziyasi 2019.
4.
Х.К. Ямбаев Специальные приборы для инженерно-геодезических работ 1990.
5.
В.Д, Фельдман, Д.Ш, Михелев Основы инженерной геодезии 1988.
6.
И.Е, Субботин, А.С, Мазницкий Справочник строителя по тнженерной геодезии
1972.
7.
Э.В, Кадиров Лессовые породы: происхождение и строительные свойства 1979.
