ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
102
XALQARO TASHISHNING MUHIM TURI HISOBLANGAN AVTOMOBILLARDA
YUK TASHISH TURLARI VA SHARTLARI
Bahodirova Sitora G‘ulomovna
Huquq magistri
Gmail: bsitoragulomovna@gmail.com
Tel: +998933141841
https://doi.org/10.5281/zenodo.13912672
Yuklarni avtomobilda tashish yuk tashish bilan bog‘liq bo‘lgan yuk bilan va yuksiz yuk
tashish vositalarini o‘z ichiga oladi.
Xalqaro ko‘lamda avtomobilda yuk tashish
– yuklarni
kamida bitta davlat chegarasidan o‘tuvchi avtomobil qatnovi bo‘lib, bunda ikki tomonlama
transport, tranzit va uchinchi davlatlar o‘rtasidagi tashishlar farqlanadi.
Ikki tomonlama tashish
– bu kelib chiqqan yoki tashish tugatilgan mamlakatda
ro‘yxatdan o‘tgan avtotransport vositasida amalga oshiriladigan xalqaro tashish hisoblanadi.
Tranzit
– bu yukni yuklayotgan yoki yukni tushiruvchi mamlakat bo‘lmagan mamlakat
hududi orqali avtomobilda tashish.
Yuklarni avtomobilda tashish quyidagi mezonlarga ko‘ra ham tasniflanadi:
yukning turi (xususiyatlari) bo‘yicha – bo‘lak yuklarni, xavfli yuklarni, konteynerlardagi
yuklarni, o‘ramlardagi (paketlardagi) yuklarni, quyma yuklarni, ayniqsa qimmatli yuklar yoki
tijorat va bojxona xavfi yuqori bo‘lgan yuklar (tamaki, spirtli ichimliklar va boshqalar),
ixtisoslashtirilgan harakatlanuvchi tarkibda (izotermik jismlarda, avtotransport vositalarida,
sisternalarda va boshqalar) tashiladigan yuklar. Yukni o‘ramlarda tashish (paketlarda) va
konteynerda tashishdan foydalanish yukni yuklash va tushirish va boshqa tashuvchiga
o‘tkazishda transport vositalarining to‘xtab qolish vaqtini qisqartirishi, yukni saqlashni
oshirishi va tashish xarajatlarini kamaytirishi mumkin;
yuk partiyalarining o‘lchamiga ko‘ra – kichik partiyalarda (yuklarni birlashtirish-
dekonsolidatsiya qilish bilan yoki yig‘ish va tarqatish yo‘nalishlari bo‘ylab) va mashinada
(to‘plamli) tashish. Konsignatsiya hajmi deganda bir jo‘natish punktidan bir manzilgacha bir
vaqtda tashish uchun deklaratsiya qilingan yuk miqdori tushuniladi. Yuk partiyasi, agar bu
transport vositasining yuk hajmidan kelib chiqqan holda mumkin bo‘lsa, bitta jo‘natmada yoki
bir nechta jo‘natmalarda tashilishi mumkin. O‘z navbatida, konsolidatsiyadan so‘ng bir nechta
yuk partiyalari bir jo‘natmada tashilishi mumkin;
yetkazib berish muddati bo‘yicha – yetkazib berish sanalari e’lon qilingan yoki e’lon
qilinmagan holda. Yetkazib berish muddatlari yuk jo‘natuvchidan jo‘nab ketgandan keyin va
qabul qiluvchiga kelgandan so‘ng (belgilangan vaqtdan oldin va kechiktirmasdan) vaqt oralig‘i
bo‘yicha aniqlanishi mumkin;
yukning qiymatini e’lon qilish orqali – e’lon qilingan yoki e’lonsiz;
maxsus kelishilgan tashish shartlari bo‘yicha – harorat sharoitlariga rioya qilish, tezlikni
cheklash, ortiqcha yuklanishni taqiqlash, yetkazib berishga alohida qiziqish bildirish va
boshqalar.
Yuklarni xalqaro avtomobil tashish yuk tashuvchi transport vositalarida amalga
oshiriladi.
Yuk tashuvchi avtotransport vositasi
– bu dvigatel tomonidan boshqariladigan va
yuklarni yo‘llarda tashish uchun mo‘ljallangan transport vositasi (bir yoki bir nechta transport
vositalarining tarkibi).
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
103
Avtotransport vositalarining tarkibi
– yuklarni tashish uchun mo‘ljallangan va yo‘l
harakatida bir birlik sifatida ishtirok etadigan bog‘langan transport vositalari. Yuk tashish
vositalarining ba’zi asosiy parametrlari ruxsat etilgan umumiy og‘irlik, yuksiz og‘irlik, ruxsat
etilgan yuk ko‘tarish qobiliyati va kuzov parametrlari (uzunlik, kenglik, balandlik).
Ruxsat etilgan umumiy og‘irlik (ruxsat etilgan maksimal og‘irlik)
- transport vositasi
ro‘yxatdan o‘tgan davlatning vakolatli organi tomonidan maqbul deb e’lon qilingan foydali yuk
(yuk) bo‘lgan transport vositasining og‘irligi. Bu texnik jihatdan ruxsat etilgan umumiy
og‘irlikka teng yoki undan kam, tashkilot (zavod) ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilangan
transport vositasining maksimal og‘irligi.
Yuklarni xalqaro avtomobilda tashish jismoniy (yakka tartibdagi tadbirkorlar) yoki tijorat
asosida yoki o‘z mablag‘lari hisobidan amaldagi qoidalarga muvofiq tashishni amalga
oshiruvchi yuridik shaxslar bo‘lgan avtomobil tashuvchilar tomonidan amalga oshiriladi.
Yuklarni xalqaro avtomobilda tashishni amalga oshirish uchun tashuvchi zarur hollarda
maxsus ruxsatnoma (litsenziya) va ruxsatnoma – transport vositasini xorijiy davlat (davlatlar)
hududidan o‘tish va yuk tashish huquqini beruvchi hujjatga ega bo‘lishi kerak.
Xalqaro yuk tashishning o‘ziga xos xususiyati bojxona chegaralarini kesib o‘tishda uning
bojxona rasmiylashtiruvi hisoblanadi. Xalqaro tashishlarni bojxona rasmiylashtiruvi uchun bir
qator tizimlar mavjud:
- YevrAzES doirasidagi Bojxona ittifoqining bojxona tranziti hujjatlari bo‘yicha;
- 1975-yildagi TIR karnetlaridan foydalangan holda yuklarni xalqaro tashish to‘g‘risidagi
bojxona konventsiyasi (TIR karnetlari) asosida TIR karnetlari uchun;
- ATA (tovarlarni vaqtincha olib kirish) yoki SPD (transport vositalarini vaqtincha olib kirish)
karnetlari uchun 1961-yildagi Tovarlarni vaqtincha olib kirish uchun ATA karneti to‘g‘risidagi
Bojxona konventsiyasi va 1990-yildagi Vaqtinchalik olib kirish konvensiyasi asosida;
- Yevropa Ittifoqi bojxona nazorati tizimlariga muvofiq (yangi kompyuterlashtirilgan tranzit
tizimi NCTS, ECS eksport nazorati tizimi, ICS import nazorati tizimi ko‘rinishidagi tranzit
nazorati tizimi).
Shuningdek, bojxona va nazoratning boshqa turlarini o‘tkazish tartibi “Tovarlarni chegara
nazoratini uyg‘unlashtirish to‘g‘risida”gi xalqaro konvensiya (1982) tamoyillari asosida
o‘rnatiladi. Konteynerlar 1972 yil Konteynerlarga oid bojxona konvensiyasiga bo‘ysunadi.
References:
1.
Chegaralarda yuklami nazorat qilish shartlarini kelishish to‘g‘risidagi Konvensiya, 1982-
yil.
2.
Pulga topshirilgan va xalqaro yuk tashish uchun foydalaniladigan konteynerlarga
nisbatan qo‘llaniladigan bojxona tartibi xususidagi Konvensiya, 1994-yil.
3.
Yuklami xalqaro yo‘llarda tashishga mo‘ljallangan yo‘lda tashish vositalarini soliqqa
tortish to‘g‘risidagi Konvensiya, 1956- yil.
4.
Avtomobilda yuk tashish borasida MDP guvohnomasini qo‘llagan holda xalqaro yuk
tashish to‘g‘risidagi Bojxona Konvensiyasi, 1975-yil.
5.
Xalqaro yuk tashish shartnomasi to‘g‘risidagi konvensiya (SMR), 1956-yil.
6.
Yuklami xalqaro yo‘llarda tashish shartnomasi to‘g‘risidagi 1978-yil Bayoni.
7.
Xalqaro yuk tashish to‘g‘risidagi bitim (SMPS), 1951-yil, qo‘shimchalar va tuzatishlar
bilan.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
104
8.
1949-yil 19-sentabrda qabul qilingan “Yo‘l harakati to‘g‘risida”gi konvensiya,
9.
“Yo‘l harakati to‘g‘risida”gi konvensiyaga qo‘shimcha sifatida qabul qilingan Yevropa
bitimi (1971),
10.
Yo‘l belgilari va signallari to‘g‘rsidagi Protokol (1968),
11.
1975-yil 15-noyabrda qabul qilingan Xalqaro avtomagistrallar to‘g‘risidagi Yevropa
bitimlari
12.
Xalqaro xususiy huquq darsligi. Mualliflar jamoasi. I.Rustambekov umumiy tahrirligi
ostida. TDYU. 2019
13.
Xalqaro xususiy huquq. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. //H.R.Rahmonqulov va boshq.
/H.B.Boboyev, M.X.Rustamboyev, O.OqyuIov, A.R.Raxmanovlaming umumiy tahriri ostida. - Т.:
TDYI nashriyoti, 2008, 488-bet.
14.
Гетьман-Павлова-И.В. Международное частное право. 2013.
15.
Богуславский М.М. Международное частное право. -М.: “Юристь”, 1998.
16.
Тузмухамедов Р.А., Р.Т.Хакимов. Основы международного права: Учебное пособие. -
Т.: “Мир экономики и права”, 1998.
17.
Скаридов Л.С, Международное частное право: Учебное пособие. СПб: Изд-во
Михайлова В.А. 1998.
18.
Садиков О.Н., Правовое регулирование международных перевозок. -М.: Юрид.лит.
1981.
