ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
26
ZAMONAVIY TA'LIM TARBIYA JARAYONINING PSIXOLOGIK-PEDAGOGIK
XUSUSIYATLARI
Alibayeva Jansaya Oybek qizi
Navoiy viloyati, Konimex tumani 23-maktab o`qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14511846
Annotatsiya.
Ushbu maqolada, ta'limning asosiy psixologik va pedagogik jihatlarini va
ularning o'qitish va o'rganishga ta'sirini, psixologiya va pedagogikning o'zaro bog'liqlik va
o'quv jarayonini tahlil qilish mumkin bo'lgan mavzularni, zamonaviy talimning shaxsiy
muammolari, davolash texnikasi va talimning o'rtacha munosabati, pedagogik texnikalar va
ta'limning o'rtacha munosabati, pedagogik jarayonning usullari, mustaqillikni qo'llab-
quvvatlash roli haqida fikr yuritiladi.
Kalit so`zlar.
Psixologik, pedagogik, kognitiv, motivatsiya, differentsiallashtirish.
Ta'lim inson rivojlanishining asosiy jihati bo'lib, intellektual, ijtimoiy, ruhiy va jismoniy
o'sishni rivojlantirishga qaratilgan. Samarali ta'lim tajribasini ta'minlash uchun ta'lim
jarayoniga ta'sir qiluvchi psixologik va pedagogik xususiyatlarni tushunish juda muhimdir.
Ta'limning asosiy psixologik xususiyatlaridan biri kognitiv rivojlanish kontseptsiyasidir.
Kognitiv rivojlanish deganda bilim, tushunish va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini egallash
jarayoni tushuniladi. O’quvchilar rivojlanishning turli bosqichlarini bosib o'tgan sari, ularning
axborotni qayta ishlash, muammolarni hal qilish va turli tushunchalar o'rtasidagi aloqalarni
o'rnatish qobiliyati ham rivojlanadi. Shunday qilib, o'qituvchilar o'quv tajribasini ishlab
chiqishda va ularning taraqqiyotini baholashda o'z talabalarining kognitiv qobiliyatlarini
hisobga olishlari kerak.
Ta'limning yana bir muhim psixologik xususiyati motivatsiyadir. Motivatsiya
o‘quvchilarning o‘quv faoliyati bilan shug‘ullanishga va qiyinchiliklarga bardosh berishga
tayyorligini aniqlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. O'qituvchilar o'quvchilarning motivatsiyasiga
ta'sir qiluvchi turli omillarni, masalan, ularning shaxsiy qiziqishlari, maqsadlari va o'z
qobiliyatlari haqidagi e'tiqodlarini tushunishlari kerak. Ijobiy va rag'batlantiruvchi ta'lim
muhitini yaratish orqali o'qituvchilar o'quvchilarni o'z bilimlarini egallashga va akademik
muvaffaqiyatga intilishga undashlari mumkin.
Kognitiv rivojlanish va motivatsiyadan tashqari, o'quvchilarning o'rganish tajribasini
shakllantirishda ta'limning ruhiy jihatlari ham muhim rol o'ynaydi. Tuyg'ular o'quvchilarning
diqqatini jamlash, ma'lumotni saqlash va material bilan shug'ullanish qobiliyatiga ta'sir qilishi
mumkin. O'qituvchilar ruhiy farovonlikka yordam beradigan va ochiq muloqotni
rag'batlantiradigan qo'llab-quvvatlovchi va inklyuziv sinf muhitini yaratishi kerak.
Talabalarning his-tuyg'ularini tan olish va ularga murojaat qilish orqali o'qituvchilar o'rganish
uchun xavfsiz maydon yaratishi va o'quvchilarga chidamlilik va engish strategiyalarini
rivojlantirishga yordam berishi mumkin.
Ta'limning yana bir psixologik xususiyati individual farqlar tushunchasidir. Har bir
talaba o'zining ta'lim tajribasini shakllantiradigan o'ziga xos kuchli tomonlari, qiyinchiliklari
va o'rganish uslublariga ega. O'qituvchilar xilma-xillikni qabul qilishlari va o'quvchilarning
individual ehtiyojlarini qondirish uchun o'qitish usullarini moslashtirishlari kerak.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
27
O’quvchilarning farqlarini tan olish va nishonlash orqali o'qituvchilar barcha talabalar uchun
akademik muvaffaqiyatlarga yordam beradigan yanada inklyuziv va adolatli o'quv muhitini
yaratishi mumkin.
Pedagogik tomondan, ta'limning yana bir asosiy xususiyati - bu iskala tushunchasi.
Iskala o'quvchilarga yangi tushunchalar va ko'nikmalarni o'rganishda tizimli yordam va yo'l-
yo'riq berish jarayonini anglatadi. O'qituvchilar murakkab vazifalarni kichikroq, boshqarilishi
mumkin bo'lgan bosqichlarga bo'lish, fikr-mulohaza va rag'batlantirish hamda
o'quvchilarning ishonchi va malakasiga ega bo'lishlari uchun mas'uliyatni bosqichma-bosqich
bo'shatish orqali o'rganishni rivojlantirishi mumkin. O'quv tajribalarini to'plash orqali
o'qituvchilar talabalarga mavjud bilim va ko'nikmalarni mustahkamlashga va materialni
chuqurroq tushunishga yordam berishlari mumkin.
Ta'limning yana bir muhim pedagogik xarakteristikasi - bu farqlash tushunchasi.
Differentsiatsiya o'quvchilarning sinfdagi turli ehtiyojlarini qondirish uchun o'qitishni
moslashtirishni o'z ichiga oladi. Pedagoglar o‘quvchilarning individual qobiliyatlari,
qiziqishlari va ta’lim uslublarini moslashtirish uchun o‘quv faoliyati mazmuni, jarayoni va
mahsulini o‘zgartirish orqali ta’limni farqlashlari mumkin. Ta'limni differentsiallashtirish
orqali o'qituvchilar, ularning kelib chiqishi yoki qobiliyat darajasidan qat'i nazar, barcha
o'quvchilarning ehtiyojlarini qondiradigan yanada shaxsiylashtirilgan va qiziqarli ta'lim
tajribasini yaratishi mumkin.
Hamkorlik ta'limning yana bir muhim pedagogik xususiyatidir. Hamkorlikdagi ta'lim
o'quvchilarning umumiy maqsadlarga erishish, muammolarni hal qilish va fikr almashish
uchun guruhlarda birgalikda ishlashini o'z ichiga oladi. O'qituvchilar guruh faoliyatini tashkil
etish, ijobiy muloqot va jamoaviy ishlashni rag'batlantirish hamda o'quvchilarga shaxslararo
munosabatlarni rivojlantirish va amaliyotda qo'llash imkoniyatlarini yaratish orqali
hamkorlikni rivojlantirishi mumkin. Hamkorlikni rag'batlantirish orqali o'qituvchilar
o'quvchilarga maktabda va undan tashqarida muvaffaqiyatga erishish uchun muhim bo'lgan
tanqidiy fikrlash, muloqot va etakchilik qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam berishi
mumkin.
Teskari aloqa va baholash ham ta’limning muhim pedagogik xususiyatlari hisoblanadi.
Fikr-mulohazalar talabalarga ularning faoliyati va taraqqiyoti haqida o'z vaqtida va
konstruktiv ma'lumot berishni o'z ichiga oladi. Pedagoglar o‘quvchilarning kuchli tomonlari
va o‘sish yo‘nalishlarini aniqlash, ularni o‘rganishga yo‘naltirish va ularni yaxshilashga undash
uchun fikr-mulohazalardan foydalanishi mumkin. Baholash o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma
va tushunchalarini testlar, viktorinalar, loyihalar va taqdimotlar kabi turli usullar yordamida
baholashni o‘z ichiga oladi. O‘quvchilarga muntazam ravishda fikr-mulohaza va baho berish
orqali o‘qituvchilar o‘quvchilarning taraqqiyotini kuzatishi, o‘rganishdagi kamchiliklarni
aniqlashi va o‘quvchilar ehtiyojlarini qondirish uchun o‘qitishni moslashtirishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, ta'limning psixologik va pedagogik xususiyatlarini tushunish
o'quvchilarning o'sishi va muvaffaqiyatiga yordam beradigan samarali ta'lim tajribasini
yaratish uchun juda muhimdir. Kognitiv rivojlanish, motivatsiya, ruhiy farovonlik, individual
farqlar, iskala, farqlash, hamkorlik, fikr-mulohaza va baholash kabi omillarni hisobga olgan
holda, o'qituvchilar o'quvchilarning o'rganishi va faolligini qo'llab-quvvatlaydigan o'quv
amaliyotlarini ishlab chiqishlari mumkin. Ushbu xususiyatlarni o'zlashtirib, ularni o'qitish
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
28
amaliyotiga kiritish orqali o'qituvchilar o'quvchilarga o'zlarining to'liq potentsiallarini
ro'yobga chiqarish va umrbod ta'lim oluvchilarga aylanish imkoniyatini beradigan dinamik va
inklyuziv ta'lim muhitini yaratishi mumkin.
References:
1.
M.Toxtaxodjayevaning umumiy tahriri ostida. Pedagogika. Darslik. T.: O'zbekiston
faylasuflari Milliy jamiyati, 2010.
2.
Hoshimov K., Nishonova S. Pedagogika tarixi. Darslik. - T.: "A.Navoiy nomidagi
O'zbekiston Milliy kutubxonasi 2001.
3.
Hoshimov K., Nishonova S., Inomova M., Hasanov R. Pedagogika tarixi. O'quv qo'll. - T.:
O'qituvchi 1996.
4.
Hoshimov K., C.Ochil. O'zbek pedagogikasi antologiyasi. O'quv qo'll. I-jild. -T.: O'qituvchi,
2010.
5.
Ibragimov X.I., Abdullayeva Sh.A. Pedagogika nazariyasi. Darslik. - T.: "Fan va
texnologiyalar" nashriyoti, 2008.
6.
Xasanboyev J., To„raqulov X., Xaydarov M., Xasanboyeva O. Pedagogika fanidan izoxli
lug'at. - T., 2008.
7.
Egamberdiyeva N.M. "Ijtimoiy pedagogika" - T.: A.Navoiy nomidagi O'zbekiston Milliy
kutubxonasi nashriyoti, A.Navoiy, 2009.
