ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
92
JINOYAT PROTSESSIDA EHTIYOT CHORALARINING QO‘LLANILISHI VA
ULARNING SUDLOV TIZIMIDAGI O‘RNI
Agoyev Shukrullo Safarboyevich
O'zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi o'qituvchisi
Abduqunduzov Otabek G‘ayrat o‘g‘li
O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 3-bosqich 327-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15720850
Annotatsiya
Mazkur maqola jinoyat protsessida ehtiyot choralarining qo‘llanilishi va ularning sudlov
tizimidagi o‘rni haqida batafsil ma’lumot beradi. Ehtiyot choralari – bu jinoyat protsessining
muhim qismi bo‘lib, ular gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki boshqa protsess
ishtirokchilarining xatti-harakatlarini nazorat qilish va jinoyat ishlarini adolatli ko‘rib chiqish
maqsadida qo‘llaniladi. Maqolada ehtiyot choralari turlari, ularning huquqiy asoslari, sud
organlari tomonidan qo‘llanilishi va inson huquqlariga ta’siri tahlil qilinadi. Ushbu maqola
ehtiyot choralarini qo‘llash jarayonida adolat, qonuniylik va insonparvarlik tamoyillariga amal
qilish zarurligini asoslaydi.
Kalit so‘zlar
Ehtiyot chorasi, jinoyat protsessi, qonunchilik, garov, hibsga olish, uy qamog‘i, shaxsiy
kafillik, protsessual huquqlar, jinoyat ishlari, sud qarori.
Ehtiyot choralari jinoyat protsessining ajralmas qismi bo‘lib, ular tergov va sud
jarayonlarini samarali tashkil etishda muhim o‘rin tutadi. Ehtiyot choralarining asosiy vazifasi
gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchining suddan yashirinib qolishining oldini olish, tergov
jarayonlariga ta’sir ko‘rsatish ehtimolini yo‘q qilish va jinoiy faoliyatni davom ettirish xavfini
bartaraf etishdir.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksida ehtiyot choralarining maqsadi,
turlari va qo‘llanish tartibi aniq belgilangan. Ushbu maqola ehtiyot choralarining mohiyati,
ularning huquqiy va ijtimoiy ahamiyatini o‘rganishga qaratilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 236-moddasiga ko‘ra, ehtiyot
choralarining qo‘llanilishidagi asosiy maqsad gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchining tergov
va sud jarayonlariga halokatli ta’sir ko‘rsatishi ehtimolini bartaraf etishdan iborat. Quyidagi
holatlar ehtiyot choralari qo‘llanilishini talab qiluvchi asos sifatida ko‘rsatiladi:
Tergov va suddan yashirinishning oldini olish: Jinoyat protsessida ishtirok etayotgan
gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchining tergovdan yoki suddan qochib ketishi ehtimoli
mavjud bo‘lsa, ehtiyot choralarini qo‘llash zarurat hisoblanadi. Bu sud ishining to‘liq va
adolatli ko‘rib chiqilishi uchun muhimdir
1
.
Jinoiy faoliyatni davom ettirish xavfini yo‘q qilish: Ehtiyot chorasi gumon qilinuvchining
boshqa jinoyatlarni sodir etishining oldini olishga qaratilgan. Bu nafaqat tergov manfaatlariga
xizmat qiladi, balki jamiyatni himoya qilishda ham katta ahamiyatga ega.
1
Sh.Sh.Suyunov. Kompyuter texnika vositalari orqali sodir etilgan firibgarlik jinoyati turlari. “Zamonaviy dunyoda
pedagogika va psixologiya” nomli Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. 9.06.2023 yil
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
93
Jinoyat ishi bo‘yicha haqiqatni aniqlashga to‘sqinlik qiluvchi xatti-harakatlarni bartaraf
etish: Gumon qilinuvchi tergov jarayoniga ta’sir ko‘rsatishga urinish, guvohlarni qo‘rqitish
yoki dalillarni yo‘q qilishga urinishi ehtimoli bo‘lsa, ehtiyot chorasi qo‘llaniladi
2
.
Sud hukmi ijrosini ta’minlash: Sud hukmi chiqarilgandan so‘ng uni adolatli bajarilishi
uchun gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi nazorat ostida bo‘lishi lozim.
Ehtiyot chorasi faqat qonunda ko‘rsatilgan aniq asoslar mavjud bo‘lganda va sud yoki
tergov organlari tomonidan belgilangan tartibda qo‘llanilishi shart. Ehtiyot choralarining
qonuniyligi va adolatli qo‘llanilishi tergovning xolisligini ta’minlashga xizmat qiladi
3
.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 237-moddasida ehtiyot
choralarining turlari va ularning qo‘llanilish tartibi ko‘rsatib o‘tilgan. Ushbu choralar tergov
va sud jarayonlarining samaradorligini ta’minlashga qaratilgan. Ular quyidagilar:
Hibsga olish: Bu gumon qilinuvchini yoki ayblanuvchini erkinlikdan vaqtincha mahrum
qilishni nazarda tutadi. Hibsga olish jarayoni jinoyatning og‘irligi va shaxsning tergovga
to‘sqinlik qilish ehtimoliga qarab amalga oshiriladi. Bu chora odatda jiddiy jinoyatlar uchun
qo‘llaniladi.
Garov: Gumon qilinuvchini yoki ayblanuvchini erkinlikda qoldirish uchun moliyaviy
kafolat sifatida pul yoki mulk topshiriladi. Garovning asosiy maqsadi shaxsni sud
jarayonlarida ishtirokini ta’minlashdir. Agar garov shartlari buzilsa, mablag‘ davlat mulkiga
o‘tkaziladi
4
.
Uy qamog‘i: Gumon qilinuvchini jamiyatdan ajratib, uning harakatlarini nazorat qilishni
nazarda tutadi. Uy qamog‘i odatda shaxsning sog‘lig‘i, oilaviy ahvoli yoki boshqa holatlar
hisobga olingan holda qo‘llaniladi.
Shaxsiy kafillik: Boshqa bir ishonchli shaxsning kafilligi asosida qo‘llaniladi. Kafil bo‘lgan
shaxs gumon qilinuvchining qonuniy xatti-harakatlari uchun javobgar bo‘ladi.
Voyaga yetmaganlarni kuzatuv ostiga topshirish: Ushbu chora voyaga yetmagan gumon
qilinuvchilar uchun qo‘llaniladi va ularning xatti-harakatlarini maxsus nazorat ostiga olishni
nazarda tutadi
5
.
Har bir ehtiyot chorasi faqat gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi shaxsga nisbatan bir
vaqtning o‘zida faqat bittasi qo‘llanilishi mumkin
6
.
Uy qamog‘i jinoyat protsessida qo‘llaniladigan eng yumshoq ehtiyot choralardan biri
bo‘lib, gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchining uy sharoitida bo‘lishini talab qiladi. Uy qamog‘i
davomida shaxs:
Muayyan shaxslar bilan aloqada bo‘lish;
2
B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual qonun normalarini erkinlashtirish yo‘llari // Oliy yuridik o‘quv yurtlarida inson
huquqlari muhofazasini ta’minlovchi fanlarning o‘qitishning zamonaviy muammolari. Toshkent. O‘zbekiston Milliy
universiteti huquqshunoslik fakulteti 2009. B. 66-69.
3
Sh.Sh.Suyunov. Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravishda muomala qilishdan
iborat jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishning muhim jihatlari. “Talqin va tadqiqotlar” Respublika ilmiy-uslubiy jurnali
10soni. 01.10.2022 yil B. 105-109.
4
N.A. Xushvaktova. Ishni sudga qadar yuritishda ishtirok etuvchi jamoatchilikning tasnifi // Jamiyat va innovatsiyalar
№6 (2024) / ISSN 2181-1415 B. 22-28.
5
B.B.Murodov. Xususiy ayblov institutini qo‘llash samaradorligini oshirish yo‘llari // Xususiy ayblov va yarashuv
institutlarini takomillashtirish choralari: Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. T:O‘zbekiston
Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015y.B. 34-40.
6
A.T.Ashirboev. Ayblanuvchining ishtirokini ta’minlash imkoni bo‘lmagan taqdirda dastlabki tergovni to‘xtatish:
Nazariya va amaliyot. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limining Axborotnomasi №
1 (2024).– 2024. 95-98 b.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
94
Aloqa vositalaridan foydalanish;
Uy-joyni tark etish kabi cheklovlarga duchor qilinadi.
Uy qamog‘i gumon qilinuvchining sog‘ligi, yoshi yoki boshqa individual holatlari hisobga
olingan holda qo‘llanilishi mumkin. Shu bilan birga, bu ehtiyot chorasi nafaqat tergov
manfaatlarini himoya qiladi, balki inson huquqlarini buzmaslik tamoyiliga ham rioya qiladi
7
.
Garov ehtiyot choralari orasida eng keng qo‘llaniladigan shakllardan biri hisoblanadi. Bu
chora orqali gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi sud va tergov jarayonlarida ishtirokini
ta’minlash uchun moliyaviy kafolat beradi. Garovning asosiy afzalliklari quyidagilardan
iborat:
Gumon qilinuvchi erkinlikda qolib, o‘z oilasida bo‘lishi va ish faoliyatini davom ettirishi
mumkin.
Sud va tergov organlari ishni adolatli ko‘rib chiqish uchun kafolatga ega bo‘ladi
8
.
Garov summasi gumon qilinuvchining moliyaviy holati va jinoyatning og‘irligiga qarab
belgilanadi.
Ehtiyot chorasi qo‘llanilishi uchun sud qarori yoki tergov organlarining yozma qarori
zarur. Ushbu jarayonda quyidagi qoidalar bajarilishi lozim:
Asosli dalillar mavjudligi: Ehtiyot chorasi faqat gumon qilinuvchining tergov va sudga
to‘sqinlik qilishi ehtimoli mavjud bo‘lgandagina qo‘llanilishi kerak.
Inson huquqlari himoyasi: Shaxsning huquqlari va erkinliklari saqlanishi zarur, aks
holda ehtiyot chorasi noqonuniy hisoblanadi
9
.
Prokuror va advokat nazorati: Ehtiyot choralarining adolatli va qonuniy qo‘llanilishi
prokuror va advokat tomonidan nazorat qilinadi.
Shaxsga ehtiyot chorasi tanlanganidan so‘ng, uning huquqlari va majburiyatlari aniq
tushuntiriladi. Sud qarorlari ustidan shikoyat qilish yoki ehtiyot choralarini o‘zgartirish
huquqi mavjud
10
.
Jinoyat protsessida ehtiyot choralarining qo‘llanilishi jamiyatda adolat va qonun
ustuvorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu choralar sud jarayonlarining
samaradorligini oshirish va jinoiy faoliyatni kamaytirish maqsadida qo‘llaniladi.
Ehtiyot choralarining samarali qo‘llanilishi inson huquqlarini himoya qilish va
protsessual qonunchilik talablariga rioya qilish bilan bog‘liqdir. Shu sababli, ushbu choralarni
qo‘llashda huquqiy normalar va adolat tamoyillariga qat’iy rioya qilish zarur.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
7
A.T.Ashirboev. Jinoyat ishini to‘xtatish tushunchasi va ahamiyati. Eksmertkriminalistik faoliyat: istiqbollar va
innovatsiyalar mavzusidagi xalqaro konferensiya materillari to‘plami. T., O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar
vazirligi Akademiyasi, 2023. – B. 381-388.
8
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик жиноятларни тергов қилишнинг
ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 31-35.
9
Sh.Sh.Suyunov. Kompyuter texnika vositalari orqali sodir etilgan firibgarlik jinoyati turlari. “Zamonaviy dunyoda
pedagogika va psixologiya” nomli Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. 9.06.2023 yil
10
Sh.Sh.Suyunov. Some aspects of qualifying drug-related crimes. Koreya Respublikasining “Digital Fashion
Conference” jurnali 5.10.2022 y B. 13-15
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
95
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов.
Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов.
“Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов.
Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев.
Жиноят
ишини
тўхтатиш
тушунчаси
ва
аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
96
16.
А.Т.Аширбоев
. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев.
“Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев.
Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж
. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С
. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А
. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д
. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У
. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Хушвактова Н.А
. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022. DOI:10.32743/25419889.2022.11.65.346588
26.
Хушвактова Н.А
. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
