ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
42
MUAMMOLI KREDITLARNI BAHOLASH VA ANIQLASH MODELLARI
Maxmudov Rahimjon Hamid o‘g‘li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti mustaqil izlanuvchisi
mr.rahimjon10@gmail.com
ORCID-0009-0003-9374-9423
https://doi.org/10.5281/zenodo.13908005
Annotatsiya:
Ushbu maqolada muammoli kreditlar, shuningdek, xarakatsiz kreditlar
(NPL) qarz oluvchi to‘lov majburiyatlarini bajarmagan kreditlarni boshqarish bilan bog‘liq
muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari o‘rganilgan. Xususan, banklarda muammoli
kreditlar moliyaviy barqarorlik va rentabellik uchun katta xavf tug‘diradi. NPLning yuqori
darajasi bankning kapital bazasini yemirishi, likvidligini pasaytirishi va kreditlash
imkoniyatlarini yomonlashtirishi mumkin. Muammoli kreditlarning vujudga kelishida
ko‘pincha kreditni noto‘g‘ri baholash, iqtisodiy tanazzul, sohaga oid inqirozlar va qarz
oluvchilarni noto‘g‘ri boshqarish kabi sabablar asos bo‘ladi.
Kalit so‘zlar:
NPL, muammoli kreditlari, yuqori rentabellik, kredit riski, kredit portfel,
diversifikatsiya, kredit siyosati.
Banklar uchun muammoli kreditlarning ta’siri juda katta. Birinchidan, ular qarzdan
olishni kutgan foydani yo‘qotadilar, natijada depozitlarni to‘lash uchun zaxiralardan pul
olishlari kerak va hokazo. Ikkinchidan, qarz oluvchiga berilgan mablag‘ni olish uchun banklar
yana pul mablag‘larini kiritishi kerak.
Amaldagi holatga ko‘ra muddati o‘tgan kredit muammoli emas. To‘lovni to‘lamaslik
muddati 90 kunga yetganda, qarzdor bitta to‘lovni amalga oshirmaganida, u muammoli kredit
deb hisoblanadi. Bizning taklifimizga ko‘ra muddati 60 kundan o‘tgan kreditlarni muammoli
kreditlar safiga kiritish kerak. Sababi muddati 60 kundan o‘tgan kreditlar ham bankning
likvidliligiga salbiy ta’sir o‘tkazadi.
Muammoli kreditning belgilari:
-
asoslarsiz muntazam to‘lovlarni kechiktirish;
-
qarz oluvchining moliyaviy hisobotining yetishmasligi yoki ularni taqdim etishdan bosh
tortishi;
-
qarz oluvchi bilan uzoq vaqt aloqa qilmaslik;
-
faoliyat yo‘nalishini o‘zgartirish.
Bank ushbu turdagi muammolarni bir necha usul bilan hal qiladi:
-
Foiz stavkasini va doimiy to‘lov miqdorini o‘zgartirish maqsadida kredit shartnomasini
qayta ko‘rib chiqish. Yoki qarzning holatini muddati o‘tgan o‘rniga hozirgi holatiga o‘zgartirish
(banklar ushbu chorani, ko‘pincha qarz oluvchi bilan hamkorlikni davom ettirishni
xohlaganlarida amalga oshiradilar).
-
Garov asosida tuzilgan kredit shartnomasini bekor qilish. Shu bilan birga, bank
qarzdorning aktivlarini bir qismini kreditni to‘lash uchun sotadi va qarz oluvchining o‘zi buni
ixtiyoriy ravishda amalga oshiradi.
-
Garovni to‘liq sotish. Bu holda, qarz oluvchi va bank o‘rtasidagi barcha munosabatlar
to‘xtatiladi, chunki bu chora ancha radikaldir.
1
1
https://uz.periodicalfinance.com/10614399-what-are-problem-loans
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
43
Xorijiy amaliyotda “muammoli kredit” tushunchasi “ishlamaydigan kredit (non-
perfprmance loans)” tushunchasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, u Xalqaro valyuta
jamg‘armasining muammoli kreditlar bilan ishlash bo‘yicha hujjatida ko‘rsatilgan. U
quyidagicha talqin qilinadi: ishlamaydigan kredit - bu mavjud bo‘lgan kredit asosiy qarz va
foizlarni 90 kun yoki undan ko‘proq muddatga kechiktirish yoki 90 kun to‘lmagan bo‘lsa ham
ammo kredit to‘lamaslik uchun jiddiyroq sabablar mavjud bo‘lganda- masalan, qarzdor
bankrotlik to‘g‘risida ariza bergan bo‘lishi kerak.
Kredit resurslari narxining oshishi bankning kredit portfelining yomonlashuviga olib
keladigan eng muhim omil hisoblanadi. Banklar daromadlarni ko‘paytirish maqsadida kreditlar
bo‘yicha foiz stavkalarini oshiradilar. Keyinchalik, bu qarz oluvchining xarajatlarining
oshishiga, mahsulot narxining oshishiga va natijada uni sotishning sekinlashishiga, daromad va
biznes rentabelligining pasayishiga olib keladi. Shunday qilib, qarz oluvchi kreditni o‘z vaqtida
to‘lashda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Natijada, qarama-qarshilik yuzaga keladi:
kreditlar bo‘yicha foiz stavkalari darajasining oshishi kreditlarning qaytarilmasligi riskining
oshishiga olib keladi
2
.
1-jadval.
Muammoli kreditlarning vujudga kelishidagi asosiy sabablar
3
17
F.B.Yangiboev. Muammoli kreditlar monitoringni olib borish tizimini takomillashtirish masalalari // Ta’lim fidoyilari.
2022.
№3.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/muammoli-kreditlar-monitoringni-olib-borish-tizimini-
takomillashtirish-masalalari
3
Muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
44
Muammoli kreditlar turli sabablarga ko‘ra paydo bo‘lishi mumkin va bu sabablarni
tushunish risklarni boshqarish va oldini olishda muhim rol o‘ynaydi.
Iqtisodchilar, bankirlar, moliya mutaxassislari va sohadagi boshqa mualliflar tomonidan
olib borilgan turli manbalar va tadqiqotlar muammoli kreditga turlicha ta’rif beradi.
Muammoli kreditlarni boshqarish usullari. Muammoli kreditlarni boshqarishning ko‘plab
usullari mavjud, jumladan, restrukturizatsiya qilish, qarzni uchinchi shaxslarga sotish, ijroni
ta'minlash va boshqalar. Samaradorlikni baholash va eng yaxshi usulni tanlash bank oldidagi
muhim vazifalardir. Tijorat banklarida muammoli kreditlarni boshqarish turli usullar va
strategiyalarni o‘z ichiga olgan murakkab jarayondir. Muammoli kreditlarni boshqarishning
asosiy usullarini tizimli ko‘rib chiqamiz:
Kreditni qayta tuzish. Bu usul mavjud kredit shartnomasi shartlarini qarz oluvchiga
qulayroq qilish uchun o‘zgartirishni o‘z ichiga oladi. Bunga kredit muddatini uzaytirish, foiz
stavkasini pasaytirish, kamdan kam holatlarda hatto qarzni qisman kechish kiradi.
Bank, qabul qilingan qarorga qarab, qarzni restrukturizatsiya qilish yoki qarzni qayta
moliyalashtirish, garovni to‘liq sotish, kafil va kafillarga murojaat qilish, qarzni sud tartibida
undirish, qarzni uchinchi shaxslarga (masalan, kollektor agentliklarga) sotishni amalga
oshirishi mumkin. Muddati o‘tgan kreditni to‘lash usulini tanlash uning samaradorligi va
narxiga bog‘liq. Bunday holda, bank qarzni to‘lash usulini belgilashda e'tibor beradigan bir
nechta mezonlar mavjud:
a) tanlangan usulni amalga oshirish uchun bankning moliyaviy xarajatlari;
b) muzokaralar va qarorlar qabul qilish xarajatlari, nazorat xarajatlari, shartnomani
bajarish uchun huquqiy himoya xarajatlari, yig‘ish va qayta ishlash xarajatlarini o‘z ichiga olgan
tranzaksiya xarajatlari;
v) risklar (kredit, foiz, mamlakat, operatsion va boshqalar);
d) bankning obro‘si
e) qarzni to‘lashning moliyaviy natijasi.
Kreditni qayta tuzish ko‘pincha qarz oluvchining iltimosiga binoan amalga oshiriladi.
Ba’zi hollarda bankning o‘zi harakat qilishi mumkin. Kreditni qayta tuzish yoki yangi kredit
shartnomasini tuzish yoki eskisiga qo‘shimcha bitim sifatida rasmiylashtiriladi. Ba'zida banklar
kreditni qayta tuzish uchun komissiya olishlari mumkin. Kredit to‘lovlarini qisqartirish kredit
shartnomasiga quyidagi shartlarni kiritish natijasida amalga oshirilishi mumkin: kredit
muddatini cho‘zish va imtiyoz davrini belgilash (masalan, “kredit ta’tillari”), foizlarni hisoblash
sxemasini o‘zgartirish, chegirma bilan to‘lash”, foiz stavkasini pasaytirish lozim.
References:
1.
https://www.theglobaleconomy.com/rankings/nonperforming_loans/
2.
Kryklii, O. A., & Krukhmal, O. V. (2014). Problem loans management system in a bank.
Актуальні проблеми економіки, (5), 409-415.
3.
Asfaw A.S., Bogale H.N., Teame T.T. Factors affecting non-performing loans: case study on
development bank of Ethiopia central region //International journal of scientific and research
publications. – 2016. – Т. 6. – №. 5. – С. 656-670.
4.
Joseph, M.T., Edson.G, Manuere, F., Clifford, M., & Michael, K. (2012). Non-Performing
Loans in Commercial Banks: A case of CBZ Bank Limited in Zimbabwe. Interdisciplinary Journal
of Contemporary Research in Business, Volume 4.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
45
5.
Majumder D. Non-performing loans in banking sector of Bangladesh: causes and effect.
International Journal of Applied Economics, Finance and Accounting 2020, Vol. 6, No. 1, pp. 22-
29
6.
Brahmana R., Puah C., Chai M. Natural disaster and local bank non-performing loan: Case
of Nias tsunami 2004 //Economics Bulletin. – 2016. – Т. 36. – №. 4. – С. 2413-2421.
7.
Comprehensive Credit Assessments – Faster Capital
8.
Diversification: Maximize Your Returns with a Diversified Portfolio Plan - FasterCapital
9.
Credit Risk Management Best Practices (defisolutions.com)
10.
https://www.researchgate.net/publication/355256448_Big_Data_and_Artificial_Intellig
ence_to_Support_Risk_ Management_A_Systematic_Literature_Review
11.
Mamadiyarov, Z. (2020). Тижорат банкларида муаммоли кредитларнинг вужудга
келиш сабаблари ва уларни камайтириш йўллари. Архив научных исследований, (26).
12.
Mamadiyarov, Z., & Karimov, K. (2024). Tijorat banklarida kredit riski va uni boshqarish
usullari. Страховой рынок Узбекистана, 1(6), 57-60.
13.
Мамадияров, З. Т. (2021). Банкларни трансформация қилиш шароитида масофавий
банк хизматлари билан боғлиқ рискларни бошқариш. Экономика и финансы
(Узбекистан), (5 (141)), 12-21.
