ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
44
INKLYUZIV TA’LIM TIZIMIDA O‘QITUVCHINING KASBIY TAYYORGARLIGI
Bekbo‘sinova Laylo Xayrulla qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15682783
Annotatsiya.
Ushbu maqolada inklyuziv ta’lim tizimida o‘qituvchining kasbiy
tayyorgarligi masalasi har tomonlama tahlil etiladi. O‘qituvchining psixologik, pedagogik,
metodik va texnologik tayyorgarligi inklyuziv muhitda o‘quvchilar bilan samarali ishlashning
asosi sifatida qaraladi. Shuningdek, O‘zbekistonda olib borilayotgan islohotlar va xalqaro
tajribalar asosida inklyuziv ta’lim sifatini oshirish yo‘llari ko‘rsatib o‘tiladi. Muallif
o‘qituvchining kasbiy tayyorgarligini inklyuziv ta’limning muvaffaqiyatli rivojlanishidagi
asosiy omil sifatida baholaydi.
Kalit so‘zlar.
Inklyuziv ta’lim, o‘qituvchi tayyorgarligi, maxsus ehtiyojli o‘quvchilar,
psixologik moslashuv, pedagogik metodika, defektologiya, malaka oshirish, ijtimoiy adolat,
ta’lim islohoti.
INCLUSIVE EDUCATION SYSTEM AND TEACHER’S PROFESSIONAL TRAINING
Bekbosinova Laylo Khayrulla qizi
Ajiniyoz Nukus State Pedagogical Institute
Abstract.
This article provides a comprehensive analysis of the issue of professional
training of teachers within the inclusive education system. The psychological, pedagogical,
methodological, and technological preparedness of teachers is regarded as the foundation for
effective work with students in an inclusive environment. In addition, the article outlines
ways to improve the quality of inclusive education based on reforms in Uzbekistan and
international experiences. The author evaluates teacher preparedness as a key factor in the
successful development of inclusive education.
Keywords.
Inclusive education, teacher training, students with special needs,
psychological adaptation, pedagogical methodology, defectology, professional development,
social justice, education reform.
Kirish
Hozirgi globallashuv davrida inson huquqlarini ta’minlash, ayniqsa ta’lim olish huquqini
barcha qatlamlar uchun teng darajada kafolatlash dolzarb masalaga aylangan. Shu nuqtai
nazardan qaraganda, inklyuziv ta’lim tizimi ta’lim sohasida ijtimoiy adolatni qaror
toptirishning muhim vositalaridan biri sanaladi. Inklyuziv ta’lim – bu barcha bolalarning, shu
jumladan jismoniy yoki aqliy cheklovlarga ega, o‘ziga xos ehtiyojlarga ega bo‘lgan bolalarning
birgalikda va teng sharoitda o‘qitilishini nazarda tutadigan zamonaviy yondashuvdir.
Bunday ta’limni samarali tashkil etishning asosiy omillaridan biri – bu o‘qituvchining
kasbiy tayyorgarligi, ya’ni ularning inklyuziv o‘quv muhitida ishlash uchun zarur bilim,
ko‘nikma va qadriyatlarga ega bo‘lishidir. O‘qituvchi nafaqat o‘z fanini chuqur bilishi, balki har
bir o‘quvchining ehtiyojini to‘g‘ri aniqlay olishi, mos metodlarni qo‘llay olishi va ijobiy muhit
yaratishga qodir bo‘lishi kerak.
Asosiy qism
Inklyuziv ta’lim va o‘qituvchi roli
Inklyuziv ta’lim o‘qituvchidan an’anaviy yondashuvlardan farqli o‘laroq, kengroq
didaktik va psixologik yondashuvlarni talab qiladi. O‘qituvchilar maxsus pedagogika va
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
45
defektologiya sohalari bilan tanish bo‘lishi, har xil darajadagi ehtiyojlarga ega o‘quvchilar
bilan samarali muloqot qila olishi kerak. Bu esa, o‘z navbatida, o‘qituvchining kasbiy
tayyorgarligini chuqur va tizimli yo‘lga qo‘yishni talab etadi. Kasbiy tayyorgarlikning asosiy
yo‘nalishlari quydagilar.
Psixologik-pedagogik tayyorgarlik
. O‘qituvchi o‘quvchilarning psixologik holatini
tahlil qila olishi, ularning rivojlanish xususiyatlarini hisobga olib rejalashtirishga tayyor
bo‘lishi zarur. Shuningdek, inkluziv muhitda bag‘rikenglik, empatiya, sabr-toqat kabi shaxsiy
sifatlar asosiy ahamiyat kasb etadi.
Didaktik yondashuvlar bo‘yicha tayyorgarlik
. O‘qituvchilar turli darajadagi
o‘quvchilar uchun differensial, individual va adaptiv metodlarni qo‘llay olishlari kerak.
Moslashuvchan dars rejasi, individual ta’lim strategiyasi, moslashtirilgan baholash tizimi bu
yo‘nalishning asosini tashkil etadi.
Texnologik tayyorgarlik
. Zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash, ayniqsa maxsus
ehtiyojli o‘quvchilar uchun mo‘ljallangan vositalarni (braille yozuvi, audio vositalar, interaktiv
ilovalar) to‘g‘ri tanlash va undan foydalanish o‘qituvchi tayyorgarligining muhim
jihatlaridandir.
Ijtimoiy-madaniy kompetensiyalar
. O‘qituvchi har xil millat, e’tiqod va ijtimoiy qatlam
vakillari bilan ishlay olish qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak. Inklyuziv muhit ijtimoiy
moslashuvni osonlashtiradigan mezonlar asosida shakllantiriladi.
O‘zbekiston tajribasida inklyuziv ta’limga tayyorlov holati.
O‘zbekistonda oxirgi
yillarda inklyuziv ta’lim sohasida muhim islohotlar olib borilmoqda. 2019-yilda “Nogironligi
bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi Qonunning qabul qilinishi inklyuziv ta’lim uchun
huquqiy asos yaratdi. Shu bilan birga, pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va malaka oshirish
bo‘yicha maxsus kurslar yo‘lga qo‘yildi. Lekin amalda ko‘plab o‘qituvchilar hali ham maxsus
ehtiyojli o‘quvchilar bilan ishlashda malaka va tajribaga ega emas. Bu esa o‘qituvchilar uchun
alohida o‘quv modullarini ishlab chiqishni, kasbiy rivojlanishni rag‘batlantiruvchi
mexanizmlarni joriy etishni va pedagogik oliy ta’lim muassasalarida inklyuziv ta’lim bo‘yicha
chuqurlashtirilgan yo‘nalishlarni tashkil qilish zaruratini tug‘diradi.
Xalqaro tajribada o‘qituvchi tayyorgarligi
. Xalqaro miqyosda (masalan, Finlandiya,
Kanada, Buyuk Britaniya) inklyuziv ta’lim muhitida ishlovchi o‘qituvchilarni tayyorlashning
maxsus standartlari mavjud. Ushbu davlatlarda o‘qituvchilar psixologiya, maxsus pedagogika,
kommunikatsiya, va metodika bo‘yicha keng ko‘lamli kurslarni o‘taydi. O‘quv jarayonida
amaliyotga ham katta e’tibor qaratiladi. Bu tajribalar O‘zbekiston ta’lim tizimi uchun ham
dolzarb bo‘lib, o‘zlashtirilsa, o‘qituvchi kasbiy tayyorgarligi darajasi yuksaladi va inklyuziv
ta’lim samaradorligi oshadi.
Xulosa
Inklyuziv ta’lim zamonaviy ta’limning ajralmas qismi sifatida qaralmoqda. Uning
muvaffaqiyati, eng avvalo, o‘qituvchining kasbiy tayyorgarligiga bog‘liq. Bugungi kunda
O‘zbekistonda bu borada ilk qadamlar qo‘yilgan bo‘lsa-da, hali oldinda qilinadigan ishlar ko‘p.
O‘qituvchilarni psixologik-pedagogik, metodik, texnologik va madaniy jihatdan tayyorlash,
ularni muntazam malaka oshirishga yo‘naltirish, shuningdek xalqaro tajribani o‘zlashtirish
orqali inklyuziv ta’limni sifatli va barqaror rivojlantirish mumkin bo‘ladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
46
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020.
2.
“Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi Qonun. – Toshkent, 2019.
3.
UNESCO. (2020).
Inclusive Education: Guidelines for Policy and Practice.
4.
Florian, L. & Black-Hawkins, K. (2011).
Exploring inclusive pedagogy.
British Educational
Research Journal, 37(5), 813–828.
5.
Booth, T. & Ainscow, M. (2011).
Index for Inclusion: Developing learning and participation
in schools.
Bristol: Centre for Studies on Inclusive Education.
6.
Sattorova, M. (2022). “O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni joriy etish muammolari va
istiqbollari.” // “Ta’lim va fan” jurnali.
7.
Karimova, D. (2021). “Inklyuziv ta’limda pedagog kadrlarni tayyorlash muammolari.” //
Pedagogik mahorat jurnali.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. (2023).
Inklyuziv ta’lim bo‘yicha metodik
qo‘llanma.
