ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
4
ÕSMIRLAR HAYOTIDA PSIXOLOGNING O’RNI VA AHAMIYATI
Gulamova Nazokat Rustamovna
Toshkent shaxar Yunusobod tumani
58-maktab Amaliyotchi psixologi
+998-88-017-95-45
https://doi.org/10.5281/zenodo.12577685
Annotatsiya.
ushbu maqola psixologning zamonaviylikning o'rni va ahamiyatiga
bag'ishlangan. Psixolog bolalarning psixologik salomatligini qo'llab-quvvatlaydi va ularning
shaxsiyatini rivojlantirish va moslashish jarayonlarida yordam beradi. Maqola psixologlarning
osmirlar bilan ishlash usullari, ular beradigan imtiyozlar va ularning muhim jihatlariga e'tibor
qaratadi.
Kalit so’zlar
: Psixolog, o'smirlik davri, shaxsiyatni rivojlantirish, psixologik yordam,
moslashish, maslahat.
Psixologlar osmirlar hayotida muhim rol o'ynaydi. Voyaga etganlik davri - bu shaxsning
o'ziga xosligini izlash, hissiy tebranishlar va moslashish jarayonlari jadal kechadigan davr.
Psixologlar bolalarning psixologik salomatligini himoya qilish va yaxshilashda, ularni
moslashish jarayonlarida qo'llab-quvvatlashda muhim rol o'ynaydi.
- Psixologning yordami va ko'rsatmasi
: Psixologlar bolalarning hissiy va psixologik
ehtiyojlarini tushunadilar va ularga yordam va yo'l-yo'riq ko'rsatadilar. Bunday yordam
bolalarning shaxsiyatini rivojlantirishga ijobiy hissa qo'shishi mumkin.
-
Moslashuv jarayonida psixologik yordam
: Ösmirlar moslashish jarayonida turli
qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Psixologlar ushbu jarayon davomida psixologik yordam
ko'rsatish orqali bolalarga inqirozlarni boshqarish va etuklikka yordam berishlari mumkin.
-
Maslahat va terapiya
: Psixologlar individual maslahat va terapiya mashg'ulotlarini tashkil
qilish orqali odamlarga hissiy va psixologik muammolarni hal qilishda yordam berishlari
mumkin.
Psixologning osmirlar bilan ishlashi shaxslarning psixologik salomatligini himoya qilish
va yaxshilashning muhim vositasidir. Ushbu jarayon davomida ko'rsatilgan yordam va yo'l-
yo'riq Osmirlarga o'z shaxsiyatini rivojlantirishga, hissiy muvozanatga erishishga va
moslashish jarayonini muvaffaqiyatli yakunlashga yordam beradi.
Hozirgi vaqtda ko‘pchilik insonlar psixologiyani bilishi va shu bilan birga ma’lum
darajada psixologik bilimlardan va psixologik o‘zgarishlardan xabardor bo‘lishalari mumkin.
Masalan, ijtimoiy muhitdagi har bir inson psixologik ma’lumotlarni har xil internetdan, gazeta
va jurnallardan, psixologik kitoblardan olishi mumkin. Shu o‘rinda psixologiya so‘ziga tarif
berib o‘tsak, psixologiya so‘zining lug’aviy ma’nosi grekcha “psyuxe”- jon, ruh; “logos”- fan
degan ma’noni bildiradi. Psixologiya fan sifatida psixik faktlar, ularning qonuniyatlari va
mexanizmlarini o‘rganadi. Psixologiya asosan psixikani keng doirada tadqiq qiladi. Shunga
ko‘ra psixikani yuzaga keltiruvchi asosiy psixik faoliyatlari ko‘rsatilgan. O‘smirlik davri — bu
o‘zgarishlar va moslashuv zarurati bilan to‘laqonli qiyinchiliklar bilan kechadigan davrdir.
O‘smirlar o‘zlarining shaxsiyati, manfaatlari va qadriyatlari to‘g'risida yangi anglashlarga ega
bo‘ladilar, bu esa ularning hayotiy tajribalarida ko‘plab muammolarni keltirib chiqarishi
mumkin. Bunday muammolarni samarali hal etishda psixologning roli beqiyosdir. Hozirgi
zamonda o‘smirlar ko‘plab psixologik qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar, masalan, o‘zini ifoda
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
5
etish, ijtimoiy bosim, ta'lim yuklamalari va karyera tanlovi. Psixolog o‘smirlarga ularning
hissiyotlarini tushunishda, muammolarni hal etishda va salbiy odatlardan qochishda yordam
berishi mumkin. Yosh psixologiyasi fani bevosita inson psixologiyasining namoyon bo‘lishi va
rivojlanishini turli yoshlarda qanday kechish xususiyatlari, qonuniyatlari, mexanizmlarini
o‘rganadi. Psixologik xususiyatlari namoyon bo‘lishining yosh xususiyatlari o‘rganilar ekan,
shuni nazarda tutish kerakki, yosh psixologiyasida turli yosh davrlari bir biridan sezilarli
farqlanadi. Bular: chaqaloqlik, ilk bolalik, maktabgacha ta’lim yoshi, kichik maktab yoshi,
o‘smirlik, ilk yoshlik, yoshlik, yetuklik va keksalik davrlaridir. Bu davrlarning har biri o‘ziga
xos xususiyatlarga, sifatlarga ega bo‘lib, ular bir-biridan odamning xronologik yosh
ko‘rsatkichlariga ko‘ragina emas, balki shu davrda inson ruhiyatida kechadigan hodisalar, ro‘y
beradigan o‘zgarishlar, uning ruhiyatidagi umumiy qonuniyatlarga ko‘ra ham farqlanadi.
O‘smirlar hayotida psixolog bilan muloqot o‘ziga ishonch va mustaqillikni rivojlantirishda
ahamiyatli hisoblanadi. Psixologning to‘g'ri yo‘naltirish va maslahatlari bilan o‘smirlar
o‘zlarini yanada yaxshi tushuna boshlaydilar va ijtimoiy vaziyatlarda samarali qarorlar qabul
qilish ko‘nikmalarini rivojlantira oladilar. Psixologga murojaat etish o‘smirlar uchun yangi
imkoniyatlar ochadi, ularni o‘zlarining ruhiy salomatliklari va shaxsiy o‘sishlari yo‘lida
qo‘llab-quvvatlaydi. Bu esa, o‘z navbatida, ularning hayoti va atrofdagilar bilan munosabatlari
sifatini yaxshilashda muhim qadam bo‘ladi. Bola katta odamning, sizning xafa ekaningizni,
aslida uni yaxshi bola deb bilishingizni his etish lozim. Bola bilan o‘g`rilik muammosini hal
etayotib ma‘naviy ong har bir inson o‘y-xayoli va faoliyatini keng belgilashini unutmaslik
lozim. Uni o‘zganing mulkini hurmat qilishga, o‘zinikini asrab avaylashga o‘rgating. Bola
ma‘naviy xulqning asosiy qoidalarini oilada o‘zlashtirishini unutmang. Shuni yodda tutish
lozimki, bolaga uni koyiydilarmi, yoki erkalaydilarmi - mutlaqo farqi yo‘q, unga faqat ota-
onalarining, atrofdagi kattalarning e‘tibori, iliq munosabati zarur.
Psixologlarning odamlar hayotidagi o'rni va ahamiyati katta ahamiyatga ega. Voyaga
etganlik davri shaxsning shaxsiyatini rivojlantirish, hissiy muvozanat, ijtimoiy
munosabatlardagi uyg'unlik va kelajakni rejalashtirish kabi ko'plab muhim masalalarni o'z
ichiga oladi. Psixologlar bolalarga ushbu davrda duch keladigan qiyinchiliklarni engish va
sog'lom rivojlanishiga yordam beradi. Psixologlarning inson hayotidagi rolini quyidagicha
umumlashtirish mumkin:
1. Hissiy qo'llab-quvvatlash
: Psixologlar bolalarga hissiy o'zgarishlarni engishga
yordam beradi. Ular hissiy muammolarni engishda o'z ko'nikmalarini rivojlantirishda yordam
beradi.
2. Shaxsni rivojlantirishni qo'llab-quvvatlash
: o'smirlik davri shaxsiyatni qidirish
bilan tavsiflanadi. Psixologlar odamlarga o'zlarining shaxsiyatlarini tan olishlari,
qadriyatlarini aniqlashlari va o'zlarini ifoda etishlariga yordam beradi.
3. Moslashuv jarayonidagi rahbarlik
: Psixologlar bolalarni moslashish jarayonlarida
boshqaradi. Ular yangi vaziyatlarga moslashish, stressni engish va kamolotga erishishda
yordam beradi.
4. Ijtimoiy munosabatlarda yordam
: Psixologlar bolalarga ijtimoiy munosabatlardagi
qiyinchiliklarni engishga yordam beradi. Ular do'stlik, oilaviy munosabatlar va tengdoshlar
bilan munosabatlarda sog'lom muloqot ko'nikmalariga ega bo'lishda ularni qo'llab-
quvvatlaydi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
6
5. Kelajakni rejalashtirishda yordam berish
: Psixologlar bolalarga kelajagi haqida
qaror qabul qilishda yordam berishadi. Ular ta'lim, martaba va hayot maqsadlari bo'yicha
ko'rsatmalar beradi.
Ta’lim olayotgan shaxsga psixologik-pedagogik ta’sir etish
. Muomala madaniyati
pedagog talabalar bilan muloqot o’rnatishida etnik qoidalarga rioya qilishni talab etadi va
pedagogik aloqa o’z navbatida pedagogning talabalar bilan bevosita aloqa o’rnatishi quyidagi
sifatlarda nomoyon bo’ladi: - talabalar fikrini eshita bilish; - talabalar bilan bo’ladigan muloqot
jarayonidan o’zida kamtarlik hissini nomoyon qilish; - muloqot jarayonida muomala
madaniyatiga qat’iyan rioya qilish; - muloqot jarayoni davomida suhbatdosh shaxsiyatiga
tegmaslik; - talabalarga samimiy tarzda maslahat berish va shular kabilarni sanab otish
mumkin. [2,55] Yana shu qatorda psixologiyani yanada yoritib o’tish maqsadida shuni ham
keltirish mumkin. Hozirgi mustaqillik sharoitida milliy ongning shakllanishiga taaluqli
umumiy ilmiy qonuniyatlarni izlash, yangicha tafakkur qilish va dunyoqarashni shakllantirish
milliy mafkura va milliy g’oyaning shakllanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Odamning tevarak
atrofni bilishi kuzatish va tajribadan boshlanadi. Shu tufayli ilmiy psixologiya ham o’z
mavzuini o’rganishni tajribadan psixik hayot faktlarini aniqlash, tasvir etish va taxlil qilishdan
boshlaydi. [3,10] Boshqa fanlar singari psixologiyada ham usullar ya’ni metodlar eksperiment
(tajriba), kuzatish shakllari qollaniladi. Undan tashqari boshqa metodlar suhbat metodi,
biografik metod, solishtirma va tarixiy metodlar va boshqalarini keltirish mumkin. Kuzatish
metodiga keladigan bo’lsak psixik hodisalar hayotda tabiiy sharoitda odamning turli-tuman
faoliyatda qanday ko’rinishda voqea-hodisalar bo’lsa o’sha ko’rinishda kuzatish, shu metodga
misol tariqasida keltirish hisoblanadi. Kuzatishning turlari esa tashqi kuzatish va o’z-o’zini
kuzatish metodlaridan iborat. Eksperimental metodiga keladigan bo’lsak, bu metod ikki xil
usulda tabiiy tajriba va laboratoriya sharoitida tadqiqot olib boriladi. Keyingi metod
yordamida esa, ya’ni bu metod so’rash va suhbat metodi tadqiqotchi psixik hayot
hodisalarining birontasini, masalan, odamda shodlik hissi, subektiv ravishda qanday borishini
irodaga bog’liq harakatlarda qaror qabul qilish jarayoni qanday borishini va shunga o’xshash
hodisalarni yechganda tafakkur jarayoni qanday borishini va shunga o’xshash hodisalarni
tekshirishni oldindan vazifa qilib qo’yadi. Tadqiqotchi suhbat vaqtida tekshiruvchi kishiga
beradigan savollarni oldindan belgilab oladi. Tekshiruvchi kishida qaysi kechinmalar va ong
jarayonlarini o’rganish kerak bo’lsa, u o’z javoblarida xuddi o’sha kechinmalarni
oydinlashtirib beradi.
Psixologlarning bolalar hayotidagi bu muhim o'rni shaxslarning sog'lom rivojlanishi va
kamolotiga hissa qo'shadi. Psixologlar bolalarning psixologik ehtiyojlarini tushunish orqali
ularga yordam beradi va ularning hayotiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Xulosa:
Voyaga etganda psixologlarning roli shaxslarning psixologik salomatligini
himoya qilish va yaxshilash uchun juda muhimdir. Psixologlar bolalarga hissiy yordam,
maslahat va terapiya xizmatlarini ko'rsatadilar, ularning psixologik ehtiyojlarini qondiradilar
va sog'lom moslashish jarayonidan o'tishlariga yordam beradilar.
References:
1.
Arnett, J. J. (2015). Rivojlanayotgan balog'at yoshiga oid Oksford qo'llanmasi. Oksford
universiteti matbuoti.
2.
Erikson, E. H. (1968). O'ziga xoslik: Yoshlik va inqiroz. Norton & Company.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
7
3.
Steinberg, L. (2017). Yoshlik McGraw-Hill Education.
4.
Umarova, G., & Toshpoʻlatov, A. (2024). Klaster tanqidiy fikrlash texnologiyasi texnikasi
sifatida. Центральноазиатский журнал междисциплинарных исследований и
исследований
в
области
управления,
1(10),
49–55.
Извлечено
от.https://inacademy.uz/index.php/cajmrms/article/view/33393
https://t.me/innovatsion_akademic
5.
Umarova, G. (2024). KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI O'QUVCHILARNING O'QISHGA
BO'LGAN KLASTERLI YONDASHUVI. В CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
(Т. 2, Выпуск 6, сс. 116–122). Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.11542450
https://t.me/innovatsion_akademic
6.
https://zenodo.org/records/11466931
7.
Toshpo’latov,
A.
(2023).
SHAXS
PSIXODIAGNOSTIKASIDA
PROYEKTIV
METODIKALARDAN FOYDALANISH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры,
3(5
Part
2),
170–178.
извлечено
от
academy.uz/index.php/ejsspc/article/view/16154
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.8001510
