ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
155
KO’PRIK QURILISHIDA BAJARILGAN GEODEZIK ISHLAR
Dotsent:
Tag‘ayeva Dilafruzxon Usmonovna
Assistant:
Usmanov Doniyor Baxtiyarovich
Student:
Xayrullayev Salohiddin Sag’dulla o‘g‘li
https://doi.org/10.5281/zenodo.15725644
Annotatsiya:
Ko’prik qurilish jarayonida geodezik ishlar muhim ro’l o’ynaydi.
Qoraqalpog’iston Respublikasi, Amudaryo tumani, Qipchoq shaharchasidagi Amudaryo daryosi
ustidan o’tuvchi temiryo’l va avtomobil qo’shma ko’prigi qurilishi uchun geodezik asos yaratish
ishlarining ketma-ketligi yoritilgan.
Aннотация:
В процессе строительства моста геодезические работы играют
важную роль. Освещена последовательность работ по созданию геодезической основы
для строительства железнодорожного и автомобильного совместного моста через реку
Амударья в поселке Кипчак Амударьинского района Республики Каракалпакстан.
Annotation:
Geodetic work plays an important role in the bridge construction process.
The sequence of works on creating a geodetic basis for the construction of a joint railway and
road bridge over the Amu Darya River in the settlement of Kipchak, Amudarya District, Republic
of Karakalpakstan, is highlighted.
Kalit so‘zlar:
Geodezik punkt, geodezik tarmoq, poligonometriya, nivelir yo’li, “statika”
rejimi, koordinatalar aniqligi, poligonometriya punktlari, GNSS, Trimble R8 III , Trimble DiNi.
Ключевые слова:
Геодезический пункт, геодезическая сеть, полигонометрия,
нивелирный путь, режим "статика," точность координат, полигонометрические пункты,
GNSS, Trimble R8 III, Trimble DiNi.
Keywords:
Geodetic point, geodetic network, polygonometry, leveling track, "statics"
mode, coordinate accuracy, polygonometry points, GNSS, Trimble R8 III, Trimble DiNi.
Asosiy qism.
Ko‘prik qurilishi yirik infratuzilma loyihalarining muhim qismi bo‘lib, unda
geodezik ishlar loyiha sifati, xavfsizligi va ekspluatatsiya muddatini ta’minlashda asosiy rol
o‘ynaydi. Geodezik ishlar loyiha rejasini joyga aniq ko‘chirish, qurilish jarayonida
deformatsiyalarni nazorat qilish va topografik ma’lumotlarni yangilash uchun zarurdir. Ushbu
ishlar geodezik tarmoqlar yaratish, topografik syomka, ijroviy syomka va aniqlikni baholash
kabi bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Zamonaviy texnologiyalar, xususan, Trimble R8 GNSS
asboblari va AutoCAD Civil 3D kabi dasturlar geodezik ishlarning samaradorligini sezilarli
darajada oshiradi.
Ushbu maqola Qipchoq shaharchasidagi Amudaryo daryosi ustidagi temir yo‘l va
avtomobil ko‘prigi qurilishi misolida geodezik ishlar loyihasining tuzilishi, amalga oshirish
jarayoni va ahamiyatini yoritadi. Loyiha 2021 yilda boshlangan bo‘lib, unda 13 ta geodezik
punkt tekshirilgan, ulardan 5 tasi saqlangan va yangi punktlar o‘rnatilgan. Maqola geodezik
ishlarning loyiha bosqichlari, zamonaviy texnologiyalarning qo‘llanilishi va qurilish sifatiga
ta’sirini tahlil qiladi.
Obyektda GNSS priyomniklarini qoʻllagan holda, IV klass nivelirlash yoʻllarini yotqizgan
holda, 4-klass poligonometriya aniqligi boʻyicha tayanch geodezik tarmoq yaratildi.
Bajarilgan geodezik ishlar:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
156
Rekognossirovka
- bevosita ish joyida planli va balandlik geodezik tarmoqlarni
loyihalash, topografik syomka qilishdan avval joyni koʻzdan kechirib, geodezik punktlar, relyef,
tuproq, toʻsiqlar va joy haqidagi shu kabi ma’lumotlarni yigʻishdan iborat ishlar kompleksi.
Rekognossirovka quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
Tekshirilayotgan joy boʻyicha ilgari yaratilgan geodezik va kartografik materiallarni
toʻplash va tahlil qilish
Mavjud geodezik punktlarini, chegara belgilarini tekshirish, ularning yaroqliligini
tekshirish.
Zarur boʻlganda ish sifatini yaxshilash uchun ularni rekonstruksiya qilish.
Tekshirilayotgan hududda geodezik punktlar oʻrnatilishi mumkin boʻlgan xarakterli
nuqtalarni izlash va belgilash. Bunday nuqtalar sifatida koʻpincha chiziqli obyektlarning
boshlanish yoki tugash nuqtalari, balandliklar xizmat qilishi mumkin.
Triangulyatsiya va poligonometriya punktlarini oʻrnatish uchun baland va oʻsimlik yoʻq
joylarni aniqlash[3]
Geodezik asos yaratish va aniqligini baholash
. Qurilish uchun muhandislik-geodezik
qidiruvlarda tayanch geodezik tarmoq punktlarining planli holati triangulyatsiya,
poligonometriya, trilateratsiya, chiziqli-burchakli tarmoqlarni qurish usullari bilan,
shuningdek, sun’iy yoʻldosh geodezik apparaturasi (GPS priyomniklari va boshqalar) va
ularning kombinatsiyasidan foydalanish asosida aniqlanishi kerak.
GNSS oʻlchash dasturi.
4-klass poligonometriya aniqligi boʻyicha tayanch geodezik
tarmoq punktlarining holatini aniqlash GNSS qabul qilgichlari tomonidan texnik talablarga
muvofiq amalga oshirildi.
Oʻlchashlar ʻstatikaʻ rejimida poligonal usulda quyidagi dastur boʻyicha amalga oshirildi:
• oʻlchovlar davomiyligi - har biri 1 soatdan boʻlgan ikkita seans;
• oʻlchovlar yozib olingan sun’iy yoʻldoshlar soni - kamida 5 ta;
• yozish intervali - 10 sek;
• yoʻldoshlarning minimal koʻtarilish burchagi - 15 ̊;
• DOP koʻrsatkichi - 4 dan kam.
Punktlardagi oʻlchashlar ʻstatikaʻ rejimida 10 ta priyomnik bilan bajarilgan.
Seanslar orasida sun’iy yoʻldosh priyomniklari toʻplamlari oʻrin almashdi. Seanslar
orasidagi tanaffus 2 soatdan ortiq boʻlib, bu turli ʻkuzatuv oynalariʻda oʻlchovlarni amalga
oshirish imkonini berdi. Kuzatuvlar harorat gradiyentining ta’siri minimal boʻlgan ertalabki va
kechki soatlarda olib borildi. Punkt markazidan antenna balandligi har bir seansdan oldin va
keyin 1 mm aniqlikda oʻlchandi. Antennaning yakuniy balandligi sifatida ikkita oʻlchovning
oʻrtacha qiymati qabul qilingan. Markazlashtirish aniqligi 1 mm dan oshmaydi. Oʻlchovlar
tasdiqlangan ʻSun’iy yoʻldosh oʻlchovlari jadvaliʻga muvofiq amalga oshirildi. Oʻlchash ishlari
ikkita brigada tomonidan GNSS oʻlchov uskunlari yordamida ikkita siklda amalga oshirildi.
Tarmoqqa 4 ta boshlangʻich triangulyatsiya punktlari kiritilgan: Nazarxon (1 kl.), Kejek (3
kl.), Cheplik (3 kl.) va Qipchoq (4 kl) va 6 ta yangi qoʻyilgan punktlar - (RRS-1, RRS-2, RRS-3,
RRS-4, RRS-5, RRS-6). Punktlar 187 tipidagi markazlar bilan mahkamlangan .
Sun’iy yoʻldosh oʻlchovlarini tenglashtirish ʻTrimble Business Centerʻ dasturiy ta’minoti
yordamida amalga oshiriladi.
4-klass tayanch sun’iy yoʻldosh geodezik tarmogʻi punktlarining yakuniy koordinatalari 2
ta seansning oʻrtacha koordinatalari sifatida olingan.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
157
1-jadval. Trimble Business Centerda tenglashtirish natijalari boʻyicha xatolar ellipsi
parametrlari mahalliy tizimda.
Punkt nomi
Ellips katta oʻqi
boʻyicha (metr)
Ellips kichik oʻqi
boʻyicha (metr)
Azimut
0.001
0.001
2°
0.001
0.001
9°
0.001
0.001
5°
0.001
0.001
179°
0.001
0.001
11°
0.001
0.001
8°
0.001
0.001
6°
0.001
0.001
5°
0.001
0.001
12°
0.001
0.001
3°
Yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan nisbiy xato 1:25000 (4-klass poligonometriyasiga toʻgri
keladi).
Punktlar uchun Tip-155 beton yakeridan foydalanilgan.
1-chizma. Gruntning uncha chuqur boʻlmagan (1,5 m gacha) muzlagan joylari uchun 2, 3,
4 klass triangulyatsiya, poligonometriya, trilateratsiya punktlari markazi.
Tip 155.
1 - diametri 50 sm boʻlgan beton yakor; 2 - qopqoqli choʻyan qalpoq; 3 - asfalt
yoki chimdan tozalangan yer yuzasi; 4 - beton qorishma quyish; 5 - beton halqa (qalpoq
yostiqchasi); 6 - beton (sement) qorishmasi bilan toʻldirilgan asbotsement yoki temir-beton
(diametri 12-16 mm) quvur yoki dumaloq (12-16 sm) yoki toʻgʻri toʻrtburchak kesimli temir-
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
158
beton pilon yoki rels; 7 - rels; 8 - metall plastinka; 9 - diametri 16-20 mm li bolt; 10 - temir
skobalar; 11 - sement qorishmasidagi birikma; 12 - sement qorishmasi qatlami 2-3 sm; 13 -
50×50 mm burchak[7]
2-jadval. Koveratsiya parametrlari
Bu nuqtadan Bu nuqtaga
''
Qiymatlar
Xatoliklar
Planli
aniqligi
3D aniqligi
Azimut
127°01'12''
0.029 sek. 1 :7816713
1:786068
ΔHt.
-51.295 m
0.008 m
Ellipsoidal masofa
10054.120 m
0.001 m
Azimut
149°45'40''
0.051 sek. 1 : 3741708
1:3774064
ΔHt.
-63.631 m
0.006 m
Ellipsoidal masofa
5068.903 m
0.001 m
Аз.
77°52'08''
0.051 sek. 1 : 4858177
1 : 485466
ΔHt.
18.058 m
0.007 m
Ellipsoidal masofa
5834.364 m
0.001 m
Аз.
144°48'59''
0.047 sek. 1 : 4229812
1: 426608
ΔHt.
-62.438 m
0.007 m
Ellipsoidal masofa
5427.048 m
0.001 m
Аз.
143°06'46''
0.052 sek. 1 : 3866219
1 : 389741
ΔHt.
-62.958 m
0.007 m
Ellipsoidal masofa
5505.416 m
0.001 m
Аз.
142°26'55''
0.047 sek. 1 : 4242641
1 : 428104
ΔHt.
-63.186 m
0.007 m
Ellipsoidal masofa
5326.394 m
0.001 m
Аз.
139°05'47''
0.049 sek. 1 : 4149176
1 : 418222
ΔHt.
-62.775 m
0.006 m
Ellipsoidal masofa
5516.184 m
0.001 m
Аз.
140°09'04''
0.048 sek. 1 : 4370802
1 : 440807
ΔHt.
-62.374 m
0.007 m
Ellipsoidal masofa
5690.566 m
0.001 m
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
159
O’lchashlar natijasida ko’prikka yaqin joylashgan Qipchoq punkti koordinatalari hisoblab
chiqarildi.
Balandlik geodezik tarmogʻi
. Balandlik geodezik tarmogʻi (BGT) texnologik talablarga
rioya qilgan holda Trimble Dini model niveliridan foydalangan holda geodezik tarmoq
punktlari boʻyicha IV klass nivelirlash usuli bilan yaratilgan.
IV klass nivelirlash tarmogʻi boshlangʻich punktlarga tayanadigan ikkita yakka yoʻldan
iborat: Kejek (III klass nivelir), Meter (III klass nivelir) va Qipchoq (IV klass nivelir).
IV klass nivelirlash tarmogʻini tenglashtirish CREDO-DAT va ʻTrimble Business Centerʻ
dasturiy mahsulot modullari yordamida amalga oshirildi.
IV klass nivelirlash yoʻlining xarakteristikasi quyidagi jadvalda keltirilgan.
3-jadval.IV-klass nivelirlash yo’li xarakteristikasi
№
Yoʻl nomi
Yoʻl uzunligi
(km)
Bogʻlanmaslik
Klassi
Oʻlchangan
Ruxsat
etilgan
1
Kejek, 17а, ...,
Qipchoq
8,45
-56
58
IV klass
2
Qipchoq,
Meter
10,60
8
65
IV klass
Suv toʻsiqlari orqali belgilarni uzatish
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
160
Amudaryo orqali IV klass nivelirlashning xususiy holi. Belgilarni qarama-qarshi qirgʻoqqa
oʻtkazishda Amudaryo oʻrtasida joylashgan orol boʻylab amalga oshirildi. Eni 300 m gacha
boʻlgan toʻsiqlar orqali nivelirlash odatdagi usulda, oldingi va orqa reykalargacha boʻlgan
masofalar tengligiga rioya qilgan holda ikki usulda bajarildi. Qabullar oraligʻida nivelir
balandligi 3-5 sm ga oʻzgartirildi. Qabullardan oshish qiymatlarining farqi 7 mm dan oshmadi -
IV klass uchun yetarli.[6]
9-jadval. IV klass nivelirlash vedomosti.
Yoʻl
Punkt
Shtativ Uzunlik
Oʻlchangan
nisbiy
balandlik h
Tuzatma
Tuzatilgan
nisbiy
balandlik
H
1
Kejek
96,191
4,372
-12,274
0,029
-12,245
17a
83,946
1,651
1,248
0,011
1,259
PPC-6
85,205
0,381
-0,561
0,003
-0,558
PPC-4
84,646
0,226
0,411
0,001
0,412
PPC-5
85,059
0,352
-0,607
0,002
-0,605
PPC-2
84,454
0,203
-0,230
0,001
-0,229
PPC-3
84,226
0,278
0,757
0,002
0,759
PPC-1
84,984
0,987
-1,190
0,007
-1,183
Qipchoq
83,801
Umumiy:
8,450
-12,446
0,056
-12,390
Tenglashtirish
-12,390
Bog‘lanmaslik
-0,056
1km uchun tuzatma
0,007
1ta shtativga tuzatma
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
161
10-jadval. IV klass nivelirlash vedomosti.
Xulosa.
Qoraqalpog‘iston Respublikasining Amudaryo tumani, Qipchoq shaharchasidagi
Amudaryo daryosi ustidan o‘tuvchi temiryo‘l va avtomobil qo‘shma ko‘prigi qurilishi loyihasi
doirasida amalga oshirilgan geodezik ishlarning tahlili ushbu jarayonning muhandislik
loyihalaridagi muhim ahamiyatini va zamonaviy geodezik texnologiyalarning samaradorligini
yaqqol ko‘rsatadi. Ushbu maqolada taqdim etilgan geodezik ishlar loyiha sifati, xavfsizligi va
ekspluatatsiya muddatini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Yoʻl
Punkt
Shtativ
Uzunlik
Oʻlchangan
nisbiy
balandlik h
Tuzatma Tuzatilgan
nisbiy
balandlik
H
2
Qipchoq
83,801
10,600
-1,811
-0,008
-1,819
Meter
81,982
Umumiy:
10,600
-1,811
-0,008
-1,819
Tenglashtirish
-1,819
Bog‘lanmaslik
0,008
1km uchun tuzatma
-0,001
1ta shtativga
tuzatma
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
162
Loyihada 2021 yilda boshlangan geodezik ishlar doirasida 13 ta geodezik punkt
tekshirilgan, ulardan 5 tasi (Nazarxon, Kejek, Chilpik, Qipchoq va Meter) saqlanib qolgan,
qolganlari esa topilmaganligi sababli yangi punktlar (RRS-1 dan RRS-6 gacha) o‘rnatilgan.
Tayanch geodezik tarmoq 4-klass poligonometriya aniqligi bo‘yicha tuzilgan bo‘lib, unda GNSS
texnologiyalari, xususan, Trimble R8 III qabul qilgichlari va Trimble DiNi nivelirlash asboblari
qo‘llanilgan. “Statika” rejimida olib borilgan o‘lchovlar ikki seansda (har biri 1 soat
davomiylikda), kamida 5 ta sun’iy yo‘ldosh signallari yordamida, 10 soniya yozish intervali va
15° minimal ko‘tarilish burchagi sharti bilan amalga oshirilgan. O‘lchovlarning aniqligi Trimble
Business Center dasturiy ta’minoti yordamida tenglashtirilib, ellips xatoliklari 0.001 m
darajasida saqlangan, bu esa yuqori aniqlikni ta’minlagan.
Balandlik geodezik tarmog‘i (BGT) IV klass nivelirlash usuli bilan tuzilgan bo‘lib, Kejek,
Meter va Qipchoq punktlariga tayanadi. Amudaryo daryosi kabi suv to‘siqlari orqali nivelirlash
ishlari orol bo‘ylab va maxsus usullar yordamida amalga oshirilgan. Nivelirlash yo‘llarining
bog‘lanmaslik xatoliklari ruxsat etilgan chegaralarda (masalan, Kejek-Qipchoq yo‘li uchun -56
mm, ruxsat etilgan 58 mm) bo‘lib, bu ishlarning IV klass talablariga muvofiqligini tasdiqlaydi.
CREDO-DAT va Trimble Business Center dasturlari yordamida tenglashtirish natijalari yuqori
aniqlik darajasini ko‘rsatdi.
Geodezik punktlarning o‘rnatilishi va mahkamlanishi Tip-155 beton yakerlari yordamida
amalga oshirilgan bo‘lib, bu relyefning o‘ziga xos sharoitlariga moslashtirilgan. Kovaratsiya
parametrlari tahlili (masalan, azimut xatoliklari 0.029-0.052 soniya, masofa xatoliklari 0.001
m) tarmoqning yuqori aniqligini va ishonchliligini tasdiqlaydi. Qipchoq punktining
koordinatalari mahalliy va boshlang‘ich koordinatalar sistemasida aniqlangan.
Ushbu loyihada qo‘llanilgan zamonaviy GNSS texnologiyalari, dasturiy ta’minotlar va aniq
o‘lchash usullari geodezik ishlarning samaradorligini oshirib, ko‘prik qurilishida loyiha
rejasining aniq amalga oshirilishini ta’minladi. Natijalar ko‘prik qurilishi kabi yirik infratuzilma
loyihalarida geodezik ishlarning muhimligini va zamonaviy texnologiyalarning ulkan
imkoniyatlarini isbotlaydi. Shu bilan birga, ushbu tajriba kelgusida shunga o‘xshash loyihalarda
geodezik tarmoqlarning yanada optimallashtirilishi va avtomatlashtirilgan tizimlardan
foydalanish imkoniyatlarini ko‘rsatadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullayev T.M., A.N.Inamov, J.O.Lapasov Injenerlik geodeziyasi gidrotexnika
inshootlarini qurishda geodezik ishlar Toshkent 2019
2.
Artikov G‘.A. Kosmik geodeziya va global navigatsiya sun’iy yo‘ldoshlar tizimi Toshkent
2021
3.
Avchiyev SH.K. Amaliy geodeziya Oliy o‘quv yurtlari ta/abalari uchun darslik ,,Voris-
nashriyot“ Toshkent – 2010
4.
Avchiyev SH.K. Injenerlik geodeziyasi Toshkent 2007
5.
Raupov Ch.S., Salixanov S.S. Transport inshootlarini loyihalash va qurish 2-qism Toshkent
– 2016
6.
To‘laganov A.X. Geodeziya O‘quv qo’llanma ,,Iqtisod-moliya“ Toshkent 2013
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
163
7.
Инструкция по топографической съемке в масштабах 1:5000, 1:2000, 1:1000 И 1:500
ГККИНП 02-067-03
