ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
69
ISHNI SUDGA QADAR YURITISH BOSQICHIDA QO‘LLANILADIGAN EHTIYOT
CHORALARI
Agoyev Shukrullo Safarboyevich
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi o'qituvchisi
Bo’sinov Behruz To’xtamurod o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 3-bosqich 326-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15718192
Annotatsiya
Ishni sudga qadar yuritish — huquqiy jarayonning muhim va mas'uliyatli bosqichi
bo‘lib, unda tomonlar o‘rtasidagi nizolarni hal qilish, da'vo arizalarini tayyorlash, huquqiy
bahslarni hal etishda ehtiyot choralari o‘tkazilishi kerak. Sudga qadar yuritish davrida
qo‘llaniladigan ehtiyot choralarining maqsadi, asosan, tomonlarning huquqlarini himoya
qilish, mo‘ljallangan sud jarayonining samarali va adolatli bo‘lishini ta'minlashdir. Ushbu
maqolada sudga qadar yuritishning bir qancha ehtiyot choralari haqida batafsil ma'lumot
berilgan. Maqola sudga qadar ehtiyot choralari haqida tushuncha berish, ularning huquqiy
ahamiyatini ochib berish, shuningdek, ushbu choralarning amaliyotdagi qo‘llanilishiga alohida
e'tibor qaratish maqsadida yozilgan. Yuridik jarayonda ehtiyot choralarining qo‘llanilishi
ko‘plab hollarda nizolarni muhokama qilishda samarali natijalarga olib keladi. Masalan,
ehtiyot choralaridan biri sifatida, vaqtinchalik choralar qo‘llanilishi mumkin. Bu,
tomonlarning aktivlarini musodara qilish yoki to‘lovni kechiktirish kabi jarayonlarni o‘z ichiga
oladi. Shuningdek, ehtiyot choralari doirasida ishni sudga yuborishdan oldin, muqaddamiy
qarorlar yoki talablarga javob berish jarayoni ham muhim ahamiyatga ega. Bu, tomonlarning
huquqiy holatining to‘liq tahlilini amalga oshirishni talab qiladi, shuningdek, qanday ehtiyot
choralarini ko‘rish zarurligini belgilashga yordam beradi. Ehtiyot choralari doirasida barcha
tomonga teng imkoniyatlar berilishi, jarayonda ishtirok etayotgan tomonlar o‘rtasida huquqiy
tenglikni saqlash lozim. Bundan tashqari, maqolada ehtiyot choralarining turli shakllari,
shuningdek, bu choralar asosida sud tomonidan qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan turli huquqiy
mexanizmlar ham ko‘rsatilgan. Ehtiyot choralarining muvaffaqiyatli amalga oshirilishi
jarayonda tomonlar o‘rtasidagi muammolarni samarali hal qilishga yordam beradi va sudning
to‘g‘ri qaror chiqarish imkoniyatini oshiradi. Umuman olganda, ishni sudga qadar yuritish
bosqichida ehtiyot choralari sud tizimining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, bu jarayonda har bir
tomoning huquqiy manfaatlari, ehtiyojlari va imkoniyatlari to‘liq hisobga olinishi zarur. Shu
bilan birga, ehtiyot choralari hamda sudga qadar yuritishning barcha bosqichlari murakkab
huquqiy tizimda adolatli va samarali tartibda amalga oshirilishi lozim.
Kalit so'zlar
Ehtiyot choralari, sudga qadar yuritish, huquqiy jarayon, temporar choralar, davlat
organlari, muvaffaqiyatli natijalar, da'vo arizasi, huquqiy himoya, tahlil qilish, ishni sudga
yuborish, hukm chiqarish, jarayonni boshqarish, sud tizimi, adolatli qaror, muqaddamiy
qarorlar, sud muhokamasi, alohida ehtiyot choralari, yuridik jarayon, qonunbuzarliklar, qaror
chiqarish, juridik tavsiyalar.
Аннотация:
Стадия досудебного разбирательства представляет собой важный этап судебного
процесса, в ходе которого стороны решают споры, подготавливают исковые заявления
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
70
и предпринимают необходимые правовые шаги для предотвращения возможных
нарушений их прав. Основной целью применения мер предосторожности на стадии
досудебного разбирательства является обеспечение справедливости и эффективности
судебного процесса, а также защита прав и законных интересов сторон. В статье
рассматриваются различные меры предосторожности, которые могут быть применены
в ходе досудебного разбирательства, и их юридическое значение. Меры
предосторожности, как правило, направлены на предотвращение ущерба или
сохранение статус-кво до принятия окончательного судебного решения. Одним из
видов таких мер является наложение временных ограничений или ареста, таких как
арест активов или приостановление определенных действий до завершения судебного
разбирательства. Также в статье подробно рассматриваются этапы досудебного
разбирательства, включая процедуры подачи и рассмотрения исков, а также то, как
меры предосторожности влияют на решение вопросов о правомерности тех или иных
действий. Это позволяет сторонам заранее подготовиться к возможным судебным
последствиям и избежать негативных правовых последствий. В статье также
обращается внимание на важность применения мер предосторожности в контексте
соблюдения принципа равенства сторон и защиты прав всех участников
разбирательства. Важно, чтобы меры предосторожности использовались справедливо
и разумно, учитывая интересы сторон.
Ключевые слова
Предосторожные меры, досудебное разбирательство, юридический процесс,
временные меры, государственные органы, успешные результаты, исковое заявление,
правовая защита, анализ, отправка дела в суд, принятие решения, управление
процессом, судебная система, справедливое решение, промежуточные решения,
судебное разбирательство, особые меры предосторожности, юридическая процедура,
нарушения закона, принятие решения, юридические рекомендацииб.
Ishni sudga qadar yuritish bosqichi har bir huquqiy jarayonning muhim va ajralmas
qismini tashkil etadi. Bu bosqichda tomonlar o‘rtasidagi nizolarni hal etish uchun zaruriy
yuridik choralar ko‘riladi, shu jumladan, da'vo arizalarini tayyorlash, muqaddamiy qarorlar
chiqarish va ehtiyot choralarini qo‘llash. Sud tizimi asosan ikkita asosiy bosqichdan iborat:
birinchisi — sudga qadar yuritish, ikkinchisi esa — sud jarayoni
1
.
Dastlabki bosqichda tomonlar o‘rtasidagi nizolarni tartibga solish va muhokama qilishda
ehtiyot choralarining ahamiyati katta. Ehtiyot choralarining qo‘llanilishi har qanday sud
ishining natijasiga bevosita ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Bu choralar sudning yakuniy qarori
chiqarilguncha tomonlarning huquqlarini himoya qilish, zararli oqibatlarning oldini olish,
muqaddamiy qarorlar chiqarish uchun imkoniyat yaratish maqsadida amalga oshiriladi.
Ehtiyot choralarining qo‘llanilishi nafaqat sud tizimining samaradorligini oshiradi, balki
tomonlar o‘rtasidagi huquqiy adolatni ta'minlaydi. Misol uchun, vaqtincha qarorlar va
muayyan harakatlarni cheklovchi choralar joriy etilishi mumkin. Bu kabi choralarning
1
B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual qonun normalarini erkinlashtirish yo‘llari // Oliy yuridik o‘quv yurtlarida inson
huquqlari muhofazasini ta’minlovchi fanlarning o‘qitishning zamonaviy muammolari. Toshkent. O‘zbekiston Milliy
universiteti huquqshunoslik fakulteti 2009. B. 66-69.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
71
qo‘llanilishi taraflar o‘rtasida muvozanatni saqlash va qonuniy huquqlarni himoya qilish
uchun zarur
2
.
Sudga qadar yuritish jarayonida, ehtiyot choralarining bir qator shakllari mavjud. Bunga,
avvalo, sud tomonidan belgilangan vaqtincha qarorlar, mulkni ushlab turish, aktivlarni
muzlatish yoki mol-mulkni musodara qilish kabi jarayonlar kiradi. Bunday choralar
qo‘llanilganda, tomonlarning moddiy yoki ma'naviy zarar ko‘rishini oldini olishga harakat
qilinadi. Shuningdek, ehtiyot choralarini qo‘llashda, tomonlarning huquqiy manfaatlari,
potentsial zararlar va ushbu choralar samarasini baholash muhim ahamiyat kasb etadi.
Ehtiyot choralarining qo‘llanilishi, shuningdek, jarayondagi barcha ishtirokchilarning
huquqlarini himoya qilish va ular o‘rtasida tenglikni ta'minlashni taqozo etadi. Masalan, bir
tomonning boshqa tomonga nisbatan ustunlikka ega bo‘lishi yoki bir tomonning huquqlarini
cheklashiga yo‘l qo‘yilmasligi lozim. Sud tizimi adolatli ishlashi uchun barcha ehtiyot
choralarining amalga oshirilishida muvozanat va ob'ektivlikning saqlanishi zarur. Ehtiyot
choralarining maqsadi, albatta, tomonlarning huquqlarini himoya qilish bo‘lsa-da, ular shu
bilan birga jarayonning samarali va tezkor bo‘lishini ta'minlashga ham xizmat qiladi. Shu
o‘rinda, ehtiyot choralarining qo‘llanilishining yuridik asoslari haqida to‘xtalib o‘tish lozim.
Har bir ehtiyot chora, o‘z navbatida, qonun va tartibga asoslangan bo‘lishi kerak. Ehtiyot
choralarining qo‘llanilishi sud tomonidan chiqarilgan qarorlarga asoslanadi va ular faqatgina
shartli yoki vaqtinchalik xarakterga ega bo‘lishi mumkin. Sud jarayonining har bir bosqichida
ehtiyot choralari qonuniy asosda qo‘llanilishi, shuningdek, tomonlar o‘rtasida teng
huquqlilikni saqlashni ta'minlash muhimdir. Sudga qadar yuritish jarayonida ehtiyot
choralarining muhimligini ta'kidlash bilan birga, bu jarayonlarning qanday amalga oshirilishi
ham muhimdir. Jarayonlar samarali bo‘lishi uchun, har bir ehtiyot chorani qo‘llashda, avvalo,
ehtiyotkorlik va huquqiy tahlilni amalga oshirish lozim. Ehtiyot choralarini ko‘rishdan oldin,
tomonlarning pozitsiyalarini to‘liq tahlil qilish, muammolarni aniq belgilash va ularga qarshi
choralarni ko‘rish zarur. Bu, o‘z navbatida, sud jarayonining barqaror va adolatli bo‘lishiga
olib keladi. Ehtiyot choralarining ko‘llanilishi amaliyotda murakkab jarayon sifatida qaraladi.
Biroq, bu choralar sud tizimi va huquqiy tizimning boshqa bo‘g‘inlari uchun ham samarali va
ta'sirchan vositadir. Jarayonlar davomida ehtiyot choralarining muvaffaqiyatli qo‘llanishi sud
tizimining ishonchliligini va adolatligini oshiradi, hamda tomonlarning huquqlari va
erkinliklarini himoya qiladi. Shu bilan birga, ehtiyot choralarining noxush oqibatlarga olib
kelmasligi uchun, ulardan foydalanishda aniq va mukammal huquqiy mexanizmga rioya qilish
zarur. Maqolada sudga qadar yuritish bosqichida qo‘llaniladigan ehtiyot choralari haqida
batafsil to‘xtalib o‘tiladi. Ehtiyot choralarining turli shakllari va ularni amaliyotda qo‘llashdagi
muammolar, shu bilan birga, sud tizimi uchun bu choralarning zarurligi muhokama qilinadi.
Ehtiyot choralarining qo‘llanilishi jarayonidagi amaliy tahlil va nazariy yondoshuvlar muhim
ahamiyatga ega, chunki bu jarayonlar har bir tomonning huquqiy manfaatlarini himoya qilish,
hamda adolatli qarorlar qabul qilishda yordam beradi. Sud tizimining samarali ishlashi uchun
ehtiyot choralarining o‘rni katta. Ular nafaqat jarayonning to‘g‘ri yo‘nalishida davom etishini
ta'minlaydi, balki tomonlarning huquqlarini, erkinliklarini va manfaatlarini himoya qiladi. Shu
bois, sudga qadar yuritish bosqichida ehtiyot choralari qo‘llanilishi jarayonida yuridik
2
B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual munosabatlarda himoyachining ishtiroki // “Advokatlik faoliyati: nazariya va
amaliyot masalalari” mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. O‘zR Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun
hujjatlari monitoringi instituti. – Toshkent, 2010. B. 171-175.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
72
jihatlarni mukammal tushunish va to‘g‘ri qo‘llash, jarayonning muvaffaqiyatli yakunlanishiga
erishishga yordam beradi
3
.
Ishni sudga qadar yuritish bosqichida qo‘llaniladigan ehtiyot choralarining yuridik
ahamiyati, ularning qo‘llanishi jarayonida yuzaga keladigan muammolar va bu choralarning
samaradorligi huquqiy tizimning barqarorligi va adolatliligini ta'minlashda muhim rol
o‘ynaydi. Sudga qadar yuritish jarayonida ehtiyot choralarining qo‘llanishi, birinchi navbatda,
tomonlarning huquqlarini himoya qilish, muammolarni hal qilishda adolatni ta'minlash va
jarayonning samarali bo‘lishini nazarda tutadi. Ushbu bosqichda qo‘llaniladigan ehtiyot
choralarining mohiyati, turli shakllari va ularning amaliy qo‘llanishiga alohida e'tibor qaratish
zarur
4
.
Sudga qadar yuritish bosqichida ehtiyot choralarining turli shakllari mavjud bo‘lib, ular
har bir muayyan holatda, huquqiy nizoni hal qilishda yoki sud jarayonining muvaffaqiyatli
bo‘lishini ta'minlashda qo‘llaniladi. Bular orasida vaqtinchalik qarorlar, aktivlarni musodara
qilish, mulkni muzlatish yoki to‘lovlarni kechiktirish kabi ehtiyot choralarini ko‘rish mumkin.
Bu choralar sudga qadar tomonlarning huquqlarini himoya qilish uchun zarurdir va har biri
o‘z vaqtida va huquqiy asosda qo‘llanilsa, samarali natijalarga olib kelishi mumkin
5
.
Vaqtinchalik qarorlar
– bu ehtiyot choralarining eng keng tarqalgan shakllaridan
biridir. Ushbu choralar asosan tomonlardan birining manfaatlarini vaqtincha himoya qilish
uchun qo‘llaniladi. Misol uchun, sud ishiga tegishli bo‘lgan mulkni yoki aktivlarni ushlab
turish, bir tomonning faoliyatini vaqtincha to‘xtatish yoki boshqa har qanday harakatni
cheklash vaqtincha qo‘llanilishi mumkin. Vaqtinchalik qarorlar, shu bilan birga, tomonlarning
barcha huquqlarini hisobga olib, adolatli tarzda belgilanishi kerak.
Aktivlarni musodara qilish
yoki
mulkiy ta'minot
– bu ehtiyot choralari sud
tomonidan qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan ikkinchi keng tarqalgan usul hisoblanadi. Bu chora,
odatda, mol-mulkni musodara qilish, aktivlarni muzlatish yoki to‘lovlarni ta'minlashni o‘z
ichiga oladi. Bu choralar, agar bir tomonning kreditlar yoki majburiyatlari bo‘lsa, boshqa
tomonning huquqlarini himoya qilish maqsadida amalga oshiriladi. Masalan, ma'lum bir
qarzdorlik yuzaga kelganda, kreditorning o‘z manfaatlarini himoya qilish uchun mulkni
muzlatish va to‘lovlarni kechiktirish mumkin.
Mulkni muzlatish
– bu boshqa bir ehtiyot chora bo‘lib, ma'lum bir jismoniy yoki yuridik
shaxsning aktivlarini vaqtincha cheklashni o‘z ichiga oladi. Bu choralar ko‘pincha, ayniqsa
moliyaviy nizolar, qarzlar yoki aktivlar bo‘yicha huquqiy bahslar yuzaga kelganida
qo‘llaniladi. Mulkni muzlatish, shuningdek, tomonlarning o‘zaro qarzlarni to‘lash va
majburiyatlarni bajarishga majbur qilish uchun qo‘llanilishi mumkin.
Ehtiyot choralarining har biri ma'lum bir huquqiy asosga ega bo‘lishi kerak. Sudga qadar
yuritish jarayonida bu choralarning qo‘llanilishi faqatgina qonuniy va shartli asosda amalga
oshirilishi zarur. Har bir ehtiyot chorani qo‘llashda sud tomonidan chiqarilgan qarorlar,
3
N.A. Xushvaktova. Oilada sodir etiladigan tazyiq va zo‘ravonlikka uchragan xotin-qizlarni himoya qilish chora-
tadbirlari // Zamonaviy fan va ta’lim ilmiy yangiliklari Vol. 2 №2 (2024) ISSN 3030-3044 Researchbib Impact Faktor:7.9
B. 81-86.
4
Sh.Sh.Suyunov. Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravishda muomala qilishdan
iborat jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishning muhim jihatlari. “Talqin va tadqiqotlar” Respublika ilmiy-uslubiy jurnali
10soni. 01.10.2022 yil B. 105-109.
5
Sh.Sh.Suyunov. Kompyuter texnika vositalari orqali sodir etilgan firibgarlik jinoyati turlari. “Zamonaviy dunyoda
pedagogika va psixologiya” nomli Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. 9.06.2023 yil
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
73
tegishli qonunlar va huquqiy me'yorlarga asoslanishi kerak. Shu bilan birga, ehtiyot
choralarining qo‘llanilishi jarayonida tomonlarning huquqlarini cheklash yoki nohaq ravishda
bir tomonning foydasiga qaror chiqarish holatlari oldini olish kerak. Sud jarayonining boshida
ehtiyot choralarini belgilashda, har bir tomonning shartlarini va talablarini tahlil qilish
muhimdir. Shuningdek, ehtiyot choralarining belgilanishi tomonlar o‘rtasidagi nizo doirasini
kengaytirishi yoki toraytirishi mumkin. Bu holatda, ehtiyot choralarining qo‘llanishi
jarayonidagi muvozanatni saqlash va adolatli qarorlar chiqarish uchun aniq va ob'ektiv
huquqiy tahlil zarur
6
.
Ehtiyot choralarining samaradorligini tahlil qilish, ularning qonuniy va amaliy jihatlarini
hisobga olishda katta ahamiyatga ega. Samarali ehtiyot choralari, sud jarayonining tez va
to‘g‘ri o‘tishini ta'minlaydi, tomonlarning huquqlarini himoya qiladi va jarayondagi
muammolarni oldini olishga yordam beradi. Agar ehtiyot choralari to‘g‘ri qo‘llanilmasa,
sudning yakuniy qarori noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin va bu, o‘z navbatida, huquqiy tizimga
bo‘lgan ishonchni pasaytiradi.
Samarali ehtiyot choralarining birinchi sharti
– bu ularning faqat kerakli va adolatli
tarzda qo‘llanilishi. Sud qarorlari va ehtiyot choralarini qo‘llashda muvozanatni saqlash zarur.
Masalan, bir tomonning huquqlarini haddan tashqari cheklash yoki boshqa tomonni ustun
qo‘yish holatlari oldini olish uchun ehtiyot choralarining tahlili va ularni qo‘llashda yuqori
darajadagi professionalizm talab etiladi
7
.
Ikkinchi shart
– ehtiyot choralarining vaqtinchalik xarakterga ega ekanligini hisobga
olish zarur. Sud tomonidan chiqarilgan vaqtinchalik qarorlar, ma'lum bir holatni o‘zgartirish
uchun doimiy qarorlar bilan almashtirilishi mumkin. Shuningdek, ehtiyot choralarining
samarali bo‘lishi uchun, tomonlar o‘rtasidagi aloqalar va ularning huquqiy manfaatlari doimiy
ravishda kuzatib borilishi kerak.
Ehtiyot choralarini qo‘llashda bir qator amaliy muammolar yuzaga kelishi mumkin.
Ularning eng muhimi, ehtiyot choralarining noto‘g‘ri yoki haddan tashqari qo‘llanilishi, bu esa
boshqa tomonning huquqlarini cheklashga olib kelishi mumkin. Sud jarayonida ehtiyot
choralarining noto‘g‘ri qo‘llanilishi tomonlar o‘rtasida nizo va tartibsizlikka olib kelishi
mumkin. Bundan tashqari, ehtiyot choralarining samarali ishlashi uchun ularning amalga
oshirilishini nazorat qilish muhim ahamiyatga ega. Sudga qadar ehtiyot choralarining
samarali qo‘llanishi jarayonida qonuniy normativlarni mukammal tushunish va barcha
ishtirokchilar uchun tenglikni ta'minlash zarur. Bu, o‘z navbatida, sudning adolatli va samarali
qaror chiqarishiga yordam beradi va huquqiy tizimning ishonchliligini oshiradi. Sud tizimi va
huquqiy jamoatchilik uchun ehtiyot choralarining ahamiyati yuksak, chunki ular adolatni
ta'minlash, huquqlarni himoya qilish va yuridik jarayonning to‘g‘ri yo‘nalishda rivojlanishini
kafolatlaydi
8
.
6
Sh.Sh.Suyunov. Giyohvandlik vositalarini, ularning analoglarini yoki psixotrop moddalarini sotish maqsadisiz
noqonuniy ishlab chiqarish, olish, saqlash, jinoyati tushunchasi // Jamiyat va innovatsiya. – 2025. – V. 6. – No 1/S. – B.
267-277.
7
A.T.Ashirboyev. Curishtiruv va dastlabki tergovni to‘xtatish instituti: xalqaro tajriba va o‘zbekiston qonunchiligini
takomillashtirish istiqbollari //Obщestvennыe nauki v sovremennom mire: teoreticheskie i prakticheskie issledovaniya.
– 2024. – T. 3. – №. 14. – S. 37-42.
8
N.A. Xushvaktova. Ishni sudga qadar yuritishda ishtirok etuvchi jamoatchilikning tasnifi // Jamiyat va innovatsiyalar
№6 (2024) / ISSN 2181-1415 B. 22-28.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
74
Ishni sudga qadar yuritish bosqichida qo‘llaniladigan ehtiyot choralari huquqiy tizimda
muhim ahamiyatga ega bo‘lib, sud jarayonining to‘g‘ri va samarali o‘tishini ta'minlashda
muhim rol o‘ynaydi. Ehtiyot choralarining qo‘llanilishi tomonlarning huquqlarini himoya
qilish, jarayonni to‘g‘ri yo‘nalishda olib borish va sudning adolatli qarorlar chiqarishini
ta'minlashda zarur vosita hisoblanadi. Ushbu choralar nafaqat sud jarayonining tezkor
o‘tishini ta'minlaydi, balki tomonlar o‘rtasidagi adolatni saqlash va muvozanatni ta'minlashga
xizmat qiladi. Sudga qadar yuritish jarayonida ehtiyot choralarining turlari turlicha bo‘lib, har
biri o‘zining aniq maqsadiga xizmat qiladi. Vaqtinchalik qarorlar, aktivlarni musodara qilish,
mulkni muzlatish kabi choralarning qo‘llanilishi, taraflarning huquqlarini himoya qilish va
o‘zaro nizolarni hal etishda samarali vosita bo‘lishi mumkin. Biroq, ehtiyot choralarini
qo‘llashda adolatli va ob'ektiv yondoshuv zarur. Har bir ehtiyot chora qonuniy asosda va
muvozanatni saqlagan holda qo‘llanishi kerak. Ehtiyot choralarining samaradorligi ularning
qonuniy asoslanganligi, maqsadga muvofiqligi va to‘g‘ri qo‘llanishiga bog‘liqdir. Samarali
ehtiyot choralarini qo‘llash sudning yakuniy qaroriga ta'sir ko‘rsatadi va jarayonning
muvaffaqiyatli o‘tishini ta'minlaydi. Shuningdek, ehtiyot choralarining qo‘llanilishi jarayonida
tomonlarning huquqlari, erkinliklari va manfaatlarini himoya qilish, adolatni ta'minlashda
muhim omil hisoblanadi
9
.
Bundan tashqari, ehtiyot choralarining qo‘llanishi jarayonida yuzaga keladigan
muammolarni tahlil qilish, bularning oldini olish va samarali usullarni ishlab chiqish, sud
tizimining yanada takomillashishiga yordam beradi. Sud tizimi va huquqiy amaliyot uchun
ehtiyot choralarining o‘rni kattadir, chunki ular yuridik jarayonning to‘g‘ri va adolatli
bo‘lishini ta'minlaydi, huquqiy tizimda ishonchni oshiradi va sudga qadar bo‘lgan
jarayonlarning samarali boshqarilishini kafolatlaydi
10
.
Xulosa qilib aytganda, ehtiyot choralarining qo‘llanilishi sudga qadar yuritish
bosqichining ajralmas qismi bo‘lib, ularning to‘g‘ri qo‘llanilishi sud tizimining samaradorligini
oshiradi. Ehtiyot choralarining yuridik asoslari, samarali qo‘llanilishi va amaliy jihatlari sud
tizimining ishonchliligini oshirib, adolatli qarorlar qabul qilishni ta'minlaydi. Shu sababli,
ehtiyot choralarining qo‘llanilishi jarayonida yuridik masalalarni chuqur tahlil qilish va
huquqiy mexanizmlarni mukammal tushunish zarurdir. Sud tizimi uchun ehtiyot
choralarining qo‘llanilishining to‘g‘ri va samarali amalga oshirilishi, yuridik adolatni
ta'minlashda muhim o‘rin tutadi va huquqiy tizimning yaxshilanishiga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning 25.01.2020 yildagi Oliy
Majlisga Murojaatnomasi. // [Elektron manba].
3.
O‘zbekiston yuridik ensiklopediyasi. –T., 2009. – B. 199.
4.
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. T.4. –T., 2002. – B. 47.
9
Sh.S.Agoyev., Tashev U. Ekspertiza faoliyatining armaniston respublikasi jinoyat-protsessual qonunchiligidagi huquqiy
asoslari //Razvitie i innovatsii v nauke. – 2024. – T. 3. – №. 6. – S. 48-56.
10
N.Q.Usmanaliyev. Protsessual muddatlarning hisoblashda qo‘llaniluvchi me’zonlarning ayrim jihatlari //problems
and solutions of scientific and innovative research. – 2024. – T. 1. – №. 3. – S. 25-30.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
75
5.
B.B.Murodov.
Jinoyat-protsessual qonun normalarini erkinlashtirish yo‘llari // Oliy
yuridik o‘quv yurtlarida inson huquqlari muhofazasini ta’minlovchi fanlarning o‘qitishning
zamonaviy muammolari. Toshkent. O‘zbekiston Milliy universiteti huquqshunoslik fakulteti
2009. B. 66-69.
6.
B.B.Murodov.
Jinoyat-protsessual munosabatlarda himoyachining ishtiroki //
“Advokatlik faoliyati: nazariya va amaliyot masalalari” mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya
materiallari. O‘zR Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti. –
Toshkent, 2010. B. 171-175.
7.
B.B.Murodov.
Xususiy ayblov institutini qo‘llash samaradorligini oshirish yo‘llari //
Xususiy ayblov va yarashuv institutlarini takomillashtirish choralari: Respublika ilmiy-amaliy
konferensiyasi materiallari. T:O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015y.B. 34-40.
8.
B.B.Murodov.
“Jinoyatlarni tergov qilish metodikasi” fanidan o‘quv dasturi. T.:
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2012. B.24
9.
Sh.Sh.Suyunov.
Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof
ravishda muomala qilishdan iborat jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishning muhim jihatlari.
“Talqin va tadqiqotlar” Respublika ilmiy-uslubiy jurnali 10soni. 01.10.2022 yil B. 105-109.
10.
Sh.Sh.Suyunov.
Kompyuter texnika vositalari orqali sodir etilgan firibgarlik jinoyati
turlari. “Zamonaviy dunyoda pedagogika va psixologiya” nomli Respublika ilmiy-amaliy
konferensiyasi. 9.06.2023 yil
11.
Sh.Sh.Suyunov.
Hodisa sodir bo‘lgan joyni ko‘zdan kechirish tergov xarakatining jinoyat
sodir etgan shaxslarni aniqlash xamda ularning aybini isbotlashdagi axamiyati. “Zamonaviy
dunyoda pedagogika va psixologiya” nomli Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi.
12.
Sh.Sh.Suyunov.
Giyohvandlik vositalarini, ularning analoglarini yoki psixotrop
moddalarini sotish maqsadisiz noqonuniy ishlab chiqarish, olish, saqlash, jinoyati tushunchasi
// Jamiyat va innovatsiya. – 2025. – V. 6. – No 1/S. – B. 267-277.
13.
A.T.Ashirboyev.
Ayblanuvchining qaerda ekanligi noma’lum bo‘lgan hollarda jinoyat
ishini to‘xtatishning nazariy va amaliy jihatlari. Jamiyat va innovatsiyalar № 1 (2024).– 2024.
– 314-320 b.
14.
A.T.Ashirboyev.
Jinoyat ishini to‘xtatish tushunchasi va ahamiyati. Eksmertkriminalistik
faoliyat: istiqbollar va innovatsiyalar mavzusidagi xalqaro konferensiya materillari to‘plami.
T., O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi, 2023. – B. 381-388.
15.
A.T.Ashirboyev.
Ayblanuvchining ishtirokini ta’minlash imkoni bo‘lmagan taqdirda
dastlabki tergovni to‘xtatish: Nazariya va amaliyot. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar
Akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limining Axborotnomasi № 1 (2024).– 2024. 95-98 b.
16.
A.T.Ashirboyev
. Curishtiruv va dastlabki tergovni to‘xtatish instituti: xalqaro tajriba va
o‘zbekiston qonunchiligini takomillashtirish istiqbollari //Obщestvennыe nauki v
sovremennom mire: teoreticheskie i prakticheskie issledovaniya. – 2024. – T. 3. – №. 14. – S.
37-42.
17.
N.Q.Usmanaliyev.
“Oqilona muddat” tamoiyilini joriy etish nazariy va amaliy jihatlari
//Nauka i innovatsii v sisteme obrazovaniya. – 2025. – T. 4. – №. 3. – S. 44-50.
18.
N.Q.Usmanaliyev.
Jinoyat ishini yuritishni to‘xtatish va tiklash muddatlari bilan bog‘liq
ayrim mulohazalar //Teoreticheskie aspektы stanovleniya pedagogicheskix nauk. – 2025. – T.
4. – №. 6. – S. 40-47.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
76
19.
N.Q.Usmanaliyev.
Protsessual muddatlarning hisoblashda qo‘llaniluvchi me’zonlarning
ayrim jihatlari //problems and solutions of scientific and innovative research. – 2024. – T. 1. –
№. 3. – S. 25-30.
20.
N.Q.Usmanaliyev. Baynazov J
. O‘g‘irlik jinoyati bo‘yicha hodisa sodir bo‘lgan joyni ko‘zdan
kechirish tergov harakatining yangi usullari //Nauka i innovatsii v sisteme obrazovaniya. –
2024. – T. 3. – №. 8. – S. 69-74.
21.
Sh.S.Agoyev., Shakirova S
. Qiynash jinoyatini tergov qilish: nazariya va amaliyot
//Razvitie i innovatsii v nauke. –2024. – T. 3. – №. 6. – S. 75-81.
22.
Sh.S.Agoyev., Abduxamidov A
. Guvoxlantirish tergov xarakatini o‘tkazishning axamiyati
//Obщestvennыe nauki v sovremennom mire: teoreticheskie i prakticheskie issledovaniya. –
2024. – T. 3. – №. 7. – S. 49-51.
23.
Sh.S.Agoyev., Asatullaev D
. Axborot texnologiyalari sohasidagi o‘g‘irlik jinoyatlarni tergov
qilishning o‘ziga xos xususiyatlari //Obщestvennыe nauki v sovremennom mire:
teoreticheskie i prakticheskie issledovaniya. – 2024. – T. 3. – №. 7. – S. 31-35.
24.
Sh.S.Agoyev., Tashev U
. Ekspertiza faoliyatining armaniston respublikasi jinoyat-
protsessual qonunchiligidagi huquqiy asoslari //Razvitie i innovatsii v nauke. – 2024. – T. 3. –
№. 6. – S. 48-56.
25.
N.A. Xushvaktova
. Ishni sudga qadar yuritishda ishtirok etuvchi jamoatchilikning tasnifi
// Jamiyat va innovatsiyalar №6 (2024) / ISSN 2181-1415 B. 22-28.
26.
N.A. Xushvaktova
. Oilada sodir etiladigan tazyiq va zo‘ravonlikka uchragan xotin-qizlarni
himoya qilish chora-tadbirlari // Zamonaviy fan va ta’lim ilmiy yangiliklari Vol. 2 №2 (2024)
ISSN 3030-3044 Researchbib Impact Faktor:7.9 B. 81-86.
