ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
29
BIOLOGIYA FANIDA DARSLIKNING TA'LIM-TARBIYA JARAYONIDAGI ROLI
Mamadaliyeva Barnoxon Ibragimovna
Toshkent oriental universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14511864
Annotatsiya.
Ushbu maqolada biyalogiya darsliklarida o‘quvchilarning tabiiy bilimlarni
o‘zlashtirishi, tanqidiy fikrlashi va ekologik mas’uliyatini shakllantirishda muhim ahamiyatga
ega ekanligi. Biologiya fani tabiiy fanlar ichida insonning atrof-muhit bilan aloqasini
o‘rganishga yo‘naltirilgan muhim ta’lim yo‘nalishi haqida fikr bildirilgan.
Kalit so`zlar:
ekologik, ko‘nikma, jarayon, kognitiv, vosita, Interfaol metodlar, ta’lim.
Аннотация:
В этой статье показано, как учебники по биологии играют важную
роль в формировании у учащихся способности усваивать естественные знания,
критически мыслить и нести экологическую ответственность. Высказывается мнение
о том, что биологическая наука является важной образовательной областью в
естественных науках, которая фокусируется на изучении взаимоотношений человека с
окружающей средой.
Ключевые слова:
экологический, навык, процесс, познавательный, моторный,
интерактивные методы, образование.
Annotation:
This article shows how biology textbooks play an important role in
shaping students' ability to assimilate natural knowledge, think critically and bear
environmental responsibility. It is suggested that biological science is an important
educational field in the natural sciences, which focuses on the study of human relationships
with the environment.
Keywords:
environmental, skill, process, cognitive, motor, interactive methods,
education.
Biologiya fanida darslikning ta'lim-tarbiya jarayonidagi roli haqida o‘zbek va xorijiy
olimlar bir qator ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Ushbu fikrlar darslikning nafaqat bilim berish
vositasi, balki shaxsni rivojlantirish, fikrlash qobiliyatini shakllantirish va tarbiyaviy
jarayonlarni qo‘llab-quvvatlashdagi ahamiyatini ochib beradi.
O‘zbek olimi H. To‘xtaboev va boshqa o‘zbek pedagoglari ta’kidlashicha, darslik nafaqat
ilmiy ma’lumotlarni berish, balki o‘quvchilarning dunyoqarashini shakllantirishda muhim
ahamiyatga ega. Biologiya darsliklari orqali insonning tabiat bilan o‘zaro aloqalari, ekologik
mas’uliyati va sog‘lom turmush tarzi bo‘yicha tushunchalar beriladi. M. Yo‘ldoshev biologiya
darsliklarini o‘quvchilarning kuzatuvchanlik va ilmiy tafakkurini rivojlantirish vositasi sifatida
ko‘radi. Uning fikricha, darsliklar tabiiy hodisalarni ilmiy asosda tushuntirib, o‘quvchilarda
mustaqil izlanish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Sh. Sattorov ta’kidicha, biologiya fanidagi
darsliklar tarbiyaviy vazifani ham bajaradi. Ularning mazmuni orqali o‘quvchilarda tabiatni
sevish, tabiatga hurmat va uni asrash tuyg‘ulari shakllantiriladi.
Xorijiy olimlari J. Bruner (AQSh) ta’limda darslikning didaktik ahamiyatiga e’tibor
qaratib, biologiya darsliklarini o‘quvchilarning bilim olish jarayonida asosiy vosita sifatida
baholaydi. Uning fikricha, darsliklar tushunchalarni tizimli o‘rganishga, tajribalarni
tushunishga va tahlil qilishga yordam beradi. J. Piaget
(Shveytsariya) biologiya darsliklari
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
30
orqali o‘quvchilarning kognitiv rivojlanishini ta’minlash mumkinligini ta’kidlaydi. U
darslikning maqsadi bolalarning turli biologik jarayonlarni o‘zlashtirishini soddalashtirish va
ularning ilmiy mantiqiy tafakkurini rivojlantirish deb biladi. D. Ausubel (AQSh) biologiya
darsliklarining nazariy ma’lumotlar va amaliy ko‘nikmalarni uyg‘unlashtirishdagi o‘rni haqida
fikr bildirgan. U darsliklarni o‘quvchilarning tayyorlanish darajasiga mos ravishda ishlab
chiqish muhimligini ta’kidlagan. R. Gagne (AQSh) biologiya darsliklarining ta’lim jarayonidagi
o‘quv motivatsiyasini oshirishdagi ahamiyatini qayd etadi. Uning fikricha, yaxshi tuzilgan
darsliklar o‘quvchilarda qiziqish uyg‘otadi va o‘rganish samaradorligini oshiradi.
Biologiya darsliklari o‘zbek va xorijiy olimlar tomonidan nafaqat o‘quvchilarni ilmiy
bilim bilan ta’minlash vositasi, balki ularni tarbiyalash, dunyoqarashini kengaytirish va
ekologik ongni shakllantirishda muhim o‘rin tutuvchi vosita sifatida e’tirof etilgan. Ularning
mazmuni, uslubiy jihatlari va dizayni o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mos holda ishlab
chiqilishi kerak. Bu esa biologiya fanining o‘quv jarayonida ham ilmiy, ham tarbiyaviy
samaradorligini oshiradi.
Biologiya darsligi o‘quvchilarning o‘quv faoliyatini tashkil etuvchi asosiy vositalardan
biridir. Uning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
1.
Axborot berish:
O‘quvchilarga biologik jarayonlar, organizmlar, ularning funksiyalari
va o‘zaro bog‘liqligi haqida aniq va tizimli bilim berish.
2.
Didaktik yordamchi vosita:
Matn, rasmlar, diagrammalar va jadvallar yordamida
murakkab mavzularni osonlashtirish.
3.
Analitik ko‘nikmalarni rivojlantirish:
Darslikdagi grafiklar, tajribalar, va masalalar
orqali tanqidiy fikrlash va tahlil qilish qobiliyatlarini shakllantirish.
4.
Tarbiya vositasi:
O‘quvchilarda ekologik ong, insoniyat va tabiat o‘rtasidagi
muvozanatni saqlash mas’uliyatini shakllantirish.
Biologiya darsligi o‘zining strukturasi va mazmuni bilan boshqa fanlarning
darsliklaridan farq qiladi. Unda nafaqat nazariy ma’lumotlar, balki laboratoriya ishlari, amaliy
topshiriqlar va kuzatish natijalari ham keltiriladi. Ushbu xususiyatlar quyidagi imkoniyatlarni
yaratadi:
Ko‘rgazmalilik tamoyili:
Rasmlar, diagramma va fotosuratlar biologik jarayonlarni
vizual tasavvur qilish imkonini beradi.
Integratsiya:
Darslikdagi ma’lumotlar kimyo, geografiya va ekologiya fanlari bilan
bog‘liq holda beriladi, bu esa o‘quvchilarning bilimini kengaytiradi.
Mustaqil ta’lim:
Darslikdagi mustaqil topshiriqlar va tajribalar orqali o‘quvchilar o‘z
bilimlarini mustahkamlaydi.
Darslikning ta’lim-tarbiya jarayonidagi o‘rni haqida o‘zbek va xorijiy olimlar fikrlari
quydagi fikrlarni bildirishgan.
J. Jalolov o‘quvchilarning darslikni faqat axborot manbai sifatida emas, balki mustaqil
tahlil va ijodiy izlanish vositasi sifatida foydalanishlari muhimligini ta’kidlaydi.
R. G‘ofurov darslikdagi topshiriqlar orqali ekologik tarbiya va mas’uliyatni shakllantirish
mumkinligini ko‘rsatadi.
J. Bruner darslikni o‘quvchining faol o‘rganish jarayonini tashkil qiluvchi vosita deb
hisoblaydi va unda o‘quvchilarning analitik ko‘nikmalarini rivojlantirishga e’tibor qaratish
zarurligini aytadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
31
D. Ausubel diagrammalar va grafiklardan foydalanishni yangi bilimlarni mavjud
bilimlarga bog‘lash jarayonini tezlashtiruvchi vosita sifatida ko‘radi.
Darslikdan samarali foydalanish metodikasi
1.
Interfaol metodlar:
Munozara, savol-javob, va guruhli ishlash usullari orqali
darslikdagi materiallarni o‘zlashtirish samaradorligini oshirish.
2.
Amaliy mashg‘ulotlar:
Darslikdagi laboratoriya ishlari va tajribalarni ijodiy yondashuv
bilan bajarish.
3.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari:
Elektron darsliklar va raqamli vositalar
yordamida darslikdan foydalanishni yangi darajaga ko‘tarish.
Xulosa biologiya darsliklari ta’lim jarayonida nafaqat o‘quvchilarning nazariy bilimlarini
boyitadi, balki ularning hayotiy ko‘nikmalarini, ekologik ongini va tanqidiy fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida samarali
hamkorlikda darslikdan foydalanish o‘quv jarayonini yanada boyitadi va ta’lim-tarbiya
samaradorligini oshiradi. Shu bois, darsliklarning mazmunini doimiy ravishda
takomillashtirish va ulardan foydalanish metodikasini rivojlantirish dolzarb vazifalardan biri
hisoblanadi.
References:
1.
Jalolov J., Qodirov A. "Pedagogik texnologiyalar asosida biologiya o‘qitish." Toshkent,
2020.
2.
G‘ofurov R. "Biologiya ta’limida ekologik tarbiya." Toshkent, 2018.
