ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
55
MINTAQADA INNOVASION RIVOJLANTIRISHNING SAMARADORLIK
KO‘RSATKICHLARINI HISOBLASH USULLARI TAHLILI
Bekmurodova Saodat Ikromovna
Mustaqil tadqiqotchi,
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti NTM
https://doi.org/10.5281/zenodo.14514506
Annotatsiya:
O‘zbekistonda mintaqalarning iqtisodiy barqarorligini ta’minlash, hududlarni
innovasion iqtisodiy rivojlantirish borasida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda.
Mintaqada innovasion iqtisodiy rivojlanishni moliyaviy-iqtisodiy qo‘llab-quvvatlash
mexanizmini jadal rivojlantirish, tadbirkorlik subektlariga qulay investitsiya muhitini yaratish,
iqtisodiyot tarmoqlari va ijtimoiy sohani qo‘llab-quvvatlash, shuningdek, davlat-xususiy
sheriklik asosida yangi infratuzilma obektlarini barpo etish, shu asosda aholi bandligini
ta’minlash va ularning turmush darajasini yanada yaxshilash»
kabi muhim vazifalar
belgilangan. Mazkur vazifalarning samarali tarzda bajarish uchun respublika hududlarining
tabiiy-iqtisodiy salohiyatini o‘rganish, ularning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash, ishlab
chiqarish ko‘lamini oshirish va barqarorligini ta’minlashda Innovatsiya faoliyatini rivojlantirish
va istiqbollarini ishlab chiqish bo‘yicha chuqur tadqiqotlar olib borish mazkur mavzuning
dolzarbligini belgilaydi.
Kalit
so‘zlar:
innovassion,
innovatsion,
raqobatbardosh,
kooperatsiya,
kontsentratsiyalash model, klasteri, eksport, agrosanoat, agroklaster, tendensiyalar.
Kirish:
O‘zbekiston
mintaqalarining
ijtimoiy-iqtisodiy
ko‘rsatkichlari
turli
tendensiyalarga ega. Mintaqalar iqtisodiyotini innovasion rivojlantirish tendensiyalari
zamonaviy iqtisodiy model va texnologiyalarni joriy qilish orqali mintaqalarning
raqobatbardoshligini oshirish va barqaror rivojlanishni ta’minlashga qaratilgan.
Ishlab chiqarish faoliyatning o‘rta va qisqa muddatli davrlarida yangi va
modifikatsiyalangan mahsulotlarni yaratish natijasi korxonalarda innovatsiyalar iqtisodiy
samaradorligi bilan tavsiflanadi. Shunung uchun innovatsion faoliyatni baholash masalasi
muhim ahamiyatga ega.
Har qanday innovatsion loyiha barcha resurslar va vaqt cheklovlariga mos kelishi kerak.
Klasterning barcha sub’ektlarining innovatsion va investitsion siyosati, shuningdek,
innovatsion faoliyat uchun belgilangan samaradorlik mezonlari doirasida aniqlangan . Rus
olimlari Kuzыk,.B.N., Yakoves Yu.V. "Asosiy innovatsiyalarning samaradorligi so‘zning
ma’nosida kengroq tushunish kerak.
Innovatsion loyihaning iqtisodiy samaradorligi loyiha bilan bog‘liq xarajatlar va natijalar
nisbatini aks ettiruvchi iqtisodiy ko‘rsatkichlar tizimi bilan tavsiflanadi. Innovatsion faoliyat
natijalarining asosiy ko‘rsatkichlari sifatida quyidagilar qo‘llaniladi: innovatsion mahsulotlar
hajmi va innovatsion mahsulotlar ulushi . Shu munosabat bilan statik va dinamik ko‘rsatkichlar
qo‘llaniladi. Rus olimlari B.N. Kuzыk, Yu.V. Yakoves - "Faqat asosiy va takomillashtirilgan
innovatsiyalar asosida samaradorlikni o‘sish sur’atlarini oshirish mumkin, deb hisoblaydi. Ular
mehnat sarfi kamayib borayotgan vaziyatni ta’minlash darajasidagi o‘sishni qo‘llab-quvvatlaydi
va butun jahon aholisining, barcha mamlakatlarning hayot sifati va sivilizatsiyasini yoqlaydi .
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
56
Innovatsion faoliyatning umumiy samaradorligi ikkita o‘zgaruvchi nuqtai nazaridan
innovatsion loyihani amalga oshirish funksiyasidir. Birinchisi, bilimga asoslangan tovarlarni
ishlar va xizmatlarni sotish, ikkinchidan xarajatlarni tejash.
Adabiyotlar sharhi.
Hozirgi global iqtisodiy tendentsiyalar va jahon jamiyati rivojlanishining ustuvor
yo'nalishlari ko'rsatib turibdi ta'minlashning strategik istiqboli mamlakat hududlarida ijtimoiy
rivojlanish barqaror bo'ladi. E'tibor bering, iqtisodiy klasterlash masalalari ko'rib chiqiladi
davomida turli xorijiy va mahalliy mutaxassislar ko'p yillar davomida tadqiqot, ammo bu
kontseptsiya bilan hali ko'p muammolar bor hozirgi kungacha o'rganilmagan. Kuznetsova N.V,
(2016) [1,2]
Korporativ menejerlarga sanoat jarayonlari haqidagi tushunchalarini yaxshilashga
yordam berish uchun ishlab chiqilgan dinamik tizim modellari hozirgi kunda davlat va xususiy
sektorda siyosatni tahlil qilish va loyihalash uchun keng foydalanilmoqda [3]
Zamonaviy kontseptsiyani shakllantirish Klaster nazariyasi 20-asr oxirida boshlangan va
birinchi navbatda tadqiqot bilan bog'liq, kim klasterni kalit deb hisobladi raqobatbardoshlikni
oshirishning birinchi omili mintaqaviy iqtisodiyotdir. Klasterlar mamlakatlar ichidagi
raqobatbardoshlikka, shuningdek, milliy chegaralarga ta'sir qiladi. Shuning uchun ular nafaqat
global miqyosda raqobatlashayotganlar uchun emas, balki barcha biznes rahbarlari uchun
yangi kun tartibiga olib keladi. Kengroq qilib aytganda, klasterlar joylashuv haqidagi
fikrlashning yangi uslubini ifodalaydi, bu esa kompaniyalarni qanday sozlash kerakligi,
universitetlar kabi institutlar raqobatbardosh muvaffaqiyatga qanday hissa qo'shishi va
hukumatlar iqtisodiy rivojlanish va farovonlikka qanday yordam berishi
mumkinligi haqidagi an'anaviy donolikning ko'p qismini shubha ostiga qo'yadi degan
fikrlarini bildirgan mashhur iqtisodchi M. Porter, 1998 [4].
Innovatsiyalar sohasida boshqaruv samaradorligi intellektual mulk ilmiy va bilimga
bog‘liq. Infratuzilma, shu jumladan universitet infratuzilmasi, ilmiy-tadqiqot institutlarida,
universitetlarda yuzaga keladigan huquqiy va iqtisodiy munosabatlardan, patent siyosati va
mahsulot muhofazasini shakllantirish tadqiqot va ijodiy ishlar, tashkilotlar ichidagi intellektual
mulkdir [5].
Taklif etilayotgan yondashuvning sezilarli farqi nafaqat foyda olishga qaratilgan, balki,
innovatsion faoliyat uchun doimiy yoki o‘sib borayotgan salohiyatni ta’minlash , klaster
korxonalari qiymatida bozor ulushini oshirish (aksiyadorlar uchun qiymat yaratish),
innovatsiyalarni yaratish va amalga oshirish, mavjud mahsulotlar sifatini yaxshilash,
bozorlarga chiqish yoki yangilarini yaratish uchun yangi kapitalni jalb qilish, ko‘proq ish joylari
imkoniyatlari kabi kompaniyaning qiymatini oshirish ko‘rsatkichlari dunyodagi eng mashhur
reytinglarga kiritilgan. [6].
Agrosanoatni klasterli optimallashtirishning xorij modellari va ularni moslashtirish
sharoitlari to‘g‘risida o‘zbek olimlari tomonidan bir qancha kitoblar, ilmiy maqollar va ilmiy
izlanishlar olib borilgan. Jumladan Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish jarayonini
ekonometrik modellashtirish zaruriyatining asosiy jihatlari Jo‘rayev F.D., Aralov G‘.M. (2023)
[8,9,10].
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
57
Qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqarishni qisqa muddatli prognozlashtirishni
bo‘yicha keng ko‘lamli ilmiy nazariyalarini ilgari surilgan Jo‘rayev F.D. (2021) [11,12].
Xizmat ko'rsatish sohasining har bir sohasining rivojlanish jarayonlarini tahlil qilish,
ularning rivojlanishiga ta'sir qiluvchi asosiy omillarni tanlash va modellashtirish ketma-ketligi
ushbu maqolada simulyatsiya sxemalari orqali tasvirlangan. Qashqadaryo viloyati aholisiga
ko‘rsatilayotgan xizmat ko‘rsatish sohasi misolida multifaktorial empirik modellar qurilib, ular
orqali prognozlar berildi va olingan natijalar asosida taklif va tavsiyalar berildi. Rakhimov A.N.,
Makhmatkulov G.K.,Rakhimov A.M. (2021) [16,17].
Tadqiqot metodologiyasi.
Innovasiion barqarorlikni tashkil qilish uchun, iqtisodiy
diversifikasiyaga e’tiboni ko‘proq qaratish-mintaqada iqtisodiyotning turli sektorlari o‘rtasida
diversifikasiyaning ta’minlanishi, ulardan foydalanish samaradorligini oshirish. Mavhum
fikrlash, qiyosiy tahlil, guruhlash, tadqiqotda kuzatish, induksiya va boshqa usullardan keng
foydalanildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Innovatsiyalarni takomillashtirish samarasi quyidagi nisbiy va mutlaq tizim bilan
ko‘rsatkichlar tavsiflanadi. Nisbiy ko‘rsatkichlar tizimi quyidagi tenglamalarni o‘z ichiga oladi:
sotishdan tushgan tushumda foydaning ulushi - bu yangi turdagi maxsulotlarini sotishda
foydaning o‘sishining umumiy foydaning o‘sishiga nisbati orqali ifodalanadi;
yangilangan tovarlarni sotishdan olingan foyda ulushining o‘sishi - yangi tovar va
xizmatlarni sotishdan olingan foydaning o‘sishini umumiy foydaga nisbati orqali ifodalanadi.
Innovatsion tizimning obsalyut ko‘rsatkichlari:
xarajatlar tejami- ishlab chiqarishga va innovatsion tovarlar uchun rejalashtirilgan
xarajatlar yig‘indisini haqiqqatda sarflangan xarajatlarga nisbatan aniqlanadi;
marjinal foydaning o‘sishi- yangilangan tovarlarni sotishdan olingan foyda o‘sishini
xarajatlarni tejash orqali olingan foydaning o‘sishiga nisbati bilan ifodalanadi.
Tashkiliy innovatsiyalarni baholash uchun quyidagi ko‘rsatkichlar taklif etiladi:
kompaniya maqsadlari ulushi, innovatsion faollik, erishilgan maqsadlarning foizi, tashkiliy
ko‘lami o‘zgarishlar - qayta tashkil etish, qayta qurish, renovatsiya, transformatsiya,
reinjiniring .
Baholashdan tashqari tarmoq innovatsion tuzilmasi doirasida innovatsiyalar turlari
bo‘yicha innovatsion faoliyat, boshqaruv samaradorligini tahlil qilinishi kerak. Klaster ichidagi
innovatsion jarayonning bosqichlari bo‘yicha innovatsion mahsulotlarni yaratish va sotish
universitetlardan tortib, har xil turdagi tashkilotlar jalb qilingan va savdo va marketing
tashkilotlari bilan ifodalanadi. Shuning uchun innovatsiyalarni boshqarish samaradorligini
tizimli tahlil qilish muhimdir . Menejmentga klasterli yondashuv bilan barcha turdagi
innovatsiyalarni yaratish va tarqatishning butun traektoriyasi bo‘ylab, butun innovatsion
makonda tahlil qilish zarur.
Zamonaviy iqtisodiy bilim yordamidagi yutuq sifatida boshqaruv samaradorligini oshrish
mumkin. Yaxshi natijalarni nazorat qilish, boshqarish yoki erishish uchun ma’lum xarajatlar
darajasi minimal xarajatlarni ta’minlash orqali natija beradi. Boshqaruv, shuningdek, ob’ektni
boshqarish tizimi operatsion samaradorlikni ta’minlaydigan boshqariladigan ob’ekt
samaradorligiga bog‘liq . Ushbu yondashuv bilan innovatsiyalarni boshqarish
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
58
innovatsiyalarning tizimliligi, nazorat qilinishi, samaradorligi kabi talablar bilan bog‘liq bo‘lgan
zaruriyatdir. Innovatsiyalarni boshqarish samaradorligi talabga erishish imkoniyatini
ifodalaydi, shuningdek, innovatsion jarayonning samaradorligini ta’minlaydi . Innovatsiyalarni
boshqarishning samarali tizimining yo‘qligi innovatsiyalarning tijorat muvaffaqiyasizligining
asosiy sabablaridan biridir. Samarali nazorat qilish uchun rahbariyat tizimiga asoslangan avlod
va diffuziya traektoriyalari ko‘rsatkichlarni tahlil kerak . Strategik boshqaruvda muvaffaqiyatli
innovatsiya usullarini aniqlash korxona faoliyatining eng muhim masalalaridan biridir. Usullar
tahlil qilinadigan faoliyatning maqsadlariga mos kelishi lozim. Ko‘pchilik muhim maqsadlar va
shunga mos ravishda mezonlar muvaffaqiyati an’anaviy ravishda foyda, daromad, rentabellik
hisoblanadi . Klasterlarda innovatsiyalarni boshqarish samaradorligi moliyaviy ko‘rsatkichlar
bilan belgilanadi, ular orasida umumiy va cheklovchi qiymatlar mavjud. Innovatsiyalar
rentabellik indeksi va boshqa umum e’tirof etilgan samaradorlik ko‘rsatkichlari katta
ahamiyatga ega. Bu hisoblangan marjinal samaradorlikka ega formulalar bo‘yicha innovatsion
mahsulotlarni sotishdan tushgan daromadning o‘sishini uni ishlab chiqarish va sotish
xarajatlarining o‘sishiga nisbati orqali ifodalanadi
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, rivojlangan mamalakatlarning bugungi kundagi agrar sohadagi
islohotlarga tayanib amalda qo‘llanilgan tamoyillari asosida bor imkoniyatlardan foydalanib,
O‘zbkistonda bu islohatlar o‘z samarasini berishi mumkin. Yetarlicha tajribaga kelib chiqib,
qishloq xo’jaligini yanada rivojlantirish hamda dunyoning rivojlangan davlatlari amaliyotida
sinalgan, yaxshi samara bergan klaster usulida ish faoliyatini tashkil etish bilan, iqtisodiy,
ijtimoiy va ishsizlik muammolari boʼyicha samarali yechim topa olish imkoniyatini yaratadi. Bu
esa o‘z navbatida O‘zbekistonda mavjud ishlab chiqarish korxonalarning kadrlarga bo‘lga talabi
o‘sishiga va kerakli mutaxassis yetishtirishda, innovatsiya rivojlanishi uchun zamin yaratadi.
Shu bilan birga ishlab chiqaruvchi korxonalar va institutlar, ilm-fan ravnaqiga yangicha
yondashuvi bosqichiga olib chiqadi. Qashqadaryo viloyati iqtisodiyoti rivojlanishida
investitsiyalar darjasi va ishchi kuchi malakasi muhim sanaladi. Shu bilan birga, iqtisodiyotning
sanoat sohasini kengaytirish, hududning o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib qayta ishlash
sanoatini rivojlantirish zarur. Bunda, kapital hajmini oshirishda Innovatsiya faoliyatini
kengaytirishga alohida e’tibor qaratish lozim. Investitsiya omili zamirida xorijiy mablag‘lar
ko‘lamini oshirish uchun ishlab chiqarish Innovatsiyasini rivojlantirish zarur. Shu jarayonlarda
tayyor mahsulotga aylangunucha ilmiy iznanuvchilar, yetishtirib beruvchilar, oraliq ishlab
chiqaruvchilar, yetkazib beruvchilar va tayyor masulotga aylantiruvchilar va xizmat
ko‘rsatuvchilar. Mazkur tayyorlangan mahsulotning xar bir sohada qanchadan qancha ishchi
kuchini taqsimotni ta’minlab beradi.
References:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-yanvardagi “2020 — 2022-yillarda
Oʻzbekiston Respublikasining ijtimoiy va ishlab chiqarish infratuzilmasini rivojlantirish chora-
tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-4565-son qarori// https://lex.uz/docs/5188512.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
59
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 23-oktabrdagi “O‘zbekiston
Respublikasi qishloq xo‘jaligini rivojlantirishning 2020-2030-yillarga mo‘ljallangan
strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5853-son Farmoni.
3.
Кузнецова Н.В, Н.А. “Кластерезация экономики зарубежный опыт развития и
перспективы России “// Экономика науки 2016
4.
Porter, M. 1998. Clusters and the New Economics of Competition. Harvard Business
Review. Available at:
5.
Азгальдов, Г. Г. Интеллектуальная собственность, инновatsiи и квалиметрия
[Текст] / Г. Г Азгальдов, А. В. Костин // Экономи-ческие стратегии, 2008. — № 2(60). —
С.162-164.
6.
Титова, М. Н. Система оценки результативности и эффективности различных типов
инновatsiй а рамках научно-производственного кластера /М.Н. Титова, Е. М.
Ильинская.О. В. Кириллова // Научный журнал. Известия ГУАП. – 2013. - №3. – с 47-57.
7.
Kurbanov, A. B. (2020). The role of small business in innovation. Economics, 2(02).
8.
Султонов, С. (2024). Аҳоли даромадлари табақалашувини камайтириш борасидаги
ислоҳатларни такомиллаштириш йўналишлари. Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2(4), 526-
532.
9.
Жўраев Ф.Д. (2021). Қишлоқ хўжалик маҳсулотлари ишлаб чиқаришни қисқа
муддатли прогнозлаштириш. // Инновацион технологиялар, (2 (42)), 92-95.
10.
Rakhimov A.N. & Jo‘raev F.D. (2022). A Systematic Approach To The Methodology Of
Agricultural Development And The Strategy Of Econometric Modeling. resmilitaris, 12(4),
2164-2174.
11.
Juraev F.D.S. (2021). Problems Of Informatization Of Management Of Agricultural
Industry And Modeling Of Agriconomic System In A Market Economy. The American Journal of
Applied sciences, 3(02), 49-54.
12.
Mukhitdinov K.S. & Juraev F.D. Methods of Macroeconomic Modeling. International
Journal of Trend in Scientific Research and Development (IJTSRD), e-ISSN, 2456-6470.
13.
Rakhimov A.N., Makhmatkulov G.K. & Rakhimov A.M. (2021). Construction of econometric
models of development of services for the population in the region and forecasting them. The
American Journal of Applied sciences, 3(02),
14.
Raximov, A. N. (2023). Dehqon xo ‘jaliklari faoliyatining istiqbolli rivojlantirishga tasir
etuvchi omillar. Экономика и социум, (3-2 (106)), 255-262.-48.
15.
Jo‘rayev, F. D. S., & Normurolovich, S. S. (2024). Agrosanoat sohasiga yangi bozor
mexanizmlarini joriy qilish, mahalliy mahsulotlarning raqobatdoshligini oshirish. Journal of
innovations in scientific and educational research, 7(11), 158-163.
16.
Mukhitdinov, K. S., & Rakhimov, A. N. (2020). Empirical models which were built for each
sector of the service sector to the population of the region. South Asian Journal of Marketing &
Management Research, 10(12), 72-85.
17.
Maxmatqulov, G. X. (2023). Savdo xizmatlarini innovatsion rivojlantirishning zamonaviy
uslubiy yondoshuvlari. Innovative Development in Educational Activities, 2 (9), 378–386.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
60
18.
Rahimov, A. (2023). Mehmonxona va umumiy ovqatlanish korxonalari faoliyatini
ekonometrik modellashtirishda zamonaviy uslubiy yondashuvlar. Iqtisodiyot va taʼlim, 24(6),
245-250.
