ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
100
TIL BIRLIKLARI O‘RTASIDAGI MUNOSABATLAR TURLARI: SINTAGMATIKA
VA PARADIKMATIKA
Bekmurzayeva Mahfuza
senior student
Shaydullayeva Sevinch
senior student
Tursunova Diyora
senior student
Mengturdiyeva Aziza
senior student
Denau Institute of Entrepreneurship and Pedagogy
https://doi.org/10.5281/zenodo.14241929
ANNOTATION
Ushbu maqolada til birliklari o‘rtasidagi sintagmatik va paradikmatik munosabatlar
tahlil qilingan. Sintagmatik munosabatlar so‘zlarning gapdagi joylashuvi va ularning bir-biriga
bog‘lanishini ifodalaydi, paradikmatik munosabatlar esa so‘zlar o‘rtasidagi o‘zaro o‘rin
almashtirishni, ya'ni leksik tanlovni anglatadi. Maqolada sintagmatik va paradikmatik
munosabatlarning tilshunoslikdagi o‘rni, ularning semantik va grammatik tizimdagi roli,
shuningdek, o‘zbek va ingliz tillaridagi misollar bilan taqqoslanadi. Til o‘rganishda ushbu
munosabatlarni tushunish tilning grammatik va semantik tuzilmasini yaxshiroq anglashga
yordam beradi.
Keywords:
Sintagmatik munosabatlar, paradikmatik munosabatlar, tilshunoslik,
grammatika, sintaksis, semantika, leksik tanlov, til tuzilishi, o‘zbek tili, ingliz tili.
INTRODUCTION
Tilshunoslikda til birliklari o‘rtasidagi munosabatlar til tizimining asosiy jihatlarini
tashkil etadi. Har bir til bir-biriga bog‘langan va bir-birini to‘ldiruvchi elementlardan iborat
bo‘lib, bu elementlarning o‘zaro aloqalari tilning grammatik va semantik tuzilmasini
shakllantiradi. Til birliklari o‘rtasidagi munosabatlar ikki asosiy turga bo‘linadi: sintagmatik
va paradikmatik.
Sintagmatika
til birliklarining ketma-ket joylashuvi va ularning o‘zaro grammatik
bog‘lanishini ifodalaydi. Bu munosabatlar so‘zlarning bir-biri bilan qanday bog‘lanishiga,
ularga berilgan vazifalarga va gap tuzilmasiga ta’sir qiladi. Sintagmatik munosabatlar
so‘zlarning joylashish tartibi va ularning sintaktik aloqalariga asoslanadi. Masalan, o‘zbek
tilida "Men kitobni o‘qidim" degan jumlada so‘zlar ma’lum bir tartibda joylashgan va ularning
har biri o‘zining grammatik vazifasini bajaradi.
Paradikmatika
esa til birliklarining o‘rnini almashtirish, ya’ni bir so‘zni boshqa so‘z
bilan almashtirishni anglatadi. Paradikmatik munosabatlar til birliklarining leksik tanloviga
asoslanadi va ular so‘zlarning o‘zaro o‘rnini almashtirish imkonini beradi. Misol uchun, o‘zbek
tilida "kitob" va "gazeta" so‘zlari o‘rtasida paradigmik munosabatlar mavjud. Bu so‘zlarni o‘rin
almashtirish orqali gapning umumiy ma’nosi o‘zgarmasdan, lekin ma’lumotlar farq qiladi. Bu
ikkita munosabat turi tilning grammatik va semantik tuzilishini tashkil etishda muhim rol
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
101
o‘ynaydi. Sintagmatik munosabatlar gap tuzishda, tilning sintaktik tuzilmasini aniqlashda,
paradikmatik munosabatlar esa tilning leksik boyligini va semantik rang-barangligini
yaratishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada sintagmatik va paradikmatik
munosabatlarning o‘ziga xos jihatlari, ularning o‘zaro aloqalari va til o‘rganishdagi ahamiyati
o‘rganiladi.
Mazkur mavzu o‘zbek va ingliz tillari misolida ko‘rib chiqiladi, chunki bu tillardagi
sintagmatik va paradikmatik munosabatlar o‘xshash va farqli jihatlarni o‘zida aks ettiradi, bu
esa tilshunoslikdagi qiziqarli va dolzarb masala bo‘lib qoladi.
METHODS
Ushbu maqolada sintagmatik va paradikmatik munosabatlar o‘rtasidagi farqlar va
o‘xshashliklarni tahlil qilish uchun ikkita asosiy metodologik yondashuv qo‘llanildi:
kvalitatif
tahlil
va
taqqoslash
. O‘zbek va ingliz tillaridagi sintagmatik va paradikmatik munosabatlar
o‘rganilib, ularda uchraydigan farqlar va o‘xshashliklar aniqlashga qaratilgan.
1.
Materiallar tanlovi
:
Maqolada tahlil qilinadigan material sifatida o‘zbek va ingliz tillaridan olingan turli grammatik
va leksik tuzilmalar tanlandi. Bular orasida so‘z birikmalari, gaplar, frazeologik birikmalar, va
o‘rnak so‘zlar mavjud. Misollar tilshunoslarning ilgari o‘tkazgan tadqiqotlaridan, shu
jumladan, o‘zbek va ingliz tillarining grammatik kitoblari va leksik lug‘atlaridan olingan.
2.
Sintagmatik munosabatlar tahlili
:
Sintagmatik munosabatlar tilning sintaktik tuzilmasiga asoslangan bo‘lib, so‘zlarning
o‘zaro bog‘lanish tartibini o‘rganish orqali amalga oshirildi. Har bir tillarda so‘zlarning qanday
ketma-ket joylashuvi va ularning o‘zaro bog‘lanishidagi grammatik aloqalar tahlil qilindi.
Misollar orqali so‘zlarning qanday qilib bir-biriga bog‘lanib, grammatik funksiyalarni
bajarishini ko‘rsatdik. O‘zbek va ingliz tillarida sintagmatik munosabatlarni tasvirlovchi
misollar keltirildi va bu misollar grammatik tizimning to‘g‘ri ishlashiga ta’sirini ko‘rsatdi.
3.
Paradikmatik munosabatlar tahlili
:
Paradikmatik munosabatlar leksik tanlovga asoslanadi va so‘zlarning o‘rnini
almashtirishga qaratilgan. Ushbu bo‘limda so‘zlarning o‘rnini almashtirish va ularning
semantik o‘zgarishini tahlil qilishga e’tibor qaratildi. Paradikmatik munosabatlar misollarida
o‘zbek va ingliz tillarida bir xil ma’noni beruvchi leksik birliklar o‘rin almashtirilgani holda,
gaplarning semantik ma’nosi saqlanib qoladi.
Tahlil jarayonida paradikmatik munosabatlar tilning leksik boyligini va ma’no rang-
barangligini shakllantirishi ko‘rsatilgan.
4.
Taqqoslash
:
O‘zbek va ingliz tillaridagi sintagmatik va paradikmatik munosabatlar taqqoslandi. Bu
tillarda bu munosabatlarning qanday o‘xshash va farq qiluvchi jihatlari borligi o‘rganildi.
Taqqoslash jarayonida til birliklarining joylashuvi va o‘rnini almashtirishda qanday farqlar
mavjudligi, shuningdek, har bir tilda sintagmatik va paradikmatik munosabatlarning qanday
ishlashini tasvirlashga qaratildi.
5.
Nazariy va amaliy asoslar
:
Maqolada tahlil qilinadigan sintagmatik va paradikmatik munosabatlar bilan bog‘liq
nazariy asoslar o‘rganildi. Bu yondashuvlar tilshunoslarning ilgari o‘tkazgan tadqiqotlariga
asoslanadi va grammatik tizimlar, semantika va leksika haqida ko‘plab nazariy tushunchalarni
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
102
o‘z ichiga oladi. Bundan tashqari, amaliy misollar asosida sintagmatik va paradikmatik
munosabatlarning tildagi ahamiyati ko‘rsatildi.
RESULTS
Sintagmatik va paradikmatik munosabatlar o‘rtasidagi farqlar va o‘xshashliklarni
o‘rganish jarayonida olingan asosiy natijalar quyidagilardir:
1.
Sintagmatik munosabatlar:
O‘zbek va ingliz tillarida sintagmatik munosabatlar sintaktik qurilmaning asosi sifatida
ishlaydi. Har ikki tilda so‘zlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar ma’lum bir tartibda joylashadi, bu esa
grammatik funksiyalarni bajarish imkonini beradi. Misol uchun:
O‘zbek tilida
: "Men kitobni o‘qidim" – bu yerda "Men" subyekt, "kitobni" obyekt, va
"o‘qidim" fe’l o‘rnida ishlaydi. Bu sintagmatik munosabat so‘zlarning o‘zaro tartibini va
ularning grammatik vazifalarini ko‘rsatadi.
Ingliz tilida
: "I read the book" – bu gapda ham "I" subyekt, "book" obyekt va "read" fe’l
bo‘lib, sintagmatik munosabatlar, ya’ni so‘zlarning o‘rni va vazifasi aniqlangan.
Farq
: O‘zbek tilida so‘zlar tartibi yanada qat’iyroq bo‘lishi mumkin, masalan,
predikatdan keyin qo‘shimchalar joylashadi, ingliz tilida esa so‘zlar orasidagi tartibni
o‘zgartirish orqali ham grammatik ma’no o‘zgarmaydi.
2.
Paradikmatik munosabatlar:
Paradikmatik munosabatlar tilning leksik boyligi va semantikasini shakllantiradi. O‘zbek
va ingliz tillarida so‘zlarning o‘rin almashtirish orqali ma’no o‘zgarishi kuzatildi. Masalan:
O‘zbek tilida
: "kitob" va "gazeta" so‘zlari paradigma sifatida ishlaydi. Bu so‘zlarni o‘rin
almashtirish orqali bir xil gapda turli xil ma’no olish mumkin: "Men kitobni o‘qidim" yoki
"Men gazeta o‘qidim".
Ingliz tilida
: "book" va "newspaper" so‘zlari o‘xshash paradigma hosil qiladi va ularni
o‘rnini almashtirish orqali semantik ma’no o‘zgarmaydi: "I read a book" va "I read a
newspaper".
Farq
: Ingliz tilida paradigma ko‘proq leksik so‘zlar bilan bog‘liq bo‘lsa, o‘zbek tilida ba’zi
so‘zlar o‘rtasidagi paradigmik munosabatlar o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkin. Misol uchun,
o‘zbek tilidagi "kitob" so‘zi ko‘pincha "gazeta", "jurnal", "o‘quv qo‘llanma" kabi boshqa so‘zlar
bilan almashtiriladi, ammo bu o‘rin almashtirishlar aniq semantik o‘zgarishlarga olib keladi.
3.
Sintagmatik va paradikmatik munosabatlarning farqi:
Sintagmatik munosabatlar gap tuzilmasining qat’iy va tartibli bo‘lishini ta’minlaydi, bu
esa tilning grammatik tuzilishini shakllantiradi. Paradikmatik munosabatlar esa leksik
tanlovni va ma’no o‘zgarishlarini aniqlaydi. Sintagmatik munosabatlar orqali so‘zlar bir-biri
bilan sintaktik jihatdan bog‘lanib, grammatik yaxlitlikni hosil qiladi, paradikmatik
munosabatlar orqali esa leksik so‘zlar o‘rtasidagi o‘rin almashtirish, ma’no farqlarini yaratadi.
4.
O‘zbek va ingliz tillaridagi sintagmatik va paradikmatik munosabatlar
o‘xshashliklari:
Ikkala til ham sintagmatik va paradikmatik munosabatlarni o‘z ichiga oladi va har ikki
tilda ham sintagmatik munosabatlar sintaktik tuzilmalarni tashkil etadi, paradikmatik
munosabatlar esa leksik boylikni yaratadi. O‘zbek va ingliz tillarida sintagmatik munosabatlar
asosan so‘zlarning tartibi va ularning grammatik funksiyalariga bog‘liq bo‘lsa, paradikmatik
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
103
munosabatlar leksik tanlovga asoslanadi, bu esa ikkala tilda ham semantik o‘zgarishlarni
yaratadi.
O‘zbek va ingliz tillarida tahlil qilingan misollar
:
O‘zbek tilidagi misollar
:
1.
"Men bu kitobni o‘qidim" – sintagmatik munosabatlar so‘zlarning o‘rnini va grammatik
vazifalarini ko‘rsatadi.
2.
"Men kitobni o‘qidim" – paradigma orqali "kitob" va "gazeta" o‘rnini almashtirish orqali
ma’no o‘zgaradi.
Ingliz tilidagi misollar
:
1.
"I read the book" – sintagmatik munosabatlar so‘zlarning o‘rni va grammatik aloqalarini
tasvirlaydi.
2.
"I read the newspaper" – paradigma orqali "book" va "newspaper" so‘zlarini
almashtirish ma’noni saqlaydi.
DISCUSSION
Sintagmatik va paradikmatik munosabatlar tilshunoslikda muhim o‘rin tutadi, chunki
ular tilning grammatik va leksik tuzilishini tashkil etadi. Bu munosabatlar til birliklari
o‘rtasidagi aloqalarni aniqlaydi, so‘zlarning o‘rni, vazifasi va ma’nosini shakllantiradi. O‘zbek
va ingliz tillari misolida tahlil qilingan sintagmatik va paradikmatik munosabatlar o‘rtasidagi
farqlar va o‘xshashliklar tilshunoslikning asosiy masalalaridan biridir.
Sintagmatik munosabatlar:
Sintagmatik munosabatlar so‘zlarning o‘zaro bog‘lanishi va ular bir-biriga nisbatan
qanday joylashishini ko‘rsatadi. O‘zbek va ingliz tillaridagi sintagmatik munosabatlar, bir
tomondan, o‘xshashliklarni ko‘rsatadi, chunki har ikkala til ham gap tuzishda so‘zlarni aniq
tartibda joylashtiradi. O‘zbek tilidagi sintagmatik tuzilma, ingliz tilidan farqli ravishda, ba’zan
so‘zlarning o‘zaro tartibini qat’iy talab qiladi. Masalan, o‘zbek tilidagi "Men kitobni o‘qidim"
jumlasida, subyekt ("Men"), obyekt ("kitobni") va fe’l ("o‘qidim") aniq tartibda joylashgan.
Ingliz tilida esa so‘zlarning joylashishi ba’zan o‘zgarishi mumkin: "I read the book" va "I read a
book" kabi jumlalarda, so‘zlarning tartibida o‘zgarish bo‘lmasdan ma’no o‘zgarmaydi, lekin
grammatik jihatdan ularning strukturasi farqlanadi.
O‘zbek tilida sintagmatik munosabatlarning qat’iyligi ko‘proq kuzatiladi, chunki so‘zlar,
odatda, ma’lum bir tartibda joylashadi, bu esa grammatik vazifalarni aniq bajarishga imkon
beradi. Ingliz tilida esa so‘zlarning o‘rni ko‘proq fleksibil bo‘lishi mumkin, lekin bunda ham
aniq grammatik qoidalar mavjud. Sintagmatik munosabatlarning farqi, tilning sintaktik
tuzilishini shakllantirishda yotadi. O‘zbek tilida gap tuzilmasining qat’iyligi, til o‘rganishdagi
qiyinchiliklarni keltirib chiqarishi mumkin, chunki til o‘rganuvchilari so‘zlarning joylashuviga
ko‘proq e’tibor qaratishlari kerak. Ingliz tilida esa bu jihat biroz erkinroq bo‘lishi mumkin,
lekin o‘zbek tiliga nisbatan til o‘rganuvchilariga boshqacha yondashuvni talab qiladi.
Paradikmatik munosabatlar:
Paradikmatik munosabatlar so‘zlarning o‘rnini almashtirish orqali ma’no o‘zgarishini
ko‘rsatadi. O‘zbek va ingliz tillarida leksik tanlov va so‘zlar o‘rtasidagi o‘rin almashtirishlar
ko‘plab o‘xshashliklarni ko‘rsatadi, lekin tillar o‘rtasidagi semantik farqlarni ham ochib
beradi. Misol uchun, o‘zbek va ingliz tillarida "kitob" va "gazeta", "book" va "newspaper"
so‘zlari paradigmalari bir-biriga o‘xshash bo‘lishi mumkin, ammo ulardan biri boshqa
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
104
ma’nolarni anglatadi va ularni o‘rin almashtirish natijasida ma’no o‘zgaradi. O‘zbek tilida
"kitob" va "gazeta" o‘rtasidagi paradigma o‘xshash bo‘lsa-da, ularning semantik vazifasi va
konteksti turlicha bo‘lishi mumkin. Ingliz tilida esa bu o‘rin almashtirishlar ham leksik
farqlarni keltirib chiqaradi.
Ingliz tilidagi paradigma bilan o‘zbek tilidagi paradigma o‘rtasidagi farqni ko‘rishimiz
mumkin. Ingliz tilida, masalan, "book" va "newspaper" so‘zlari o‘rin almashtirilganida,
gapning ma’nosi aniqroq qoladi, lekin o‘zbek tilida "kitob" va "gazeta" so‘zlarining o‘rnini
almashtirish orqali ba’zi semantik farqlar yuzaga keladi. Bu farq, asosan, tilning tarixiy
rivojlanishi va madaniy kontekstiga bog‘liq.
O‘zbek va ingliz tillarida syntagmatik va paradigmatik munosabatlarning o‘xshashliklari
va farqlari til o‘rgatishda muhim rol o‘ynaydi. Til o‘rganish jarayonida bu munosabatlar
o‘rganuvchilarga til strukturasini tushunishda va aniq ma’no yaratishda yordam beradi.
Sintagmatik munosabatlar, o‘z navbatida, til o‘rganuvchilariga gap tuzishdagi qat’iylikni va
izchillikni o‘rgatadi, paradikmatik munosabatlar esa leksik boylikni va semantik farqlarni
tushunishga yordam beradi.
Farqlar va O‘xshashliklar:
Sintagmatik munosabatlar
har ikki tilda grammatik tizimning asosiy tarkibiy qismi
sifatida mavjud. O‘zbek tilida, sintagmatik munosabatlar, asosan, so‘zlarning tartibini qat’iy
belgilaydi, ingliz tilida esa so‘zlarning tartibi ba’zan fleksibil bo‘lishi mumkin, ammo
grammatik qoidalar hali ham mavjud.
Paradikmatik munosabatlar
leksik tanlov va o‘rin almashtirishga asoslangan bo‘lib, bu
so‘zlar o‘rtasida ma’no o‘zgarishlarini keltirib chiqaradi. Har ikkala til o‘rtasidagi
paradigmatik munosabatlar ko‘plab o‘xshashliklarni ko‘rsatadi, ammo semantik farqlarni
ko‘rish mumkin, chunki tilning leksik boyligi va konteksti farq qiladi.
CONCLUSION
Sintagmatik va paradikmatik munosabatlar tilshunoslikning asosiy tushunchalari bo‘lib,
til birliklari o‘rtasidagi aloqalarni aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbek va ingliz tillaridagi
bu munosabatlar o‘rtasidagi o‘xshashliklar va farqlarni o‘rganish, tilning strukturalarini va
ularning o‘zaro aloqalarini chuqur tushunishga yordam beradi.
Sintagmatik munosabatlar
so‘zlarning o‘zaro joylashishi va ularning grammatik
aloqalarini ifodalaydi. O‘zbek va ingliz tillarida sintagmatik munosabatlar umumiy
qonuniyatlarga asoslanadi, ammo o‘zbek tilida bu munosabatlarning qat’iyligi va so‘zlarning
joylashuvining mustahkamligi sezilarli darajada ko‘proq. Ingliz tilida esa ba’zan sintagmatik
munosabatlar erkinroq bo‘lishi mumkin, bu esa til o‘rganuvchilari uchun qo‘shimcha
murakkabliklarni keltirib chiqaradi.
Paradikmatik munosabatlar
esa leksik tanlov va so‘zlar o‘rtasidagi ma’no
o‘zgarishlarini ko‘rsatadi. O‘zbek va ingliz tillarida paradigmatik munosabatlarning
o‘xshashligi mavjud bo‘lsa-da, ularning semantik va kontekstual farqlari tilning boyligini va
har bir tilning madaniy xususiyatlarini aks ettiradi. Paradikmatik munosabatlarning o‘ziga
xosligi til o‘rgatishda ma’no va leksik farqlarni tushunishga yordam beradi.
Tadqiqotda sintagmatik va paradikmatik munosabatlarni o‘rganish nafaqat tilning
tuzilishi va grammatik qoidalarini, balki til o‘rgatuvchi metodologiyaning samaradorligini
ham tushunishga imkon beradi. Bu sohada o‘rganishlar, ayniqsa, ikki til orasidagi aloqalarni
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
105
o‘rganishga qaratilgan tadqiqotlar, til o‘rgatuvchilarga va til o‘rganuvchilarga katta yordam
beradi.
Kelajakda, bu munosabatlarni chuqurroq o‘rganish, til o‘rgatish jarayonlarini yanada
samarali qilish, leksik va sintaktik jihatdan boy tilni yaratish uchun muhim ahamiyatga ega
bo‘ladi. Shuningdek, lingvistika va madaniyatlararo aloqalar sohasidagi ilmiy tadqiqotlar,
tilshunoslikning yanada rivojlanishiga yordam beradi.
References:
1.
Chomsky, N. (1957).
Syntactic Structures
. Mouton.
2.
Saeed, J. I. (2003).
Semantics
. Blackwell Publishing.
3.
Hockett, C. F. (1958).
A Course in Modern Linguistics
. Macmillan.
4.
Halliday, M. A. K. (2004).
An Introduction to Functional Grammar
. Arnold.
5.
Hjelmslev, L. (1953).
Prolegomena to a Theory of Language
. Mouton.
6.
Jakobson, R. (1956).
Two Aspects of Linguistic Method
. The Hague: Mouton.
7.
Lyons, J. (1977).
Semantics
. Cambridge University Press.
8.
Searle, J. R. (1969).
Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language
. Cambridge
University Press.
9.
Bloomfield, L. (1933).
Language
. Holt, Rinehart and Winston.
10.
Levinson, S. C. (1983).
Pragmatics
. Cambridge University Press.
