ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
66
ETNO-KULTUROLOGIYALÍQ IZERTLEWDE ILIMIY JÓNELISLERDIŃ
ÁHIMIYETI
Taırov Sharapatdin Shamshetdin ulı
Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilim izertlew institutı stajer-izertlewshisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13911572
Annotaciya:
Tezistiń maqseti xalqımızdıń ruwhıy mádeniyatı bolģan, ırımlardı keń túrde
ilimiy izertlew ushın etnografiya pánindegi qaysı mekteplerdiń ideyalarına tiykarlanıp alıp
barsaq durıs bolıwın analizlewden ibarat.
Gilt sózler:
Mádeniyat, Ideya, konsepciya, jónelis, plyuralizm.
Etnografiyada hárqanday ilimiy temanı izertlegenimizde, dáslep ilimiy mekteplerdiń
koncepciyaların úyrenip shıģıw hám usı mekteplerdiń ideyalarına tiykarlanıp izertlew alıp
barsaq, ilimiy jumısımızdıń nátiyjeli bolıwında úlken tásirin ótkeredi. Bunday teoriyalar
etnograf ushın xalıqlardıń mádeniyatın kompleksli izertlewde tiykarģı derek esaplanadı.
Etnografiya pán sıpatında qálipleskennen búgingi kúnge shekem bir neshe jónelisler
payda bolıp, mádeniyattıń ne ekenligin túsindiriw ushın óz teoriyaların jarattı. Máselen
evolyucionizim mektebiniń tiykarǵı ideyalarınan mádeniyatlardıń qanday taqılette basqıshpa
basqısh rawajlanıw ideyasın yaki ishki determenizimdi baslı maqset etip qoyadı. Bul
ápiwayıǵana rawajlanıw basqıshı emes, bálki bir birinen tábiyiy hám ástelik penen ósip, úzliksiz
rawajlanıp barıwshı basqısh [1,C.3]. Diffuzionizm mektebi ideyası mádeniyattıń kórinisleriniń
belgili bir orında payda bolǵanlıǵı hám olardıń kelip shıǵıw ornın, xalıqlardıń aymaqlıq, genetik
hám kontakt múnásibetlerin anıqlaw, mádeniyattıń bir orınnan basqa orınǵa (sawda-satıq,
basqınshılıq, xalıqlardıń kóshiwi), qanday usıl menen jayılıw sebeplerin anıqlawdan ibarat.
Mádenyattı sociologiyalıq aspektte úyrengenimizde ırım, diniy isenim, máresim qusaǵan taǵıda
basqa kóplegen mádeniyatlar kollektiv sana arqalı júzege kelgenligin kóriwimiz múmkin.
Sociologiya mektebi wakilleri etnologiyanıń tiykarın jámiyette dep esapladı hám hár bir
jámiyettıń jeke morallıq normaları bar bolıp waqıttıń ótiwi menen ózgeriwin kóriwimiz
múmkin [2,С.15]. Funkcionalizm mektebiniń izzertlew obekti mádeniyattıń qanday
háreketleniwi, atqaratın wazıypasın anıqlawdan ibarat [3,С.41]. Etnopsixologiya mektebi
wákilleriniń tiykarǵı jónelisi insan hám mádeniyat arasındaǵı bir birine bolǵan tásirdi
túsindiriwge qaratılǵan [4,С.43]. Postmodernizmniń eń birinshi belgilerinen biri
metanarativlerge isenimsizlik. Kópǵana pikirlerdi hátte racional teoriyalarǵa gúman menen
qaraw, bárshe epistemologiyalıq tiykarlardı qaytadan islew kerek degen talaptı qoydı.
Biraq bul mekteplerdiń teoriyaları menen tanısqanımızda etnograf ushın qaysı mektep
konsepciyalarına tiykarlana izertlew jumısın alıp barıw kerek degen qıyınshılıq payda boladı.
Gumanitar pánlerge kiriwshi hárqanday dissiplinada elege shekem absolyut haqıyqat dep
esaplanıwshı teoriya islep shıǵılmaǵan. Menińshe Qaraqalpaqstan etnografları ushın ilimiy
izertlew jumısların alıp barıwda ilimiy plyuralizmnen paydalanıw maqul bolar edi.
References:
1.
Л.С.Клейн. История археологической мысли. Издательство С.-Петербургского
университета, 2011. С.317
2.
Этнографический метод в социологии романов п.в., ярская-смирнова е. Номер: №1-
2 за 1998 год С.15.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
67
3.
Бронислав Малиновский. “НАУЧНАЯ ТЕОРИЯ КУЛЬТУРЫ”. Москва. 2005. С. 41
4.
Г.Т. Тавадов. Этнология учебник. М.: Проект, 2002. С.43.
