ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
17
REPRODUKTIV YOSHDAGI AYOLLARDACHANOQ BO‘SHLIG‘I
BITISHMALARINI ULTRATOVUSH DIAGNOSTIKASINI SAMARADORLIGI
Safarova Gulmira Xasan Qizi
Nuraliyev Jasurbek Iskandar O’g’li
Bo’riboyev Alimardon Abdurashid O’g’li
Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti klinik ordinatori
Umarkulov Zabur Zafarjonovich
Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti assistenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.12664573
Bitishma kasalligini davolashning turli usullariga, ko‘rsatmalar va qarshi ko‘rsatmalarni
aniqlash, jarrohlik aralashuvlariga bemorlarni tayyorlash va tanlash bilan bog‘liq hal
qilinmagan muammolar mavjud va bugungi kunda endoskopik mikrojarrohlik va keng
miqyosdagi sezilarli yutuqlarga qaramay, bitishma kasalligini davolash va tashxislash
muammosi dolzarbligicha qolmoqda. Qorin bo‘shlig‘idagi bitishmalarni ultratovush
diagnostikasining diagnostik qiymati bugungi kunda inkor etilmaydi. Bizning tahlilimiz shuni
ko‘rsatdiki, tos bo‘shlig‘idagi bitishma jarayonning ultratovushma’lumotlari to‘plami
bitishmalar mavjudligini taxmin qilish, jarrohlik aralashuvi ko‘lamini va operatsiyadan
oldingi tayyorgarlik zarurligini aniqlash imkonini beradi.
Muammoning dolzarbligi
: Ma’lumki, qorin parda har qanday ta’sirga: mexanik, issiqlik
yoki yallig‘lanish tabiati bo‘lsada -bitishma bilan javob berish qobiliyatiga ega, ularning biologik
vazifasi ta’sir doirasini cheklash, patologik jarayonning butun qorin bo‘shlig‘i bo‘ylab
tarqalishini oldini olishdir. Bitishmalar mavjudligi anatomik va funksional buzilishlarga, jinsiy
a’zolar va ularga qo‘shni organlarning disfunksiyasiga, disparuniyaga, tos a’zolarining og‘riq
sindromiga, avtonom va markaziy asab tizimining buzilishiga olib keladi (Lipatov V.A.,
Pechenin O.D., Kobzareva E.V., 2017; Duryan T.A. E.R., Perminova S.G., 2021; Kekc Ch., Klaudiya-
Schafer., 2018), shuningdek, takroriy operatsiyalar xavfi ortib borishigahamdabemorlarning
hayot sifatining pasayishiga olib keladi(Lipatov V.A., Pechenin O.D., Kobzareva E.V., 2021; Kekc
Ch., Claudia-Schafer., 2018). Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, jarrohlik aralashuvlardan so‘ng
ayollarning 60-90 foizida patologik bitishma paydo bo‘ladi [1, 2, 6]. Bugungi kunda endoskopik
mikrojarrohlik va dori vositalarining keng miqyosdagi sezilarli yutuqlariga qaramay,
bitishma kasalligini davolash va tashxislash muammosi dolzarbligicha qolmoqda.Hozirgi
vaqtda tos-chanoq a’zolarining ultratovush diagnostikasi bemorning sog‘lig‘iga ta’sir
qilmaydigan, chanoq a’zolarini tekshirishning eng qulay va xavfsiz usuli hisoblanadi. Yuqori
chastotali datchik yordamida transvaginal exoskopiyaning afzalligi shundaki, ultratovush
skanerlash datchigining tekshirilayotgan organ bilan bevosita aloqasi orqali amalga
oshiriladi.Ultratovush tekshiruvi yordamida qorin bo‘shlig‘idagi vissero-parietal bitishmani
funksional testlar yordamida tekshirish davomida bachadon orqtiqlarining bachadon
tanasiga nisbatan harakatchanlik nisbati chanoq bo‘shlig‘idagi bitishma jarayonini
dastlabkitashxislash imkonini beradi [3, 4, 5].Avval jarrohlik amaliyoti o‘tkazgan bemorlarda
chandiq maydonini birlamchi baholashda chuqur ultratovush tekshiruvini talab etiladi. Nafas
olish va nafas chiqarish jarayonlari eng yuqorigi nuqtasida, tana holatini o‘zgartirganda
chandiqga yopishgan bo‘shliq organlarning harakatchanliginik
aniqlash datchik va bo‘shliq organ orasidagi masofani o‘lchash imkonini beradi. Jarrohlik
amaliyotini boshdan kechirgan qorin bo‘shlig‘ini jarrohlik anatomiyasini o‘rganish
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
18
bitishmalarning ultratovush semiotikasini aniqlash imkonini berdi.Yuqoridagilarni hisobga
olgan holda, tadqiqotimizning maqsadi ultratovush tekshiruvi natijalarini laparoskopiya
paytida olingan ma’lumotlar bilan taqqoslash bo‘ldi.
Tadqiqot materiallari va usullari
:Reproduktiv yoshdagi ayollarni bitishma kasalligi
bilan jarrohlik davolanish natijalari tadqiqotimiz uchun klinik material qilib oldik.Tadqiqotda
qatnashganbarcha bemorlar 2021 yildan 2022 yilgacha Toshkent shahridagi 9-sonli tug‘ruq
majmuasining ginekologiya bo‘limida davolangan.Yopishqoq kasalligi (YK) va bepushtlik bilan
kasallangan 116 bemorda prispektiv klinik qiyosiy tadqiqot o‘tkazildi. Barcha bemorlardan
xabardor qilinganligi to‘g‘risida rozilik olindi. Bitishmalarning taxminiy sababiga qarab, ayollar
2 guruhga bo‘lingan: 1A guruhi yallig‘lanish sababli kelib chiqqan bitishma kasalligi bo‘lgan 56
ayoldan iborat; 1B Guruhga qorin bo‘shlig‘ida jarrohlik amaliyoti o‘tkazgan 60 bemor
kiritilgan. Nazorat guruhi jarrohlik amaliyotidan keyingi davrda bitishmalar aniqlanmagan 22
nafar ayoldan iborat edi.Barcha bemorlarda operatsiyadan oldin transvaginal
chanoqa’zolarining ultratovush tekshiruvi o‘tkazildi. Chanoqbo‘shlig‘ida bitishma
jarayonimavjudligini ko‘rsatadigan asosiy diagnostika mezonlardan qo‘shni chanoq a’zolari
o‘rtasida giperexogen chiziqli shakllanishlar va vaginal sensorli endopalpatsiya paytida
tuxumdonlarning bachadon tanasiga nisbatan cheklangan harakatchanligi(1,0-1,2 sm dan
kam) mavjudligi edi. Laparotomiya amaliyoti o‘tkazgan bemorlarni oldingi qorin devorining
ultratovush tekshiruvi tekshirishning majburiy bosqichi edi. Ushbu ultratovush
tekshiruvining maqsadi operatsiyadan keyingi chandiq bo‘ylab vissero-parietal
bitishmalarni tashxislash va birinchi laparoportni yaratish uchun eng xavfsiz nuqtani
aniqlash edi.Vissero-pariyetal bitishmalarning ultratovush mezoni operatsiyadan keyingi
chandiqga nisbatan bo‘shliqorganlarning siljishini aniqlash edi.Gorizontal holatda majburiy
nafas olish bilan o‘tkazilgan ushbu tadqiqot qorin pardaning visseral va pariyetal
qatlamlarining bir-biriga nisbatan siljish darajasini baholashga imkon beradi. Bo‘shliq
organning 10 mm dan kamroq siljishi chandiq bo‘ylab viscero-parietal yopishqoqlik
mavjudligini ko‘rsatdi.O‘rganilayotgan indikatorning o‘rtacha arifmetikasini (M), o‘rtacha
kvadrat og‘ishni (h), o‘rtacha (m) standart xatoni, nisbiy qiymatlarni (chastota,%) hisoblash
bilan variatsion parametrik va parametrik bo‘lmagan statistika usullari ishlatilgan. O‘rtacha
qiymatlarni taqqoslashda olingan o‘lchovlarning statistik ahamiyati t-Student mezoniga (t)
muvofiq taqsimotning normalligini (ortiqcha mezon bo‘yicha) va umumiy dispersiyalarning
tengligini tekshirishda ehtimoliy xatoni (P) hisoblash bilan aniqlandi (F –Fisher mezoni).
R<0,05 ishonchlilik darajasi statistik jihatdan muhim o‘zgarishlar sifatida qabul qilindi. Sifat
qiymatlari uchun statistik ahamiyat yordamida hisoblab chiqilgan χ2 mezon (chi-kvadrat) va
z-mezon.
Tadqiqot natijalari:
Operatsiyadan oldingi tayyorgarlik davrida ikkala tadqiqot
guruhidagi bemorlar chanoqbo‘shlig‘idagi bitishmalar ultratovush diagnostikasidan o‘tkazildi
(1-jadval). Shunday qilib, oradagi masofaning kamligi (2 mm gacha) qorin bo‘shlig‘ining
bo‘shliq organlari va operatsiyadan keyingi chandiq o‘rtasida tekis, past harakatlanuvchi
vissero-pariyetal bitishmalar mavjudligi taxmin qilinadi. 3 dan 9 mm gacha bo‘lgan
masofadagi farq ko‘pincha nisbatan harakatchan bitishmamavjudligini aniqlaydi. Vissero-
pariyetal bitishmalarning yo‘qligi bo‘shliq organlarning 10 mm dan ortiq masofada
harakatchanligini ko‘rsatadi.Yo‘g‘on ichakning qovuzloqlari va chanoq a’zolari o‘rtasida kichik
chanoq bo‘shlig‘idagi giperexogen, ko‘pincha chiziqli, turli shakllardagi shakllanishlarni
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
19
ultratovush tekshiruvi kichik chanoqda "erkin suyuqlik" mavjudligida eng
ma’lumotlibelgisihisoblanadi. Bunday sharoitlar hayz davrining ikkinchi bosqichida
ovulyatsiyadan so‘ng bo‘lishi yoki exogisteroskopiyani amalga oshirish orqali sun'iy
ravishda yaratiladi. Ushbu usulning axborot qiymati ancha yuqori.Vaginal datchık
yordamida endopalpatsiya paytida bachadon qo‘shimchalarining bachadon tanasiga nisbatan
siljishini aniqlash endometriozning "kichik" shakllarida periovarial yopishqoqlikni
qo‘shimcha diagnostika mezoni sifatida juda muhimdir.
Bachadon ortiqlarining tanasiga nisbatan yaqinligi vaginal ultratovush sensori bilan
endopalpatsiya paytida ularning cheklangan harakatchanligichanoq bo‘shlig‘idagi yopishqoq
jarayon bilan bog‘liq bo‘lgan tubo-ovarialhosilaning bilvosita belgilaridir.Сhanoq a’zolarining
yallig‘lanish kasalliklari (1 A guruhi) bo‘lgan bemorlarda transvaginal ultratovush
diagnostikasi paytida ushbu guruhdagi ayollarning deyarli yarmida chanoq a’zolari o‘rtasida
giperexogen chiziqli shakllanishlar aniqlangan va 48,3% ni tashkil etgan. Laparotomiya
amaliyoti bo‘lgan ayollar guruhida giperexogen chiziqli shakllanishlar 13,3% da aniqlangan, bu
qorinbo‘shlig‘i bitishmalarining yallig‘lanish sababli bo‘lgan guruhga qaraganda 3,6 baravar
kam.Yallig‘lanish hisobiga kelib chiqgan bitishma jarayonlari bo‘lgan 11 ta ayolda (19,6%) yana
bir keng tarqalgan ultratovush belgi kuzatilgan, ya’ni bachadon tanasiga nisbatan
tuxumdonlarning harakatchanligi cheklanganligi aniqlangan. Ushbu ultratovush
harakteristikasining deyarli bir xil miqdori jarrohlik aralashuvlardan so‘ng ayollar guruhida
kuzatildi va 18,3% ni tashkil etdi.Shuni ta’kidlash kerakki, guruhda chanoq a’zolarining
yallig‘lanish kasalliklari bilan og‘rigan va bitishma jarayonga xos bo‘lgan shikoyatlari bo‘lgan
ayollarning 1/3 qismidan (32,1%) ko‘prog‘ida yopishqoqlikning ultratovush belgilari
aniqlanmagan.Kasallik tarixida bitishmalar va laparotomiya amaliyotlari bo‘lgan ayollar
guruhida yuqoridagi ultratovush belgilaridan tashqari, operatsiyadan keyingi chandiq
bo‘ylab bilvosita bitishma belgilari 19,6% da qayd etilgan, ularning klinik belgilari esa og‘riqli
hayz ko‘rish, siydik chiqarish va jinsiy aloqa paytida og‘riq bo‘lgan.Laparotomiya
amaliyotlaridan so‘ng bitishmalari bo‘lgan ayollar guruhida ultratovush xususiyatlarining
boshqacha ko‘rinishi kuzatildi. Laparotomiya kechirgan va bitishmalar mavjud bo‘lgan
ayollarda eng ko‘p uchraydigan ultratovush tekshiruvi xususiyatlari bitishmalar va
tuxumdonlarning cheklangan harakatchanligi kombinatsiyasi bo‘lib, ularning chastotasi
46,7% ni tashkil etdi. Shuni ham ta’kidlash kerakki, bitishma kasallikning yallig‘lanish
sababi bo‘lgan ayollarning kichik guruhida bu tur qayd etilmagan.Bitishmali ayollarda
ultratovush ko‘rsatkichlarini qiyosiy jihatdan tahlil qilib, qorin bo‘shlig‘idagi
operatsiyalardan so‘ng bitishma jarayoni yallig‘lanish genezisiga qaraganda ko‘proq va
kengroq maydonni qamrab oladi degan xulosaga kelishimiz mumkin.Ultratovush belgilari1 A
guruh
(n=56)1
В
guruh
(n=60)Jami(n=116)abs%abs%Abs%Giperexogenchiziqli
shakllanishlar2748,3813,3*3530,2
Tuxumdonlarning
cheklangan
harakatchanligi
1119,61118,32219,0 Bitishmalar faqat operatsiyadan keyingi chandiq bo‘ylab--
711,7*76,0Bitishmalar operatsiyadan keyingi chandiq bo‘ylab va tuxumdonlarning cheklangan
harakatchanligi
--2846,7*2824,1Bitishma
kasalligiultratovush
belgilari
yo‘q1832,1610,0*2420,7 116 nafar ayolning 92 tasida (79,3%) operatsiyadan oldingi
bosqichda chanoq bo‘shlig‘ida bitishmalar ultratovush belgilari aniqlangan. Deyarli har 5
ayolda (20,7%), bitishma kasalligining klinik belgilariga qaramasdan, bitishmajarayonning
ultratovush belgilari aniqlanmagan. Yuqoridagilarga asoslanib, shuni aytishimiz mumkinki,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
20
bitishmalarning ultratovush diagnostikasi bilan 100% ishonchli natijaga erishish mumkin
emas.Qorin bo‘shlig‘idagi bitishmalar ultratovush diagnostikasining diagnostik qiymati
bugungi kunda inkor etilmaydi. Ultratovush yordamida chanoq a’zolaridayopishqoqlikning
bilvosita belgilarini aniqlash alohida ahamiyatga ega. Vissero-parietal bitishmalarni o‘z vaqtida
tashxislash uchun laparotomiya operatsiyalari bo‘lgan bemorlarda qorin old devorining
ultratovush tekshiruvini o‘tkazish majburiydir. Bundan tashqari,chanoqa’zolarining
yallig‘lanish kasalliklarida va qorin bo‘shlig‘i organlarida operatsiyalardan
keyingibitishmalarning xususiyatlarini ham ta’kidlash kerak. Shunday qilib, chanoq
a’zolarining yallig‘lanish kasalliklari bilan og‘rigan bemorlarda 48,3% (ayollarning deyarli
yarmi) ko‘pincha tuxumdonlarning harakatchanligi cheklangan va faqat 19,6% -. chanoq
a’zolari orasidagi giperexogen chiziqli shakllanishlar mavjudligi kuzatildi. Ushbu toifadagi
ayollarning 32,1 foizida ultratovush tekshiruvida chanoq bo‘shlig‘ida bitishma
aniqlanmagan.Qorin bo‘shlig‘idagi jarrohlikdan so‘ng ayollarda ultratovush tekshiruvi
ko‘rsatkichlari bitishma jarayonning keng tarqalganligini va yallig‘lanish genezliga
qaraganda kengroq maydonni qamrab olganligini ko‘rsatdi. Qorin bo‘shlig‘ida jarrohlik
amaliyoti o‘tkazgan ayollarning 90 foizida operatsiyadan oldingi bosqichda chanoq bo‘shlig‘i
a’zolarida bitishmajarayonning ultratovush belgilari aniqlangan. Ayollarning qolgan 10% da,
bitishma kasallikning klinik belgilariga qaramay, bitishma jarayonning ultratovush
ko‘rsatkichlarini aniqlamadi. Yuqoridagilarga asoslanib, shuni aytishimiz mumkinki,
laparotomiya operatsiyalari o‘tkazgan ayollarda bitishmalarni tashxislash uchun ultratovush
tekshiruvidan foydalanganda, usulning sezgirligi 86% va o‘ziga xosligi 68,8% ni tashkil etdi,
ya’ni ultratovush yordamida ishonchli natija 100% ni olish mumkin emas. Anamnestik
ma’lumotlarning ultratovush xulosasi bilan kombinatsiyasi jarrohlik aralashuvining
taktikasi va taxminiy hajmini aniqlashga yordam beradi. Shunday qilib, ultratovush yordamida
biz ayollarning 67,9foizida operatsiyadan oldingi bosqichda yallig‘lanish xisobigakelib
chiqadigan bitishma kasalligi bo‘lgan ayollarda bilvosita belgilarini aniqladik va faqat 32,1%
bemorlarda ultratovush tekshiruvi bilan shubhasizbitishma jarayoni borligi aniqlandi.
Shunday qilib, operatsiyadan oldingi bosqichda shubhasiz keng qamrovli klinik va
instrumental tekshiruv o‘tkazish zarur. Ammo ular hali ham yakuniytashxis qo‘yishda hal
qiluvchi jarayon emas.
Xulosa:
1.
1.Chanoqbo‘shlig‘idagi bitishma jarayoni to‘g‘risidagi ultratovush ma’lumotlarining
umumiyligi bitishma mavjudligini taxmin qilish, jarrohlik aralashuv doirasini va bitishmaga
qarshi to‘siqni qo‘llash zarurligini aniqlash imkonini beradi.
2.
Oldingi qorin devorining ultratovush tekshiruvi laparotomiya operatsiyalari bo‘lgan
barcha bemorlar uchun zarur bo‘lib, bu birinchi laparoportni o‘rnatish uchun xavfsiz joyni
aniqlash uchun viscero-parietal bitishmalarni tashxislash imkonini beradi.
3.
Bitishmalarni aniqlashda ultratovushning sezgirligi 86%, o‘ziga xosligi 68,8% ni tashkil
etdi.
References:
1.
Гайбуллаев Ш., Усаров М., Далерова М. НОРМАЛЬНЫЕ УЛЬТРАЗВУКОВЫЕ РАЗМЕРЫ
ЖЕЛЧНОГО ПУЗЫРЯ И ОБЩЕГО ЖЕЛЧНОГО ПРОТОКА У НОВОРОЖДЕННЫХ //Involta
Scientific Journal. – 2023. – Т. 2. – №. 1. – С. 142-148.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
21
2.
Кадиров Ж. Ф. и др. МАГНИТНО-РЕЗОНАНСНАЯ ТОМОГРАФИЧЕСКАЯ ОЦЕНКА
ПОРАЖЕНИЙ ЦЕНТРАЛЬНОЙ НЕРВНОЙ СИСТЕМЫ У БОЛЬНЫХ, ИНФИЦИРОВАННЫХ
ВИРУСОМ ИММУНОДЕФИЦИТА ЧЕЛОВЕКА //Journal of new century innovations. – 2022. –
Т. 10. – №. 5. – С. 157-173.
3.
Нурмурзаев, З. Н., Жураев, К. Д., & Гайбуллаев, Ш. О. (2023). ТОНКОИГОЛЬНАЯ
АСПИРАЦИОННАЯ ЦИТОЛОГИЯ ПОД УЛЬТРАЗВУКОВЫМ КОНТРОЛЕМ В ДИАГНОСТИКЕ
ЗАБРЮШИННЫХ ОБРАЗОВАНИЙ: ИССЛЕДОВАНИЕ 85 СЛУЧАЕВ. Academic Research in
Educational Sciences, 4(4), 126–133.
4.
Хамидов , О. , Гайбуллаев , Ш. и Давранов , И. 2023. СРАВНЕНИЕ РЕЗУЛЬТАТОВ УЗИ
И МРТ В ДИАГНОСТИКЕ ПОВРЕЖДЕНИЙ МЕНИСКА КОЛЕННОГО СУСТАВА. Евразийский
журнал медицинских и естественных наук. 3, 4 (апр. 2023), 176–183.
5.
Хамидов О. А., Гайбуллаев Ш. О., Хакимов М. Б. ОБЗОР МЕТОДОВ ОБРАБОТКИ
ИЗОБРАЖЕНИЙ ДЛЯ ДИАГНОСТИКИ ПАТОЛОГИИ ГОЛОВНОГО МОЗГА: ПРОБЛЕМЫ И
ВОЗМОЖНОСТИ //Journal of new century innovations. – 2022. – Т. 10. – №. 5. – С. 181-195.
6.
Qodirova, F. (2024). OLIY HARBIY BILIM YURTLARIDA RUS TILINI OʻQITISHDA YANGI
PEDAGOGIK
TEXNOLOGIYALARDAN
FOYDALANISHNING
AHAMIYATI.
Центральноазиатский журнал междисциплинарных исследований и исследований в
области управления, 1(6), 55-58.
7.
Хамидов О. А., Гайбуллаев Ш. О., Хомидова Д. Д. РОЛЬ УЛЬТРАЗВУКА И МАГНИТНО-
РЕЗОНАНСНОЙ ТОМОГРАФИИ В ОЦЕНКЕ МЫШЕЧНО-СУХОЖИЛЬНЫХ ПАТОЛОГИЙ
ПЛЕЧЕВОГО СУСТАВА //Uzbek Scholar Journal. – 2023. – Т. 12. – С. 125-136.
8.
Хамидов О.А. Оптимизация лучевой диагностики повреждений мягкотканных
структур коленного сустава и их осложнений, Американский журнал медицины и
медицинских наук. 2020;10 (11):881-884. (In Russ.)
9.
Qodirova, F. (2023). KONSTITUTSIYA-HAYOTIMIZNING, TARAQQIYOTIMIZNING
HUQUQIY ASOSI. Бюллетень педагогов нового Узбекистана, 1(12), 21-24.
10.
Хамидов, О. А., Жураев, К. Д., & Муминова, Ш. М. (2023). СОНОГРАФИЧЕСКАЯ
ДИАГНОСТИКА ПНЕВМОТОРАКСА.
World scientific research journal
,
12
(1), 51-59.
11.
Ходжибеков М.Х., Хамидов О.А. Обоснование ультразвуковой диагностики
повреждений внутрисуставных структур коленного сустава и их осложнений.
2020;3(31):526-529. (In Russ.)
12.
Qodirova, F. (2022). “YOSHLARNI VATANPARVARLIK RUHIDA TARBIYALASH”
KONSEPSIYASI VA UNING KURSANTLAR TARBIYASIDAGI OʻRNI. Евразийский журнал
социальных наук, философии и культуры, 2(13), 67-70.
13.
Якубов Д. Ж., Гайбуллаев Ш. О. Влияние посттравматической хондропатии на
функциональное состояние коленных суставов у спортсменов. Uzbek journal of case
reports. 2022; 2 (1): 36-40. – 2022.
