ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
95
MADANIYATLARARO TAFOVUTLAR VA TIL O‘RGANISHDAGI
QIYINCHILIKLAR: O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARI MISOLIDA
Bekmurzayeva Mahfuza
senior student
Shaydullayeva Sevinch
senior student
Tursunova Diyora
senior student
Mengturdiyeva Aziza
senior student
Denau Institute of Entrepreneurship and Pedagogy
https://doi.org/10.5281/zenodo.14241918
ANNOTATION
Til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik insonlar o‘rtasidagi muloqot, tushunish va
o‘zaro aloqalarda muhim rol o‘ynaydi. Til nafaqat muloqot vositasi, balki jamiyatning madaniy
qadriyatlari, urf-odatlari va dunyoqarashini aks ettiruvchi oyna hisoblanadi. O‘zbek va Ingliz
tillarini
o‘rganishda
uchraydigan
madaniyatlararo
tafovutlar
bu
jarayonni
murakkablashtiruvchi asosiy omillardandir. Ushbu maqolada O‘zbek va Ingliz tillari
o‘rtasidagi madaniy farqlar, bu farqlarning til o‘rganishga ta’siri va o‘rganuvchilar duch
keladigan qiyinchiliklar tahlil qilinadi. Shuningdek, til o‘rganish jarayonida madaniy
kontekstni tushunishning ahamiyati ham ko‘rsatib o‘tiladi.
Keywords:
Madaniyatlararo tafovutlar Til o‘rganish, Madaniy qadriyatlar, O‘zbek
tiliIngliz tili, Madaniyatlararo muloqot, Til o‘rganuvchilar qiyinchiliklari, Lingvistik
xususiyatlar, Madaniy kontekst, Til va madaniyat o‘zaro ta’siri.
INTRODUCTION
Til va madaniyat o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, ular inson hayotining barcha
sohalarida bir-birini to‘ldirib boradi. Til — nafaqat muloqot vositasi, balki jamiyatning
qadriyatlari, urf-odatlari, ijtimoiy va madaniy xususiyatlarini aks ettiruvchi asosiy omil. Har
bir tilda o‘sha xalqning dunyoqarashi, turmush tarzi va madaniyati yashirin holda ifodalanadi.
Shu sababli, biror tilni o‘rganish faqat lingvistik bilimlarni o‘zlashtirish emas, balki uning
madaniy asoslarini ham tushunishni talab etadi. Madaniyatlararo tafovutlar, ayniqsa, ikki turli
madaniyatni aks ettiruvchi tillarni o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. O‘zbek va Ingliz tillari
buning yorqin misolidir. O‘zbek tili, Sharq an’analariga asoslangan madaniyatni aks ettirgan
holda, muloqotda hurmat, mulohazakorlik va ijtimoiy mavqega e’tibor qaratadi. Ingliz tili esa
G‘arb madaniyatini, xususan, individualizm va tenglik g‘oyalarini o‘zida ifodalaydi. Bu farqlar
til o‘rganish jarayonida turli murakkabliklarni keltirib chiqaradi. Masalan, o‘zbek tili
o‘rganayotgan inglizlar uchun ijtimoiy mavqega mos murojaat qilish qiyin bo‘lsa, ingliz tilini
o‘rganayotgan o‘zbeklar uchun rasmiy va norasmiy muloqotdagi qat’iy oddiylik tushunarsiz
bo‘lib ko‘rinadi.
Mazkur tadqiqotda madaniyatlararo tafovutlarning O‘zbek va Ingliz tillarini o‘rganish
jarayonidagi ta’siri o‘rganiladi. Bu qiyinchiliklar til o‘rganishda qanday paydo bo‘lishi, ular
madaniy kontekstga qanchalik bog‘liqligi va bu muammolarni bartaraf etishning samarali
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
96
usullari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida kuzatish, so‘rovnoma va suhbat usullari orqali
olingan natijalar muhokama qilinadi. Til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligini anglash, bir tilni
muvaffaqiyatli o‘rganish va turli madaniy muloqotlarda tushunmovchiliklarni kamaytirishga
yordam beradi. Shuning uchun ushbu mavzuni o‘rganish nafaqat lingvistik va
madaniyatshunoslik uchun, balki xalqaro muloqot va ta’lim sohasida ham dolzarbdir.
METHODS
Ushbu tadqiqot O‘zbek va Ingliz tillarini o‘rganishda uchraydigan madaniyatlararo
tafovutlarni aniqlash va bu farqlarning til o‘rganish jarayonidagi ta’sirini tahlil qilishga
qaratilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi — madaniy kontekstning til o‘rganishga qanday
ta’sir qilishini aniqlash va mavjud qiyinchiliklarni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab
chiqishdir.
1. Tadqiqot ishtirokchilari
Tadqiqotda ikki guruh ishtirokchilari jalb qilindi:
O‘zbek tili o‘rganayotgan inglizlar (25 nafar)
: Bu guruhning aksariyati tilni ish, ta’lim
yoki sayohat maqsadida o‘rganayotgan chet elliklar edi.
Ingliz tili o‘rganayotgan o‘zbeklar (30 nafar)
: Asosan o‘rta maktab, oliy o‘quv yurtlari
talabalari va til kurslari tinglovchilaridan iborat edi.
2. Tadqiqot usullari
Tadqiqotda quyidagi usullar qo‘llanildi:
So‘rovnoma (Survey):
Har ikki guruh uchun maxsus savollar ishlab chiqildi. Savollarda til o‘rganish jarayonida
duch kelinadigan lingvistik va madaniy qiyinchiliklar haqida ma’lumot yig‘ildi.
Kuzatish (Observation):
O‘quvchilarning darsdagi va real hayotdagi muloqoti kuzatilib, madaniy tafovutlar
qanday aks etishi o‘rganildi.
Suhbat (Interview):
Ishtirokchilar bilan individual suhbatlar o‘tkazilib, ularning shaxsiy tajribasi va til
o‘rganishdagi qiyinchiliklari haqida batafsil ma’lumot olindi.
3. Ma’lumotlarni qayta ishlash
To‘plangan ma’lumotlar tahlil qilinib, umumiy tendensiyalar aniqlash uchun quyidagi
usullar qo‘llanildi:
So‘rovnoma natijalari diagrammalar orqali tasvirlandi.
Kuzatishlardan olingan natijalar taqqoslash uchun jadval shaklida keltirildi.
Suhbatdan chiqqan xulosalar esa qiyosiy tahlil usulida ishlatildi.
4.
Cheklovlar
Tadqiqot ishtirokchilari cheklangan guruhlardan iborat bo‘lgani uchun, natijalarni butunlay
umumlashtirish imkoniyati cheklangan. Ammo ular asosida asosiy madaniy va lingvistik
qiyinchiliklarni aniqlashga erishildi.
RESULTS
Tadqiqot davomida to‘plangan ma’lumotlar madaniyatlararo tafovutlarning til o‘rganishga
qanday ta’sir qilishini yaqqol ko‘rsatdi. Quyida asosiy natijalar keltiriladi:
1. So‘rovnoma natijalari
So‘rovnomada qatnashgan ishtirokchilar ikki guruhga bo‘lindi:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
97
O‘zbek tilini o‘rganayotgan inglizlar (25 nafar)
Ingliz tilini o‘rganayotgan o‘zbeklar (30 nafar)
Har ikki guruhdan quyidagi asosiy qiyinchiliklar aniqlangan:
2. Diagramma: So‘rovnoma natijalari
Bar chart:
O‘rganilayotgan tillarda uchraydigan asosiy madaniy va lingvistik qiyinchiliklar.
Diagramma ishtirokchilarning turli qiyinchiliklar bo‘yicha foizdagi taqsimotini ko‘rsatadi.
3. Kuzatish natijalari
Kuzatuv davomida aniqlangan asosiy tafovutlar:
O‘zbek tili o‘rganayotgan inglizlar
uchun muayyan vaziyatlarda hurmat ko‘rsatish
uchun ishlatiladigan iboralar va fe’l shakllarini to‘g‘ri qo‘llash murakkab bo‘ldi. Masalan, “Siz”
va “Sen”ni farqlash.
Ingliz tili o‘rganayotgan o‘zbeklar
esa norasmiy suhbatda ingliz tilining soddalik va
to‘g‘rilik tamoyillarini tushunishda qiyinchilikka duch keldilar.
4. Suhbat natijalari
Suhbatlardan ma’lum bo‘ldiki:
O‘zbek tilini o‘rganayotgan inglizlar madaniy izohlar, masalan, "mehmondo‘stlik" kabi
tushunchalarni tushunishda qiyinchilikka uchraydilar.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
98
Ingliz tilini o‘rganayotgan o‘zbeklar esa bevosita muloqot qilishda madaniy farqlar
sababli noqulaylik his qiladilar.
DISCUSSION
Ushbu tadqiqot natijalari madaniyatlararo tafovutlarning til o‘rganish jarayoniga sezilarli
ta’sir ko‘rsatishini tasdiqladi. Har ikki guruh — o‘zbek tilini o‘rganayotgan inglizlar va ingliz
tilini o‘rganayotgan o‘zbeklar — o‘ziga xos lingvistik va madaniy qiyinchiliklarga duch
kelishadi. Muhokama davomida ushbu farqlar va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar bayon
etiladi.
1. Rasmiy va norasmiy murojaat shakllari
So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, ishtirokchilarning aksariyati rasmiy va norasmiy murojaat
qilish usullarini o‘zlashtirishda qiyinchiliklarga duch kelgan.
O‘zbek tilida
rasmiylik darajasini aniqlash murakkab: masalan, "Siz" va "Sen" shakllari
noto‘g‘ri qo‘llanilishi muloqotda noqulaylikka olib keladi. Bu ayniqsa inglizlar uchun
tushunarsiz bo‘lib, ular odatda G‘arbiy madaniyatga xos soddalik va tenglikni afzal ko‘rishadi.
Ingliz tilida
norasmiylik keng tarqalgan bo‘lsa-da, o‘zbek o‘rganuvchilari uchun bu
"hurmat kamligi" sifatida qabul qilinishi mumkin.
2. Madaniy izohlarning tushunilishi
Madaniyatga xos atamalar va tushunchalar tilni to‘liq o‘zlashtirishda to‘siq bo‘ladi:
Ingliz tilini o‘rganayotgan o‘zbeklar
"privacy" yoki "individualism" kabi G‘arb
madaniyatiga xos tushunchalarni tushunishda qiyinchiliklarga duch keladilar.
O‘zbek tilini o‘rganayotgan inglizlar
uchun esa "mehmondo‘stlik" yoki "katta-kichikka
hurmat" kabi Sharq madaniyatiga xos atamalar yangi va qiyin bo‘lib tuyuladi.
3. Salomlashuv va og‘zaki iboralar
Kuzatuv natijalariga ko‘ra, salomlashuvdagi farqlar ko‘p hollarda tushunmovchilikka sabab
bo‘lgan:
Ingliz tilida
qisqa va oddiy salomlashuv usullari bor bo‘lsa,
o‘zbek tilida
bu jarayon
ko‘proq so‘zlar va hurmat ko‘rsatish shakllarini talab qiladi.
Og‘zaki iboralar
va idiomatik ifodalar har ikki guruh uchun muammo tug‘dirgan,
chunki ularni o‘rganish madaniy kontekstni chuqurroq tushunishni talab etadi.
4. Tavsiyalar
Madaniy kontekstni tushuntirish:
Til o‘rgatuvchi dasturlarda madaniy izoh va
atamalarni batafsil tushuntirish uchun maxsus bo‘limlarni qo‘shish zarur.
Amaliy mashg‘ulotlar:
Madaniyatlararo farqlarni o‘rganuvchilar darslarda amaliy
suhbatlar orqali mustahkamlashlari kerak.
Madaniyatlararo treninglar:
Til o‘rganish jarayonida madaniy sezgirlikni oshiruvchi
treninglarni joriy etish tavsiya etiladi.
CONCLUSION
Ushbu tadqiqot O‘zbek va Ingliz tillarini o‘rganishda uchraydigan madaniyatlararo
tafovutlarni aniqlash va tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, til o‘rganish jarayonida yuzaga
keladigan qiyinchiliklarning asosiy sabablari madaniyatlararo farqlardan kelib chiqqanligini
ko‘rsatdi. Madaniy tafovutlar til o‘rganishga sezilarli darajada ta’sir qiladi, chunki til faqat
kommunikatsiya vositasi bo‘lib qolmay, balki biron bir jamiyatning madaniyatini,
qadriyatlarini va urf-odatlarini aks ettiradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
99
Tadqiqotning asosiy xulosalari quyidagicha:
1.
Madaniyatlararo tafovutlar
til o‘rganish jarayonida ko‘plab qiyinchiliklarni yuzaga
keltiradi. Ishtirokchilar o‘z tiliga xos bo‘lgan rasmiy va norasmiy murojaat shakllarini,
salomlashuv usullarini va madaniy izohlarni to‘g‘ri o‘zlashtirishda qiyinchiliklarga duch
kelishadi.
2.
Madaniy izohlarning tushunilishi
va madaniyatga xos atamalarni to‘g‘ri anglash
masalalari til o‘rganishda vaqt va qo‘shimcha resurslarni talab qiladi.
3.
Til o‘rganishda madaniy kontekstning ahamiyati
katta. Madaniyatni tushunish va
madaniyatga xos iboralarni o‘zlashtirish til o‘rganishni yanada samarali va tezroq qilish
imkonini beradi.
Takliflar:
Til o‘rganishda
madaniyatlararo farqlarni
tushunish va hisobga olish uchun maxsus
metodologiyalar ishlab chiqilishi zarur.
Madaniy treninglar
va amaliy mashg‘ulotlar orqali o‘rganuvchilarga madaniyatga xos
tushunchalarni o‘rgatish va tushuntirish muhim ahamiyatga ega.
Til o‘rgatish kurslari va dasturlariga
madaniyatlararo izohlar
va
tushunchalar
ni
chuqurroq kiritish kerak.
Shu bilan birga, madaniyatlararo tafovutlarning til o‘rganishga ta’sirini tahlil qilish,
nafaqat til o‘rganish jarayonini yanada chuqurlashtirish, balki o‘rganuvchilarga yanada
samarali yordam ko‘rsatish imkonini beradi. Ushbu tadqiqot, til o‘rganishni yangi
metodologiyalar va madaniy kontekstlarni hisobga olgan holda takomillashtirish uchun yo‘l-
yo‘riq bo‘lib xizmat qiladi.
References:
1.
Brown, H. D. (2007).
Principles of Language Learning and Teaching
(5th ed.). Pearson
Longman.
2.
Crystal, D. (2003).
English as a Global Language
. Cambridge University Press.
3.
Gumperz, J. J., & Hymes, D. (1972).
Directions in Sociolinguistics: The Ethnography of
Communication
. Holt, Rinehart and Winston.
4.
Hall, S. (1997).
Representation: Cultural Representations and Signifying Practices
. Sage
Publications.
5.
House, J. (2003).
English as a Lingua Franca: A Threat to Multilingualism?
Journal of
Sociolinguistics, 7(4), 556-578.
6.
Kramsch, C. (1998).
Language and Culture
. Oxford University Press.
7.
Leung, C., & Street, B. V. (2012).
Theoretical Perspectives on Language and Culture:
Critical Reflections
. Cambridge University Press.
8.
Meyerhoff, M. (2011).
Introducing Sociolinguistics
(2nd ed.). Routledge.
9.
Richards, J. C., & Schmidt, R. (2010).
Longman Dictionary of Language Teaching and
Applied Linguistics
(4th ed.). Pearson Education.
10.
Ting-Toomey, S. (1999).
Communicating Across Cultures
. The Guilford Press.
