ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
143
O'SMIRLARNING ADAPTATSIYA JARAYONIDAGI KRIZISLAR
Gulamova Nazokat Rustamovna
Toshkent shaxar Yunusobod tumani
58-maktab Amaliyotchi psixologi
+998-88-017-95-45
https://doi.org/10.5281/zenodo.12566051
Annotatsiya:
maqola o’smirlarning adaptatsiya jarayonidagi krizislarni tahlil qiladi.
O’smirlik davri, shaxsning hayotida o'ziga xos o'tish davri bo'lib, bu davrda o’smirlar ko'plab
psixologik, ijtimoiy va fizik o'zgarishlarni boshdan kechiradilar. Bu o'zgarishlar o’smirlarda
turli xil adaptatsiya krizislarini keltirib chiqarishi mumkin. Maqola o’smirlarning adaptatsiya
jarayonidagi asosiy krizislar va ularni yengish yo'llarini tahlil qiladi.
Kalit Sõzlar:
o’smirlik, adaptatsiya, krizis, psixologik o'zgarishlar, ijtimoiy moslashuv,
o'z-o'zini anglash.
O’smirlik davri (taxminan 12 yoshdan 18 yoshgacha) shaxsning hayotida muhim o'tish
davri hisoblanadi. Bu davrda o’smirlar o'zlarining shaxsiyati, qiziqishlari va mustaqil fikrlash
qobiliyatini rivojlantiradilar. Biroq, bu davrda yuzaga keladigan o'zgarishlar o’smirlarda turli
xil psixologik va ijtimoiy adaptatsiya krizislarini keltirib chiqarishi mumkin.
O’smirlik davrida yuzaga keladigan adaptatsiya krizislari quyidagilarni o'z ichiga
oladi:
-
Shaxsiy Identifikatsiya Krizisi
: O’smirlar o'zlarining kimligini, qiziqishlarini va
qadriyatlarini aniqlash jarayonida turli xil shaxsiy krizislarni boshdan kechirishi mumkin.
-
Ijtimoiy Moslashuv Krizislari
: Tengdoshlar orasida o'z o'rnini topish, oila bilan
munosabatlarda o'zgarishlar kabi ijtimoiy moslashuv jarayonida krizislar yuzaga kelishi
mumkin.
-
Ta'lim va Kelajakka Tayyorgarlik Krizislari
: O’smirlik davrida ta'lim muassasalarida duch
keladigan qiyinchiliklar va kelajak kasb-hunar tanlashda qaror qabul qilish jarayonida
krizislar yuzaga kelishi mumkin.
Adaptatsiya
(lot. adaptatio — mos-lashuv) — 1) organizmning turli yashash
sharoitlariga moslashishi; 2) sezgi aʼzolarining oʻziga taʼsir etadigan qoʻzgʻatuvchilarga
moslashishi natijasida ularda sezgirlik darajasining oʻzgarishi (masalan, koʻzning yorugʻlik
yoki qorongʻilikka moslashuvi). Qoʻzgʻatuvchining taʼsir kuchi oʻzgarishi bilan sezgirlik ham
oʻzgaradi. Qoʻzgatuvchilar sust taʼsir etganda sezgirlik oshadi, kuchli taʼsir etganda esa
kamayadi. Adaptatsiya hodisasi hamma tashqi sezgilar (koʻrish, eshitish, hid, taʼm, badan
sezgisi) ga xosdir. Taktil, harorat, hid va koʻrish sezgilarida adaptatsiya kuchli, eshitish va
ogʻriq sezgilarida ku-cheizdir. Ichki sezgilar (mas, tashnalik, ochlik) ga nisbatan adaptatsiya
hosil boʻlmaydi. Adaptatsiya organizmning normal hayot faoliyatini saqlab turishini, atrof
muhitning turli omillari: temperatura va iqlimning oʻzgarishiga (qarang Iqlimga moslashish),
balandlikka (qarang Balandlik kasalligi), koʻpgina infeksion agentlarga (qarang Immunitet)
moslanishini taʼminlaydi. Adaptatsiya reaksiyasi moddalar almashinuvi intensivligining
uzluksiz oʻzgarib turishiga asoslangan. Odam organizmining mos-lashuv reaksiyasi
(Adaptatsiya reaksiyasi)ni tez (spesifik) va sekin (nospesifik), tugʻma (tur evolyutsiyasi
jarayonida shakllan-gan) yoki orttirilgan (har bir organizm uchun oʻziga xos) reaksiyalarga
boʻlish mumkin. Masalan, ogʻritadigan omil taʼsi-riga javoban oyoq-qoʻlni tortib olish, jismoniy
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
144
ish qilganda nafas olishning kuchayishi, qon oqimi hamda yurak fao-liyatining tezlashishi va
qonning qayta taqsimlanishi, qorongʻida koʻz yorugʻlik sezish layoqatining zoʻrayishi —
bularning hammasi tugʻma tez adaptatsiya reaksiyalaridir. Har bir kishining turli yashash sha-
roitlariga moslashish imkoniyati uning irsiyati, yoshi, sogʻligʻi va boshqalarga bogʻliq.
Adaptatsiya krizislarini yengishda quyidagi usullar samarali bo'lishi mumkin:
- Psixologik Qo'llab-Quvvatlash
: O’smirlarga psixologik qo'llab-quvvatlash berish, ularning
his-tuyg'ularini tushunish va qabul qilish.
- Ijtimoiy Ko'nikmalarini Rivojlantirish
: Ijtimoiy ko'nikmalar va o'zini ifoda etish
qobiliyatini rivojlantirish orqali o’smirlarning ijtimoiy moslashuvini yaxshilash.
- Ma'lumot va Yo'naltirish
: O’smirlarga ta'lim va kelajakka oid qarorlar qabul qilishda aniq
ma'lumot va yo'naltirish berish.
Dunyoga keliboq bola uni o‘rab turgan atrof-muhit bilan o‘ziga xos munosabatlarga
kirishadi. Shu sababli atrof-muhit nafaqat bolaning yashash tarzini belgilab beruvchi omil,
balki, uning ruhiy jarayonlari rivojlanishini taraqqiy ettiruvchi yoki, aksincha tormozlovchi
asosiy manbasi ham bo‘lishi mumkin ekanligi fanda isbotlangan. Bu holat, ayniqsa, o‘smirlik
davrida yaqqol ko‘zga tashlanadi. O‘smirlar xarakterida ijtimoiy-psixologik dezadaptatsiya
holatlari turli sabablar orqali yuzaga kelishi mumkin. Adaptatsiya (moslashish) tushunchasi
zamonaviy psixologiya fanida katta o‘rin egallaydi. Shuning bilan bir qatorda ushbu
muammoga nisbatan turli nuqtai nazarlar mavjud. Adaptatsiya asosini orgnanizmning tashqi
muhitdagi vaziyatlarda ichki barqarorligini saqlab turish imkonini beruvchi reaksiyasi tashkil
etadi. “Adaptatsiya organizmni turli sharoitlarda me’yoriy rivojlanish, optimalishlash
qobiliyatlarini saqlab turishini ta’minlaydi. “Pedagogika va psixologiyada adaptatsiya
tushunchasining shaxs rivojlanishi nazariy taxlilida shaxs rivojalnishining nisbatan turg‘un
bosqichiga o‘tish jarayoni sifatida qaraladi. Agar individga adaptatsiya jarayonidagi
qiyinchiliklarni yengib o‘tish imkoni bo‘lmasa, shaxs rivojlanishidagi asoratli buzilishlariga
sabab bo‘lishi mumkin, ya’ni adaptatsiya ijtimoiylashuv jarayonidagi individuallashuvdir.
A.A.Nalchajyan adaptatsiya psixologik bilishda katta ahamiyat kasb etishini ta’kidlagan holda,
ushbu tushunchani keng ma’noda, ya’ni subyektning muhit bilan munosabatlari jarayonidagi
ikki qarama qarshi yo‘nalgan jarayonlarning uzviy bog‘ligida deb ta’riflagan. E.A.Orlova esa
adaptiv jarayonlarni uch asosiy fundamental turlarga ajratadi: Birinchi tur: Shakllangan
ijtimoiy vaziyatni o‘zg‘artirishga qaratilgan faol urinishlar; Ikkinchi tur: “Begonalashuv
sindromi” mavjud muammoni hal etishdan qochishga xarakat qilish; Uchinchi tur: “dialog”
o‘zgargan ijtimoiy muxit bilan o‘zaro kelishuvga kelish.
Voyaga etganlik davri
- bu shaxs hayotida muhim o'zgarishlar va rivojlanishlar sodir
bo'ladigan o'tish davri. Bu davrda o'zlikni anglash, o'ziga ishonch, mustaqillik kabi
masalalarda muhim qadamlar qo'yiladi. Moslashuv jarayonida shaxslar duch keladigan
inqirozlar bu davrning tabiiy qismi bo'lib, ko'pincha shaxsning shaxsiy rivojlanishi uchun
muhim imkoniyatlar yaratadi. Biroq, bu inqirozlarni boshqarish bolalarning psixologik va
ijtimoiy salomatligi uchun juda muhimdir.
Identifikatsiya inqirozi:
Erik Eriksonning psixo-ijtimoiy rivojlanish nazariyasiga ko'ra,
o'smirlik shaxsiyat va o'ziga xoslik chalkashliklari o'rtasidagi kurashni o'z ichiga oladi. Bu
davrda bolalar o'zlari kimligi, nimaga ishonishlari va kelajakda kim bo'lishni xohlashlari
haqida o'zlariga savol berishadi. Identifikatsiya inqirozi - bu odamlar ushbu savollarga
qoniqarli javob topish jarayonida boshdan kechiradigan ziddiyat va noaniqlik holati.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
145
Mustaqillik inqirozi:
O’smirlar mustaqillik va erkinlikka intilishlari bilan birga,
oilalarining yordami va yo‘l-yo‘riqlariga ham muhtojdirlar. Bu qarama-qarshi ehtiyojlar
bolalar va ularning ota-onalari o'rtasidagi nizolarga olib kelishi mumkin. Mustaqillik inqirozi -
bu osmirlarning o'z oilalaridan ajralib turish va mustaqil shaxs sifatida yashash qobiliyatini
sinab ko'rish, shu bilan birga o'z qarorlarini qabul qilish qobiliyatini rivojlantirish jarayoni.
Tengdoshlarning bosimi va ijtimoiy moslashuv inqirozi:
Osmirlar o'z tengdoshlari
guruhlariga moslashish va ularni qabul qilish istagiga ega bo'lishi mumkin. Bu turli
inqirozlarga olib kelishi mumkin, masalan, bosim ostida his qilish, rad etish qo'rquvi va
ijtimoiy doirada o'z o'rnini topishda qiyinchiliklar. Tengdoshlarning bosimi - bu
tengdoshlarning o'z qadriyatlari va e'tiqodlari va tengdoshlarining umidlari o'rtasida
muvozanatni o'rnatishga harakat qiladigan jarayon.
Ta'lim va kelajak tashvishi:
Ta'lim davri - ta'lim hayotida muhim qarorlar qabul
qilinadigan davr. Bu davrda talabalar kasb tanlash, universitetga kirish imtihonlari va kelajak
rejalari kabi masalalarda bosim va stressni boshdan kechirishlari mumkin. Ta'lim va kelajak
tashvishlari bolalarning qobiliyatlari, qiziqishlari va kelajakdagi maqsadlari haqida noaniqlik
bilan kurashishni o'z ichiga oladi.
Hissiy inqirozlar:
Voyaga etganlik davri - bu hissiy tebranishlar va kuchli his-tuyg'ular
davri. Sevgi, do'stlik, umidsizlik va rad etish kabi tajribalar Osmirlarni hissiy inqirozlarga olib
kelishi mumkin. Bunday inqirozlar bolalarning hissiy barqarorligini va his-tuyg'ularini ifoda
etish va boshqarish qobiliyatini rivojlantirish uchun muhim imkoniyatlar yaratadi.
O’smirlarning moslashish jarayonidagi inqirozlar ularning shaxsiy va ijtimoiy
rivojlanishidagi muhim burilish nuqtalaridir. Ushbu inqirozlarni sog'lom boshqarish
bolalarning mustahkam shaxsiyatini rivojlantirishga, mustaqillikka erishishga va etuklikka
erishishga yordam beradi.
Xulosa:
o’smirlik davrida yuzaga keladigan adaptatsiya krizislari o’smirlarning shaxsiy
va ijtimoiy rivojlanishida muhim rol o'ynaydi. Bu krizislarni engish uchun psixologik qo'llab-
quvvatlash, ijtimoiy ko'nikmalarini rivojlantirish va ma'lumot berish kabi usullar samarali
bo'ladi. Shuning uchun, o’smirlarga adaptatsiya jarayonida yordam va qo'llab-quvvatlash
ko'rsatish muhimdir.
References:
1.
Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and Crisis. Norton & Company.
2.
Steinberg, L. (2017). Adolescence. McGraw-Hill Education.
3.
Arnett, J. J. (2007). Emerging Adulthood: What Is It, and What Is It Good For? Child
Development Perspectives.
4.
Umarova, G., & Toshpoʻlatov, A. (2024). Klaster tanqidiy fikrlash texnologiyasi texnikasi
sifatida. Центральноазиатский журнал междисциплинарных исследований и
исследований
в
области
управления,
1(10),
49–55.
Извлечено
от.https://inacademy.uz/index.php/cajmrms/article/view/33393
https://t.me/innovatsion_akademic
5.
Umarova, G. (2024). KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI O'QUVCHILARNING O'QISHGA
BO'LGAN KLASTERLI YONDASHUVI. В CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
(Т. 2, Выпуск 6, сс. 116–122). Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.11542450
https://t.me/innovatsion_akademic
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
146
6.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Adaptatsiya
7.
https://cyberleninka.ru/article/n/o-smirlarda-dezadaptatsiya-holatlarining-yuzaga-
kelish-sabablari-hamda-uning-profilaktikasi
8.
Toshpo’latov,
A.
(2023).
SHAXS
PSIXODIAGNOSTIKASIDA
PROYEKTIV
METODIKALARDAN FOYDALANISH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры,
3(5
Part
2),
170–178.
извлечено
от
academy.uz/index.php/ejsspc/article/view/16154
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.8001510
