ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
46
AYBSIZLIK PREZUMPSIYASI
Agoyev Shukrullo Safarboyevich
O'zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi o'qituvchisi
Ochilov Asadbek Nosir o’g’li
O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 3-bosqich 323-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15536134
Annotatsiya
Mazkur maqolada "aybsizlik prezumpsiyasi" tamoyili huquqiy tizimdagi asosiy
prinsiplardan biri sifatida tahlil qilinadi. Aybsizlik prezumpsiyasi shuni anglatadiki,
ayblanuvchi shaxs jinoyat sodir etganligi isbotlanmaguncha aybsiz deb hisoblanadi. Bu prinsip
huquqiy himoya va adolatni ta’minlashda muhim rol o'ynaydi, chunki u ayblovning og'irligi
bilan taqqoslaganda, shaxsning erkinligi va huquqlarini saqlab qolish zaruriyatini e'tiborga
oladi. Maqolada, aybsizlik prezumpsiyasining xalqaro huquqdagi, xususan BMTning inson
huquqlari to'g'risidagi umumjahon deklaratsiyasi va Yevropa inson huquqlari sudining
qarorlaridagi o'rni tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar
Aybsizlik prezumpsiyasi, huquqiy himoya, adolat, xalqaro huquq, inson huquqlari, BMT
Umumjahon Inson Huquqlari Deklaratsiyasi, huquqiy tizim, ayblov, erkinlik va huquqlar,
ayblanuvchi, isbotlash prinsipi.
Annotation
This article analyzes the principle of the presumption of innocence as one of the
fundamental principles of the legal system. The presumption of innocence means that an
accused person is considered innocent until proven guilty of committing a crime. This principle
plays a critical role in ensuring legal protection and justice, as it emphasizes the need to
safeguard an individual’s rights and freedoms, especially when compared to the severity of the
accusation. The article examines the position of the presumption of innocence in international
law, particularly in the context of the United Nations Universal Declaration of Human Rights
and the rulings of the European Court of Human Rights.
Keywords
Presumption of innocence, legal protection, justice, international law, human rights, UN
Universal Declaration of Human Rights, legal system, accusation, rights and freedoms, accused,
burden of proof principle.
Aybsizlik prezumpsiyasi har qanday huquqiy tizimning asosiy tamoyillaridan biri bo‘lib,
jinoyat protsessida ayblanuvchi shaxsning aybsizligi isbotlanmaguncha, uning aybsiz deb
hisoblanishini ta’minlaydi. Bu prinsip faqat shaxsiy erkinlik va huquqlarni himoya qilishda
emas, balki umumiy adolat va huquqiy himoyaning samarali ishlashida ham muhim rol
o'ynaydi. Aybsizlik prezumpsiyasining eng muhim jihati shundaki, bu prinsipda davlatning
ayblov isbotlash majburiyati yuzaga keladi, ya'ni ayblovni ilgari surishdan oldin, jinoyatni sodir
etganlikni isbotlash shart hisoblanadi. Xalqaro huquqda, ayniqsa BMTning Inson Huquqlari
bo‘yicha Umumjahon Deklaratsiyasi va Yevropa Inson Huquqlari Sudi qarorlarida aybsizlik
prezumpsiyasining o‘rni katta. Ushbu prinsip, shuningdek, O‘zbekistonda ham jinoyat
protsessual qonunchiligida o‘z aksini topgan bo‘lib, uning to‘liq amalga oshirilishi adolatli
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
47
sudlov va erkin jamiyatni qurishda muhim ahamiyatga ega. Maqolada aybsizlik
prezumpsiyasining huquqiy tizimdagi o‘rni, xalqaro huquqdagi ahamiyati va O‘zbekiston
qonunchiligida qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Shuningdek, bu tamoyilning buzilishi holatlarida
yuzaga keladigan salbiy oqibatlar ham ko‘rib chiqiladi.
Aybsizlik prezumpsiyasi (presumsiya aybsizlik) huquqiy tamoyil sifatida qadim
zamonlardan beri mavjud bo‘lib, asosan adolatli sudlovni ta’minlash va inson huquqlarini
himoya qilish maqsadida rivojlangan. Uning tarixi ko‘plab yuridik tizimlarning shakllanishiga
va inson huquqlari sohasidagi yirik islohotlarga ta’sir ko‘rsatgan.
Qadimiy huquq tizimlari va dinga oid ta’sirlar: Aybsizlik prezumpsiyasining dastlabki
izlari qadimiy yunon va rim huquqiga borib taqaladi. Rim huquqida, ayniqsa, "nemo tenetur
seipsum accusare" (hech kim o‘zini o‘ziga qarshi ayblay olmaydi) prinsipi mavjud edi, bu esa
ayblanuvchi shaxsni o‘zining aybini isbotlash majburiyatidan ozod etadi. Ammo, bu
tamoyilning to‘liq shakllanishi va huquqiy institut sifatida qo‘llanilishi uzoq vaqt davom etdi.
O'rta asrlar va inkvizitsiya davri: O'rta asrlar davrida, ayniqsa, diniy inkvizitsiya
jarayonlarida, aybsizlik prezumpsiyasi ko‘pincha e’tiborga olinmasdi. Inkvizitsiya sudlari
ko‘pincha shubhali shaxslarni "aybdor" deb hisoblashni odat tusiga aylantirgandi, bu esa o‘z
navbatida ko‘plab begunoh insonlarning nohaq sudlanganligiga olib kelgan. Bu davrda, ko‘p
hollarda, "jinoyatni isbotlashning o‘zi ham qilmishning o‘zini tasdiqlash" sifatida qaralgan.
1
Yangi davr va yurisdiksiyalarda rivojlanishi:
XVI asrning oxiri va XVII asr boshlarida,
ayniqsa, Angliya va Fransiya kabi yirik davlatlarda, huquqiy tamoyillarni qayta ko‘rib chiqish
jarayonlari boshlandi. Angliyada, o‘sha davrda, "habeas corpus" qonuni va "trial by jury" (jury
bilan sud) tizimi hayotga tatbiq etilgan bo‘lib, bu erda aybsizlik prezumpsiyasi muhim huquqiy
tamoyil sifatida o‘zining mustahkam o‘rnini topdi. Ayblanuvchining aybsizligi
isbotlanmaguncha u erkinlikdan mahrum etilmasligi kerakligi haqidagi tushuncha keng yoyildi.
Fransiyada esa 1789 yilda qabul qilingan Inson va Fuqarolik Huquqlari Deklaratsiyasi
(Declaration of the Rights of Man and of the Citizen) aybsizlik prezumpsiyasini inson huquqlari
prinsiplariga kiritdi va uning huquqiy ahamiyatini ta’kidlab, butun Evropada keng tarqalgan.
Bu hujjatning 9-moddasida aytilishicha: "Har qanday shaxs ayblanuvchi deb hisoblanmasligi
kerak, aks holda uning aybi isbotlanmaguncha."
Xalqaro huquq va zamonaviy davri: XIX asr oxiri va XX asr boshlarida, xalqaro huquq va
inson huquqlari sohasida sezilarli o‘zgarishlar yuz berdi. 1948 yilda Birlashgan Millatlar
Tashkiloti tomonidan qabul qilingan *Inson Huquqlari Umumjahon Deklaratsiyasi* (Universal
Declaration of Human Rights) 11-moddasida, ayblanuvchi shaxsning aybsizligi ta’kidlangan.
Deklaratsiya, shuningdek, ayblovning isbotlanmaguncha, ayblanuvchi shaxsning huquqlarini
buzmaslikni talab qiladi. Bu prinsip BMTning boshqa ko‘plab konventsiyalari va xalqaro sud
qarorlarida ham o‘z aksini topdi.1949 yilda Yevropa Kengashining Inson Huquqlari bo‘yicha
Konvensiyasi (European Convention on Human Rights) 6-moddasida ham aybsizlik
prezumpsiyasi ta’kidlanadi. Bu hujjat Yevropa davlatlari tomonidan ratifikatsiya qilingan va
Yevropa Inson Huquqlari Sudining faoliyatida bu tamoyilga qat'iy rioya qilish zarurligi qayd
etilgan
2
.
1
Suyunov Sh. Giyohvandlik vositalarini, ularning analoglarini yoki psixotrop moddalarni sotish maqsadisiz noqonuniy
ishlab chiqarish, olish, saqlash jinoyati tushunchasi // Jamiyat va innovatsiya. – 2025. – V. 6. – No 1/S. – B. 267-277.
2
Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш истиқболлари //Академические
исследования в современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
48
O'zbekistonda Aybsizlik prezumpsiyasining o‘rni. Aybsizlik prezumpsiyasi O‘zbekiston
Respublikasining huquqiy tizimida muhim o‘rin tutadi. Bu tamoyil, birinchi navbatda, jinoyat
protsessual qonunchiligida mustahkam o‘rin egallagan bo‘lib, shaxsning huquqiy himoyasini
ta’minlashda, adolatli sudlovni amalga oshirishda va fuqarolarning erkinliklarini himoya
qilishda muhim rol o‘ynaydi. Aybsizlik prezumpsiyasining O‘zbekistonda amaldagi yuridik
tizimda qanday qo‘llanilishi va uning o‘rni, shu bilan birga, amaliyotda yuzaga keladigan
muammolarni tushunish uchun, avvalo, ushbu prinsipning huquqiy asoslari, uning jamiyatdagi
ahamiyati va amaliyotdagi roli haqida to‘liqroq ma'lumot berish zarur.
Aybsizlik prezumpsiyasining huquqiy asoslari: O‘zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasining 24-moddasida "har kimning aybsizligi isbotlanmaguncha, u aybdor deb
hisoblanmasligi" prinsipi aniq ifodalangan. Bu, o‘z navbatida, O‘zbekiston huquqiy tizimida
aybsizlik prezumpsiyasining yuqori darajadagi qonuniy kafolat sifatida e’tirof etilishini
ko‘rsatadi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat protsessual kodeksida ham
aybsizlik prezumpsiyasiga oid qoidalar mavjud. Unga ko‘ra, jinoyat ishi bo‘yicha sudlanuvchi
shaxsni aybdor deb hisoblashdan oldin, ayblov isbotlanishi kerak. Bu tamoyilni ta'minlash
uchun sudya, prokuror, tergovchi va boshqa huquqni muhofaza qilish organlari isbotlash
majburiyatiga ega. Shunday qilib, ayblanuvchi shaxsning huquqlari, uning erkinligi va obro‘sini
himoya qilish uchun aybsizlik prezumpsiyasi qonuniy kafolat sifatida belgilangan
3
.
Aybsizlik prezumpsiyasining jamiyatdagi ahamiyati: Aybsizlik prezumpsiyasining
jamiyatdagi o‘rni juda katta, chunki bu prinsip shaxsning huquqlarini himoya qilish, adolatli
sudlovni amalga oshirish va jinoyatni isbotlash majburiyatini davlat zimmasiga yuklashga
xizmat qiladi. Agar ayblanuvchi shaxsning aybsizligi ta’minlanmasa, unda sud jarayonining
adolatli o‘tishi, huquqiy himoya va erkinlikni saqlash imkoniyati yo‘qoladi. O‘zbekiston huquq
tizimi aybsizlik prezumpsiyasiga amal qilgan holda, jinoyat protsesslarida fuqarolarning
huquqlarini himoya qilish, shuningdek, sudning mustaqil va xolis qarorlar qabul qilishiga
erishadi. Bu, o‘z navbatida, jamiyatda qonun va adolatning ustuvorligini ta’minlaydi
4
. Aybsizlik
prezumpsiyasi davlat tomonidan taqdim etiladigan asosiy huquqiy kafolat bo‘lib, jinoiy
javobgarlikka tortilgan har bir shaxsning erkinligini, obro‘sini va boshqa huquqlarini himoya
qiladi
5
.
Aybsizlik prezumpsiyasining amaliyotdagi qo‘llanilishi:
O‘zbekistonda aybsizlik
prezumpsiyasining amaliyotda qo‘llanilishi juda muhim, chunki bu prinsipning to‘liq amalga
oshirilishi jinoyat protsessining adolatli va ob’ektiv bo‘lishini ta’minlaydi. Aybsizlik
prezumpsiyasini buzgan holda, sudning xato qarorlari va nohaq hukmlar chiqarilishi ehtimoli
ortadi. Shu bois, O‘zbekiston qonunchiligida ayblovni isbotlashning davlat zimmasiga
yuklanishi va ayblanuvchi shaxsning erkinligi hamda huquqlarini himoya qilish zarurati qat'iy
belgilangan.
Bundan tashqari, O‘zbekistonda jinoyat ishi bo‘yicha sudlovda aybsizlik
prezumpsiyasini to‘liq ta’minlash uchun bir qator amaliy mexanizmlar ishlab chiqilgan.
3
Murodov, B. “Jinoyat ishini javobgarlikka tortish uchun da’vo muddati o‘tganligi munosabati bilan tugatish asoslarini
takomillashtirish”. O‘zbekiston qonun hujjatlari sharhi 3 (2016): 47-50.
4
Суюнов Ш. Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп моддаларни ўтказиш мақсадини
кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, эгаллаш, сақлаш, ташиш ёки жўнатиш жиноятини тергов қилишда
қўшиб ҳисоблаш методологиясининг аҳамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 10. – С. 20-24.
5
Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в уголовном процессе //Общество и
инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-176.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
49
Masalan, jinoyat ishi bo‘yicha tergov davomida, ayblanuvchining aybsizligini isbotlash uchun
tergovchilar va prokurorlar tomonidan barcha zaruriy dalillarni yig‘ish va tekshirish
majburiyati mavjud. Shuningdek, sud majlislarida sudlanuvchining aybsizligi bo‘yicha himoya
qilmishlari va huquqiy yordam ko‘rsatish imkoniyatlari ham kafolatlangan
6
.
Aybsizlik prezumpsiyasining buzilishining salbiy qibatlari
:
Aybsizlik prezumpsiyasining
buzilishi O‘zbekistonda yirik huquqiy va ijtimoiy muammolarga olib kelishi mumkin. Agar sud
yoki tergov organlari ayblanuvchining aybsizligini hisobga olmasdan, uni aybdor deb
hisoblasalar, bu holat qonuniy va ma’muriy xatoliklarga olib kelishi mumkin. Shunday qilib,
ayblanuvchining noqonuniy ravishda hibsga olinishi, noto‘g‘ri sud qarorlari va nohaq jazolar
amalga oshirilishi mumkin. Aybsizlik prezumpsiyasining buzilishi natijasida, inson huquqlarini
buzish, adolatga nisbatan ishonchsizlik va sud tizimiga bo‘lgan ishonchning kamayishi sodir
bo‘lishi mumkin. Bu esa, o‘z navbatida, jamiyatda sud va huquqiy tizimga nisbatan xavfli salbiy
oqibatlarni keltirib chiqaradi
7
.
O‘zbekistonda aybsizlik prezumpsiyasining o‘rni, uning huquqiy asoslari, amaliyotdagi
qo‘llanilishi va jamiyatdagi ahamiyati alohida e'tiborga loyiq. Ushbu prinsip, birinchidan,
adolatli sudlovni ta’minlash, ikkinchidan, fuqaro huquqlarini himoya qilish, uchinchidan esa
davlatning jinoyatni isbotlashdagi majburiyatini belgilashga xizmat qiladi. O‘zbekiston huquqiy
tizimi bu prinsipni to‘liq amalga oshirishga intilish bilan, fuqarolarni nohaq jazolardan himoya
qilishga va adolatni ta’minlashga harakat qilmoqda. Shu bilan birga, aybsizlik
prezumpsiyasining buzilishi jamiyatda xavfli ijtimoiy va huquqiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin, shuning uchun uning to‘liq amalga oshirilishi barcha tizim ishtirokchilari uchun
muhim ahamiyatga ega
8
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, 1992.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat protsessual kodeksi. – Toshkent, 2008.
3.
BMT Inson huquqlari bo‘yicha Umumjahon Deklaratsiyasi. – 1948.
4.
Yevropa Inson Huquqlari Konvensiyasi. – 1950.
5.
Karavayev.V..N. (1998). Jinoyat protsessual huquqi. Toshkent: O‘zbekiston yuridik
akademiyasi nashriyoti.
6.
Salimov.S.R. (2005). Jinoyat protsessual huquqi (O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi
asosida). Toshkent: Adolat nashriyoti.
7.
Shamsiddinov.D.M. (2010). O‘zbekistonda aybsizlik prezumpsiyasining huquqiy asoslari
va amaliyotdagi qo‘llanilishi. Toshkent: Milliy pressa.
8.
Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в уголовном
процессе //Общество и инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-176.
6
Murodov, B. “Jinoyat ishini javobgarlikka tortish uchun da’vo muddati o‘tganligi munosabati bilan tugatish asoslarini
takomillashtirish”. O‘zbekiston qonun hujjatlari sharhi 3 (2016): 47-50.
7
Аширбоев А. Ислом ҳуқуқи таъсири кучли давлатларда суриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш
институтининг ўзига хос хусусиятлари //Наука и технология в современном мире. – 2024. – Т. 3. – №. 13. – С. 35-
38.
8
Усманалиев Н. Процессуал муддатларнинг ҳисоблашда қўлланилувчи меъзонларнинг айрим жиҳатлари
//problems and solutions of scientific and innovative research. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
50
9.
Муродов Б., Хомидов В. Процессуальные основания производства обыска и
следственного действия //Общество и инновации. – 2023. – Т. 4. – №. 2/S. – С. 402-411.
10.
Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш истиқболлари
//Академические исследования в современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
11.
Суюнов Ш. Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп
моддаларни ўтказиш мақсадини кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, эгаллаш,
сақлаш, ташиш ёки жўнатиш жиноятини тергов қилишда қўшиб ҳисоблаш
методологиясининг аҳамияти //Общественные науки в современном мире:
теоретические и практические исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 10. – С. 20-24.
12.
Суюнов Ш. Понятие преступления по незаконному изготовлению, приобретению,
хранению наркотических средств, их аналогов или психотропных веществ без цели
сбыта //Общество и инновации. – 2025. – Т. 6. – №. 1/S. – С. 267-277.
13.
Murodov B., Bo'taev M. Jinoyat protsessida begunoh shaxslarni reabilitatsiya qilish
asoslarini tahlil qilish // Jamiyat va innovatsiya. – 2020. – V. 1. – No 1. – B. 166-176.
14.
Murodov, B. “Jinoyat ishini javobgarlikka tortish uchun da’vo muddati o‘tganligi
munosabati bilan tugatish asoslarini takomillashtirish”. O‘zbekiston qonun hujjatlari sharhi 3
(2016): 47-50.
15.
Murodov, B. (2016). Jinoyat ishini javobgarlikka tortish uchun da'vo muddati o'tganligi
munosabati bilan tugatish asoslarini takomillashtirish. O‘zbekiston qonunchiligiga sharh , (3),
47-50.
16.
Suyunov Sh. Giyohvandlik vositalarini, ularning analoglarini yoki psixotrop moddalarni
sotish maqsadisiz noqonuniy ishlab chiqarish, olish, saqlash jinoyati tushunchasi // Jamiyat va
innovatsiya. – 2025. – V. 6. – No 1/S. – B. 267-277.
17.
Хушвактова Н.А. Мeasures to improve the effectiveness of cooperation with the public in
criminal proceedings // XXXVII International Multidisciplinary Conference «Recent Scientific
Investigation». Primedia E-launch LLC, Shawnee, USA. 2022. – Б. 58-62.
18.
Аширбоев А. Ислом ҳуқуқи таъсири кучли давлатларда суриштирув ва дастлабки
терговни тўхтатиш институтининг ўзига хос хусусиятлари //Наука и технология в
современном мире. – 2024. – Т. 3. – №. 13. – С. 35-38.
19.
Усманалиев Н. Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари билан
боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления педагогических наук.
– 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
20.
Усманалиев
Н.
Процессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //problems and solutions of scientific and innovative
research. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
