HUDUDLARDA ENERGETIKA RESURSLARI SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANTIRISH OMILLARI TAHLILI

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

61

HUDUDLARDA ENERGETIKA RESURSLARI SAMARADORLIGINI

OSHIRISHNING IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANTIRISH OMILLARI TAHLILI

Safarov Akbar Shokirovich

Iqtisodiyot va pedagogika universiteti

https://doi.org/10.5281/zenodo.14514531

Annotatsiya:

Energetika resurslari samaradorligini oshirishning iqtisodiy modellari va

metodlari, jumladan ekonometrik modellar, hududlarda energiya sarflashning optimizatsiyasi
va iqtisodiy o‘sishga ta’sirini tadqiq qilishda muhim ahamiyatga ega. Bu maqola hududlarda
energetika resurslari samaradorligini oshirish uchun qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan ekonometrik
modellar va ularning imkoniyatlari haqida tushunchalarni taqdim etishga qaratiladi.

Hududlarda energetika resurslari samaradorligini oshirish, ijtimoiy-iqtisodiy

rivojlantirish omillari bilan bog'liq bo'lgan murakkab jarayon bo'lib, bu jarayonda bir qator
omillarni hisobga olish zarur. Quyida, hududlarda energetika samaradorligini oshirishning
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish omillari tahlil qilinadi.

Kalit so‘zlar:

Energetika resurslari samaradorligi, energetika resurslari modernizatsiya

qilish, innovatsion rivojlanish, xarajatlarni minimallashtirish, salohitini baholash,
optimallashtirish, klasterlashtirish.

Kirish

Yildan-yilga energiya resurslariga talab oshib borayotgan zamonda ulardan oqilona

foydalanish, isrofgarchilikni kamaytirishni hayotning o‘zi taqozo etmoqda.

Shu maqsadda hududlarda elektr energiyasi va tabiiy gazni tejash bo‘yicha maqsadli

ko‘rsatkichlar shakllantirildi. Bu maqsadli ko‘rsatkichlar ishlab chiqarishga xalal bermagan
holda energiya iste’molini samarali tashkil etish orqali muayyan hajmlarni tejashni nazarda
tutadi.

Shuningdek, iste’molchilarni energiya auditidan o‘tkazishning yangi tartibi joriy

etilmoqda. Unga ko‘ra, energiya auditi faqat xalqaro standartlarga muvofiq o‘tkaziladi. Audit
asosida tashkilot va korxonalar tomonidan bajarilishi majburiy bo‘lgan chora-tadbirlar ishlab
chiqiladi va ularning ijrosi nazorat qilinadi.

Davlatimiz rahbari taqdim etilgan takliflarni aloqador vazirlik va idoralar bilan birgalikda

chuqur va puxta ishlab chiqish, ko‘rsatkichlarni xalq deputatlari mahalliy kengashlari
muhokamasiga kiritish maqsadga muvofiqligini ta’kidladi.

Prezident mutasaddilarga tayyorgarlik ishlarini hozirdan boshlash va barcha zarur chora-

tadbirlarni o‘z vaqtida amalga oshirish, jumladan, elektr va issiqlik stansiyalari uzluksiz va
barqaror ishlashi uchun zarur yoqilg‘i resurslari, butlovchi va ehtiyot qismlarning zaxiralarini
shakllantirish, energetika infratuzilmasini ta’mirlash va modernizatsiya qilish yuzasidan qator
ko‘rsatmalar berdi.

Muammoni qo‘yilishi

Tadqiqot jarayonida axborotlarga asoslangan holda mantiqiy tahlil usullari qo’llanildi.

Tahlil va sentiz kabi usullaridan va yondoshuvlaridan ham foydanilgan

Masalani yechishning nazariy qismi

Ekonometrik modellar iqtisodiy nazariy tushunchalarni statistik ma’lumotlar bilan

qo‘shib, amaliyotdagi tendensiyalarni tahlil qilish va kelajakdagi oqibatlarni prognoz qilishga

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

62

imkon beradi. Hududlarda energetika resurslari samaradorligini oshirish uchun qo‘llanilishi
mumkin bo‘lgan asosiy modellar quyidagicha bo‘lishi mumkin:

1.Energetika Resurslari Samaradorligining Ahmiyati
Energiya resurslari samaradorligi tushunchasi: Energiya resurslaridan samarali

foydalanish va ularni iqtisodiy foydalilik darajasini oshirish. Bu energiya tejash va qayta
tiklanadigan energiya manbalariga e'tibor qaratish bilan amalga oshiriladi.

Hududlar uchun energiya samaradorligining afzalliklari: Resurslarni tejash, iqtisodiy

yuksalish va ekologik barqarorlikni ta'minlash.

2. Ijtimoiy Omillar
Aholining ta'limi va xabardorligi: Energiya samaradorligini oshirish uchun aholining bilim

darajasi muhim. Energiya tejash bo'yicha ma'lumotlar va ta'lim jarayonlari.

Turmush darajasi va farovonlik: Energiya samaradorligini oshirish turmush darajasining

yaxshilanishiga yordam beradi. Kam energiya sarflanishi bilan ko'proq iqtisodiy foyda olish.

Ijtimoiy infratuzilma: Ta'lim, sog'liqni saqlash va transport tizimlaridagi energiya

samaradorligi ijtimoiy xizmatlarning sifatini yaxshilaydi.

3. Iqtisodiy Omillar
Resurslardan samarali foydalanish: Energiya resurslaridan optimal foydalanish iqtisodiy

barqarorlikni ta'minlaydi va ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi.

Texnologik

rivojlanish:

Energiya

samaradorligini

oshirishda

innovatsion

texnologiyalarning roli. Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish.

Investitsiyalar va moliyaviy qo'llab-quvvatlash: Energiya samaradorligini oshirishga

qaratilgan investitsiyalar, loyihalar va moliyaviy yordam.

4. Ekologik Omillar
Atrof-muhitni himoya qilish: Energiya samaradorligini oshirish orqali ifloslanishni

kamaytirish va ekologik barqarorlikni ta'minlash.

Barqaror rivojlanish: Ekologik xavfsizlikni ta'minlash, kam karbonli texnologiyalarni joriy

etish va energiya samaradorligini oshirish.

5. Siyosiy Omillar
Davlat siyosati: Energetika siyosati va energiya samaradorligini oshirish bo'yicha

davlatning roli. Energiya samaradorligi bo'yicha qonunlar va tashabbuslar.

Xalqaro hamkorlik: Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda energiya samaradorligini

oshirish bo'yicha loyihalar amalga oshiriladi. Texnologik transfer va bilim almashish.

Masalani yechishning amaliy qismi

1.Texnologik yangiliklar va innovatsiyalar joriy qilish yo’lida, yangi texnologiyalar va

innovatsiyalarni joriy etish energiya samaradorligini oshirishda katta rol o'ynaydi. Misol
uchun: Energiyani qayta ishlash texnologiyalari: Yangi avlod qurilmalaridan, qayta tiklanadigan
energiya manbalaridan samarali foydalanish imkoniyati mavjud.

Energiyani tejash tizimlarini kiritish: Sanoat va uy-joy sektorlarida energiya tejash

texnologiyalarining, masalan, LED yoritgichlar, energiya samarali maishiy texnika va
avtomatizatsiyalangan boshqaruv tizimlarining joriy etilishi samaradorligini oshiradi.

2. Energiyani boshqarish tizimlari hududlarga tadbiq qilish (EMS)

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

63

Energiyani boshqarish tizimlari (EMS) tashkilotlar va hududlar uchun energiya sarfini

optimallashtirish va monitoring qilish imkonini beradi.

Bular orqali: Energiya iste'molini kuzatish va tahlil qilish, energiya sarfini

optimallashtirish uchun strategiyalar ishlab chiqish, tejamkor texnologiyalarni joriy etish
mumkin.

3. Sanoat va qurilish sektorida energiya samaradorligini oshirish uchun quyidagi choralar

ko’rish maqsadga muvofiq. Yani sanoat uskunalarini modernizatsiya qilish, energiyani tejash
uchun energiya samarali uskunalar va texnologiyalarni qo‘llash.

Qurilishlarda energiya samaradorligini oshirish: Yangi qurilishlarda va mavjud binolarda

energiya samaradorligini oshirish uchun izolyatsiya, qulay energiya tizimlarini o‘rnatish, yashil
qurilish texnologiyalaridan foydalanish.

4. Qayta tiklanadigan energiya manbalariga o'tish
Qayta tiklanadigan energiya manbalaridan (quyosh, shamol, geotermal va gidroenergiya)

foydalanish energiya samaradorligini oshiradi. Bular orqali:

Energiya ishlab chiqarish xarajatlari kamayadi, xavfsiz va barqaror energiya manbalari

ta'minlanadi, atrof-muhitga ta'sir kamayadi.

5. Energiyani tejashda davlat siyosati va strategiyalar ishlab chiqiish yulida Davlat

darajasida energiya samaradorligini oshirish uchun quyidagi strategiyalarni amalga oshirish
mumkin:

Energiya samaradorligini oshirishga qaratilgan dasturlar: Davlat tomonidan energiya

samaradorligini oshirishga qaratilgan qo‘llab-quvvatlovchi dasturlarni yaratish.

Yashil iqtisodiyotga o'tish: Davlatlar tomonidan qayta tiklanadigan energiya manbalariga

sarmoya kiritish va ularni rivojlantirish uchun strategiyalar ishlab chiqish. Soliqlar va
subsidiyalar: Energiyani tejash va samarali foydalanishni rag'batlantirish uchun soliq
imtiyozlari va subsidiyalarni taqdim etish.

Xulosa

Hududlarda energetika resurslari samaradorligini oshirishning ijtimoiy-iqtisodiy

rivojlantirish omillari o'zaro bog'liq va bir-birini to'ldiradi. Energiya samaradorligini oshirish,
nafaqat iqtisodiy o'sish va ekologik barqarorlikka, balki ijtimoiy farovonlikka ham olib keladi.
Shu bilan birga, energiya samaradorligini oshirishning muvaffaqiyati, davlat siyosati,
texnologik innovatsiyalar va xalqaro hamkorlikka bog'liq bo'ladi..

Asosiy tahlil natijalari: Hududlarda energetika resurslari samaradorligini oshirish

ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishda muhim omil bo'lib, iqtisodiy o'sish, ekologik barqarorlik va
ijtimoiy farovonlikka olib keladi.

Kelajak istiqbollari: Energetika samaradorligini oshirishning davom etishi, innovatsion

texnologiyalarni joriy etish va xalqaro hamkorlikni rivojlantirish zarurligi.

References:

1.

О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Vаzirlаr Mаhkаmаsining 2021-yil 24-iyuldаgi №458-sоn-

Qishlоq xо‘jаligi birlаshmаlаrining а’zоlаri, mеvа-sаbzаvоt klаstеrlаri ishtirоkchilаri vа
tаdbirkоrlik subyеktlаrigа mаhаlliy shаrоitdа yеtishtirilgаn intеnsiv kо‘chаtlаr (pаkаnа vа
yаrim pаkаnа) xо‘rаki, kishmishbоp vа sаnоаtbоp tоk kо‘chаtlаri hаmdа pаyvаndtаglаrni sоtib

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

64

оlish xаrаjаtlаrining bir qismini qоplаsh uchun subsidiyа аjrаtish tо‘g‘risidаgi nizоmni
tаsdiqlаsh hаqidаgi Qаrоri
2.

Рахимов, А. Н., Махматкулов, Г. К., и Рахимов, А. М. (2021). Построение

эконометрических моделей развития сферы услуг для населения региона и их
прогнозирование. Американский журнал прикладных наук , 3 (02), 21–48.
3.

Jo’rayev, F. D., Ochilov, M. A., Rakhimov, A. M., & Doliyev, S. Q. (2023). Algorithms for

improving models of optimal control for multi-parametric technological processes based on
artificial intelligence. In E3S Web of Conferences (Vol. 460, p. 04013). EDP Sciences.
4.

Ochilov, M. A., Juraev, F. D., Maxmatqulov, G. X., & Rahimov, A. M. (2020). Analysis of

important factors in checking the optimality of an indeterminate adjuster in a closed system.
Journal of Critical Review, 7(15), 1679-1684.
5.

Жўраев Ф. Қишлоқ хўжалик маҳсулотлари ишлаб чиқаришни ривожлантиришнинг

истиқболдаги муаммолари ва уларни эконометрик моделлаштириш //Iqtisodiyot va
taʼlim. – 2021. – №. 4. – С. 377-385.
6.

Raximov, A. N. (2023). Dehqon xo ‘jaliklari faoliyatining istiqbolli rivojlantirishga tasir

etuvchi omillar. Экономика и социум, (3-2 (106)), 255-262.
7.

Jo‘rayev, F.D., and G. Aralov.M.(2023). Qishloq xo ‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish

jarayonini ekonometrik modellashtirish zaruriyatining asosiy jihatlari." Educational research
in universal sciences 2.2: 36-43.
8.

Жўраев Ф. Д. Қишлоқ хўжалик маҳсулотлари ишлаб чиқаришни қисқа муддатли

прогнозлаштириш //Инновацион технологиялар. – 2021. – №. 2 (42). – С. 92-95.
9.

JO'RAYEV F. D. Econometric modeling of the development and management of

agricultural production based on cluster analysis (on the example of the584 kashkadarya
region) //Экономика.–Т. 8.–С. 584-590.
10.

Khudoyorov, L. N., Noraliyeva, S. S., & Baxronova, N. S. (2024). Development of digital

economy and its role today. Экономика и социум, (5-1 (120)), 432-434.
11.

Khudoyorov, L. N. (2020). Forecasting the development of small business and private

entrepreneurship on the basis of multifactorial empirical models. Science and World, (11 (87)),
41.
12.

Мухитдинов, К.С., Махматкулов Х.Г. Предоставление торговых услуг населению

региона. Международный журнал тенденций научных исследований и разработок
(IJTSRD), e-ISSN , 2456-6470.
13.

Maxmatqulov, G. K., & Malikova, N. T. (2019). Stochastic model activity system of rail

transport. European Science Review, 1(1-2), 152-156.
14.

Maxmatqulov, G. O. X. (2023). “Kompyuter tizimlari va tarmoqlari” fanidan amaliy va

laboratoriya mashg ‘ulotlarini o ‘qitishda virtual cisco packet tracer dasturidan foydalanish.
Educational Research in Universal Sciences, 2(15), 483-486.
15.

Rahimov, A. (2023). Mehmonxona va umumiy ovqatlanish korxonalari faoliyatini

ekonometrik modellashtirishda zamonaviy uslubiy yondashuvlar. Iqtisodiyot va taʼlim, 24(6),
245-250.
16.

Rakhimov, A. M. (2019). Important of bank deposit policy in expanding of the deposit base

of commercial banks. Экономика и бизнес: теория и практика, (5-2), 198-200.

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

65

17.

Muhammadiyevich, R. A. (2021). Residence and catering services to the population the

importance of econometric modeling in regulatory assessment of consumer requirements to
improve display quality. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 9(12), 1043-
1048.