ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
47
INKLYUZIV SINFLARDA DARSLARNI REJALASHTIRISHDA DIFFERENSIAL
YONDASHUV
Bekbo‘sinova Laylo Xayrulla qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15682799
Annotatsiya.
Ushbu maqolada inklyuziv ta’lim tizimida darslarni rejalashtirishda
differensial yondashuvning o‘rni va ahamiyati chuqur tahlil etilgan. Muallif har xil o‘quv
ehtiyojlari va individual imkoniyatlarga ega bo‘lgan o‘quvchilar bilan ishlashda o‘qituvchining
metodik yondashuvi qanday shakllanishi kerakligini ko‘rsatadi. Dars rejalashtirishda
o‘quvchilarning psixologik, kognitiv va ijtimoiy xususiyatlari inobatga olingan holda, samarali
ta’limni tashkil etish yo‘llari yoritilgan. Shuningdek, O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlar
tajribasidan misollar keltirilib, differensial yondashuvning pedagogik jarayondagi afzalliklari
ochib beriladi. Maqolada o‘qituvchining roli, zamonaviy ta’lim texnologiyalari, monitoring
tizimi va baholash metodlari asosida dars mazmunining moslashtirilishi bo‘yicha amaliy
tavsiyalar ham berilgan.
Kalit so‘zlar
Inklyuziv ta’lim, differensial yondashuv, dars rejalashtirish, maxsus ehtiyojli o‘quvchilar,
pedagogik metodika, moslashtirilgan o‘quv rejasi, baholash tizimi, o‘quvchilarning ehtiyojlari,
individual yondashuv, zamonaviy ta’lim texnologiyalari.
INCLUSIVE CLASSROOM LESSON PLANNING THROUGH DIFFERENTIATED
APPROACH
Bekbosinova Laylo Khayrulla qizi
Student of the Faculty of Primary Education,
Ajiniyoz Nukus State Pedagogical Institute
Abstract
This article provides an in-depth analysis of the role and significance of a differentiated
approach in lesson planning within the inclusive education system. The author highlights how
a teacher’s methodological strategy should be formed when working with students who have
diverse learning needs and individual capabilities. The article explores effective teaching
practices that consider the psychological, cognitive, and social characteristics of students
during lesson planning. Furthermore, examples from both Uzbekistan and international
experiences are discussed, outlining the advantages of differentiated instruction in the
pedagogical process. The paper also offers practical recommendations on adapting lesson
content through the role of the teacher, modern educational technologies, monitoring
systems, and assessment methods.
Keywords
Inclusive education, differentiated approach, lesson planning, students with special needs,
pedagogical methodology, adapted curriculum, assessment system, student needs,
individualized instruction, modern educational technologies.
Kirish
Bugungi kunda ta’lim tizimida inklyuziv yondashuvning keng joriy etilishi natijasida,
umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida maxsus ehtiyojga ega o‘quvchilarni o‘z sinfdoshlaridan
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
48
ajratmagan holda ta’lim berish jarayoni amalga oshirilmoqda. Inklyuziv ta’limni samarali
tashkil etish uchun esa o‘qituvchi tomonidan darslarni puxta rejalashtirish va individual
yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, differensial yondashuv asosida darsni
rejalashtirish o‘quvchilar o‘rtasidagi shaxsiy, psixologik va jismoniy farqlarni hisobga olgan
holda har bir bolaga mos ta’lim berishni ta’minlaydi. Ushbu maqolada aynan shu
yondashuvning nazariy va amaliy jihatlari, ularning inklyuziv sinflarda qo‘llanilish
imkoniyatlari tahlil qilinadi.
Asosiy qism
Differensial yondashuv o‘quvchilarning individualligi, ularning o‘zlashtirish darajasi,
bilim olish tezligi, psixologik holati va qiziqishlarini hisobga olgan holda darsni tashkil etish
tamoyilidir. Bu yondashuv ta’lim jarayonini shaxsga yo‘naltirilgan holda tashkil etishga xizmat
qiladi. Inklyuziv sinflarda bu usul orqali o‘quvchilarning ehtiyojlariga mos maqsadlar qo‘yiladi
va shu asosda o‘quv faoliyati tashkil etiladi. Inklyuziv sinflarda dars o‘tuvchi o‘qituvchi
nafaqat pedagog, balki psixolog, metodist va motivator sifatida ham faoliyat yuritadi. U dars
jarayonida o‘quvchilarning individual rivojlanishini kuzatib boradi, ularning qiyinchiliklarini
aniqlaydi va ularga mos yondashuvni tanlaydi. Bunda differensial yondashuv asosiy
vositalardan biri hisoblanadi. Differensial yondashuv asosida darslarni rejalashtirish
bosqichlari quydagilar:
1.
O‘quvchilarning imkoniyatlarini diagnostika qilish
: Darsni rejalashtirishda
birinchi bosqich o‘quvchilarning individual o‘ziga xosliklarini aniqlashdir. Bu bosqichda
psixologik va pedagogik testlar, suhbatlar va kuzatuvlar orqali har bir o‘quvchining bilim
darajasi, qiziqishi, jismoniy va psixologik holati aniqlanadi.
2.
Maqsad va vazifalarni diferensiallashtirish
: Har bir o‘quvchi uchun alohida
o‘rganish maqsadi va topshiriqlar belgilanadi. Masalan, bir o‘quvchi uchun asosiy bilimni
tushunish bo‘lsa, boshqa biri uchun uni amalda qo‘llash muhim bo‘lishi mumkin.
3.
Metod va vositalarni tanlash
: O‘quvchilarning ehtiyojiga qarab, dars metodikasi ham
farqlanadi. Bunday metodlarga rolli o‘yinlar, vizual materiallar, sensorli vositalar, jamoaviy
ishlar kiradi.
4.
Baholash mezonlarini farqlash
: Har bir o‘quvchining imkoniyatlariga mos baholash
tizimi ishlab chiqiladi. Bu orqali bolalar o‘z yutuqlarini boshqa bilan emas, o‘zining avvalgi
holati bilan solishtirib baholaydi. Differensial yondashuvni qo‘llashda pedagogik shart-
sharoitlar:
O‘qituvchining inklyuziv ta’lim bo‘yicha maxsus tayyorgarligi;
Sinfda qulay psixologik muhit yaratilgan bo‘lishi;
Texnik vositalar va ko‘rgazmali materiallar bilan ta’minlanganlik;
Hamkorlikda ishlash madaniyatining shakllanishi (oila, maktab, defektolog, psixolog,
logoped va boshqalar bilan).
Xalqaro tajribada differensial yondashuv.
Germaniya, Finlyandiya, Kanada, Yaponiya
kabi mamlakatlar inklyuziv ta’limda differensial yondashuvni samarali qo‘llab kelmoqda. Bu
davlatlarda o‘quv dasturlari moslashtirilgan, har bir o‘quvchi uchun shaxsiy reja ishlab
chiqiladi. O‘qituvchilar defektologik, psixologik bilimlarga ega bo‘lib, maxsus kurslarda
tayyorlanadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
49
O‘zbekistonda differensial yondashuv istiqbollari.
Yurtimizda inklyuziv ta’lim
yo‘nalishida ko‘plab islohotlar amalga oshirilmoqda. Biroq differensial yondashuvni to‘liq
joriy etish uchun quyidagi masalalarga e’tibor qaratish zarur:
O‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligini oshirish;
Maxsus metodik adabiyotlar yaratish;
Darsliklarni adaptatsiya qilish;
Ota-onalar va mutaxassislar bilan hamkorlikni kuchaytirish.
Xulosa
Inklyuziv ta’limda differensial yondashuv o‘quvchilarning shaxsiy xususiyatlariga mos,
sifatli ta’limni tashkil etishning samarali vositasidir. Bu usul har bir bolaning imkoniyatlarini
to‘liq ro‘yobga chiqarishga xizmat qiladi. Darslarni rejalashtirishda ushbu yondashuvga
asoslanish o‘quvchilarning faolligi va ta’lim sifati oshishiga olib keladi. Shu bois, differensial
yondashuv inklyuziv sinflarda asosiy metodik tamoyil sifatida qaralishi lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
UNESCO. (2020).
Inclusive education: Guidelines for planning and implementation
.
2.
Ўзбекистон Республикаси "Ta'lim to'g'risida"gi Qonuni. (2020).
3.
Safarova, Z. (2021).
Inklyuziv ta’lim metodlari
. Toshkent: O‘zbekiston pedagogika
nashriyoti.
4.
Booth, T. & Ainscow, M. (2011).
Index for Inclusion: Developing learning and participation
in schools
.
5.
Khudoyberganova, D. (2019).
Maxsus ta’limda pedagogik yondashuvlar
. Toshkent: TDPU
nashriyoti.
6.
Tomlinson, C. A. (2017).
The Differentiated Classroom: Responding to the Needs of All
Learners
. ASCD.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. (2022).
Inklyuziv ta’lim bo‘yicha milliy
konsepsiya
.
8.
Vygotsky, L. S. (1978).
Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes
.
9.
A. Rasulova. (2023). “O‘zbekistonda differensial ta’limning rivojlanish tendensiyalari”.
Pedagogika va psixologiya jurnali
, №2.
