ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
38
BIR VA IKKI URUG'PALLALI O'SIMLIKLAR POYALARINING ANATOMIK
TUZILISHI
АНАТОМИЧЕСКОЕ СТРОЕНИЕ СТЕБЛЯ ОДНЫХ И ДВУХСЕМЯННЫХ
РАСТЕНИЙ
ANATOMICAL STRUCTURE OF STEM OF MONOCYTE AND DISCOTE PLANTS
Abduvahobova Ravshanoy G'ofurjon qizi
Biologiya yo'nalishi 1-bosqich
Email: abduvahobovaravwanoy@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14514050
Annotatsiya.
Ushbu maqolada bir va ikki urug'pallali o'simliklar poyalarining anatomik
tuzilishi hamda ularning kelib chiqishi va ko'rinishi haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Epiderma, xlorenxima, fotosintez, apeks, protoderma, prokambiy,
meristema, apikal, akropetal interkalyar.
Аннотация:
В данной статье представлены сведения об анатомическом строении
стеблей однодольных и двудольных растений, а также их происхождении и внешнем
виде.
Ключевые слова:
Эпидермис, хлоренхима, фотосинтез, апекс, протодерма,
прокамбий, меристема, апикальный, акропетальный вставочный слой.
Abstract:
This article provides information about the anatomical structure of
monocotyledonous and dicotyledonous stems, as well as their origin and appearance.
Key words
: Epidermis, chlorenchyma, photosynthesis, apex, protoderm, procambium,
meristem, apical, acropetal intercalary.
Kirish.
Poya urug'ning murtak qismidagi embrional holdagipoyachaning rivojlanishidan
hosil bo‘ladi. Poya bir yillik va ko‘pyillik o’tlarda, tana esa daraxt va butalarda bo'ladi. Poya
orqali bargi ldiz bilan bog‘lanadi. Poya o‘simlik tanasini tik yoki yotiq holdaushlab turadi.
Poyaning asosiy vazifasi ildiz so‘rib olgan suv vamineral moddalami bargga va bargda hosil
bo‘lgan organikmoddalami o ‘simlikning boshqa organlariga o‘tkazish uchun xizmat qilishdan
iborat. Poya oziq moddalar to‘planadigan joy va vegetativ ko'payish organi bo‘lib xizmat
qiladi. 0 ‘simlik poyasi ildizhujayralari kabi, yangi to'qimalami hosil qiladi. Bu yangi
to‘qimahujayralari o‘simlikning butun hayoti davomida o‘sib-rivo;lanadi,ko‘payadi va o‘z
navbatida, yangi barg va reproduktiv organlarnihosil qiladi. Poyada barglar ma’lum bir
tartibda joylashib, quyoshnuridan unumli foydalanishiga imkon yaratiladi. Sukkulent
(lot.sukkus-shira, shirali) o‘simliklar (kam suv bug‘latadi, chunki quruqsharoitda o ‘sadi)ning
etli poyasi xlorofillga boy organ bo‘lib assimilatsiya qilish xususiyatiga ega bo‘ladi (masalan.
kaktuslar,agavalar). Shokolad daraxti {Theobroma cacao) va qovun daraxtining(Carica
papaya) poyalarida gul va mevalar rivojlanadi.
Poya novdaning asosiy o‘q qismi bo'lib,
yuqoriga va eniga o'sadigan bo‘g‘imlardan va bo‘g‘im oraiig‘idan tashkil topgan.
Bo'g'imlarning cho‘zilishiga qarab poyalar qisqargan yoki uzun bo'lishi mumkin. Ba’zida
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
39
qisqargan poyalar faqat bitta bo'g'imdan tashkil topgan bo'lishi ham mumkin Poyalar asosan
silindirsimon shaklda bo'lib, unda to'qimalar radial simmetriya holatda joylashadi. Lekin
ko‘pchilik o'simliklarning poyasi ko‘ndaiang kesimda uchburchakli, to'rt burchakli yoki
ko‘pburchakli hattoki yassi qanotli bo'lishi mumkin. Poyaning asosiy vazifasi o'tkazuvchanlik
va tayanchdir, u barg hamda ildizni bir-birlari bilan bog'laydi. Ko'pchilik o'simliklarning
povalarida oziq moddalar to'planadi. Epidermasining ostida xlorenxima bo'lgan yosh poyalar
esa fotosintez jarayonida qatnashadi. Daraxtsimon va o'tsimon o'simliklarning poyalari
yoshlari bilan farq ailadi. O'tsimon o'simliklarning poyalari mavsumga bog'liq holda bir yil,
kamdan kam ikki-uch yil yashaydi. Daraxtlarning poyasi ko'p yil yashaydi. Daraxtlaming
asosiy povasini tana deyiladi.Ikkipallai va ochiq urug'li daraxtsimon o'simiiklarning poyalar
anatomik jihatdan o'xshash.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA (ЛИТЕРАТУРА И МЕТОДОЛОГИЯ /
LITERATURE REVIEW)
Olimlaming tajribasiga ko‘ra, meksika agava o ‘simliginiQrimga yoki Qora dengiz bo‘yiga
ekilgandan so‘ng, 100 yil o ‘miga23-26 yil yashagan. Apsheron yarim orolida esa undan ham
oz 1215 yil turgan. Ba’zi o'simliklar 5-7 hafta yashasa, ayrim o‘simliklar5000 yil hayot
kechiradi, Adabiyotlarda keltirilgan ma’lumotlargako‘ra, drakon va afrika baobob daraxti eng
ko‘p yashar ekan.Zominda o‘sadigan ayrim yong‘oq daraxtlarining yoshi 500 gyetganligi
aniqlangan. 0 ‘t o‘simliklar poyasi vegetatsiyasiningoxirida o‘z faoliyatini tugatsa, daraxt
o‘simliklarda hayotiningoxirigacha saqlanib qoladi. Daraxt о‘simlikl arming yashash davr o
‘rganilganda. baobob 5150 yil, mamont daraxti 5000 yil, kiparis3000 yil, eman 1200 yil,
tilog'och 500 yil, pista daraxti esa 800yilgacha yashashi kuzatilgan. Poyalarning shakli va
yashovchanligiga qarab, barcha gulli o'simliklar: daraxt, buta, chala buta, o ‘to'simliklarga
bo‘linadi. 0 ‘tsimon poyali o'simliklar hayot kechirishdavriga qarab, bir yillik, ikki yilik va ko‘p
yillik turlarga ajratiladi.Bir yillik o'simliklar bir vegetatsiya davrida o‘z faoliyatini
tugallab,kuzga borib halok boiadi. Masalan, bug‘doy, kanop, arpa, sholi kabio‘simliklarda
kuzatiladi. Ikki yillik o‘simliklar birinchi yili vegetativorganlarini hosil qilsa, ikkinchi yili
generativ organlar hosil qiladi.Masalan: sabzi, lavlagi, turp. Ko‘p yillik o‘tsimon o’simliklar
doimiyyer osti ildizpoyalar, ildizlar, piyoz boshlar hosil qilish xususiyatigaega bo‘ladi. 0
‘simliklar poyasini shoxlanishi va yog‘ochlanishixususiyatiga qarab ulami uch guruhga ajratish
mumkin: daraxtlar;butalar; chala butalar. Daraxtlarda asosiy poya yaxshi rivojlanganbo‘lib
undan yon shoxlar hosil bo‘Iadi. Ularning poyasi yerdan binecha metrgacha ko‘tari!ib turadi.
Butalarda asosiy poyarivojlanmagan, ular ildiz bo‘g‘izidan hosil bo‘ladi, bo'yi 4-6m gaу etadi.
Masalan: anor, malina, na’matak, smorodina, nastarin kabio-o'simliklari kiradi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA (РЕЗУЛЬТАТЫ И ОБСУЖДЕНИЕ / RESULTS AND
DISCUSSION
Birpallali 0‘simliklar poyasining cho‘zilishi. 0 ‘sish konusining birlamchi meristemasidan
hosil boMgan hujayralar diferensiyalanishdan poyaning birlamchi ichki tuzilishiga o‘tadi.
Prokambiy hujayralaridan o'tkazuvchi bogMamlar rivojlanishi bilan birlamchi hosil qiluvchi
to'qima nobud boMadi. Endi ular yopiq o'tkazuvchi bogMamlar hosil qiladi. Shuning uchun
ham bir pallalio'simliklar poyasining ichki tuzilishi ikkipallali o'simliknikidan birmuncha farq
qiladi. Yopiq o'tkazuvchi tolali nay bog'lamlar pallali o'simliklar poyasida tartibsiz va tartibli
joylashadi. Bir va ikki urug'pallali o'simliklar poyalarining anatomik tuzilishi bajaradigan
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
40
vazifasiga ko'p jihatdan bog'liq bo'ladi. Poyada o'ta murakkab to'qimalar tizimsi rivojlanib
barcha organlarni o'zaro bog'laydi. Mexanik to'qimalar poyaning tayanchi hisoblanadi. Poya
va novda doimo o'sib yangi organlarni hosil qilib turadi. shuning uchum ularning o'sishini
“ochiq” tizim deb qaraladi. Poyada ham ildiz kabi meristemalar tizimi mavjud bo'lib, poyaning
bo'yiga va er.iga o'sishini ta’minlaydi. Lekin poyaning apikal ineristemasidan to'qimalar
doimo ketma-ket akropetal holatda hosil bo'lmaydi va shu bilan ildizdan farq qiladi. Bu
holatni shunday tushuntirish mumkin, poyaning apeksida ketma-ket boshlang'ich barglar
paydo bo'lib, erta bo‘g‘imlar shakllanadi, lekin bo‘g‘im oraliqlarini rivojlanishi esa kechikadi.
Ko‘p vaqtda yosh bo‘g‘imlar asosidagi interkalyar meristemadan hosil bo‘ladigan doimiy
to‘qimalar va bo‘g‘im oraliqlarining o‘sishi ancha uzoqqa cho‘zi!adi. Masalan, bir pallali
o‘simliklarda apika! meristema to'pgul hosil qilishga sarf boiib, poyani o‘sishi interkalyar
meristemaga bog‘liq boMadi. Shunday qilib poyaga murakkab meristemalar: apikal, yon
interkalyar tizimi xosdir.
1-rasm.Bir urug‘pallali o‘simliklar poyasi tarkibidag ito‘qimaIarning tuzilish
i:a)
Makkajo ‘xori (Zea mays) poyasining ко ‘ndalang kesimidanaycha-tolali bog ‘lamlar; b) Yopiq
bog ‘lamlaming kattalashtirilgan holatdagi ко ‘rinishi.
XULOSA:
Xulosa o'rnida shuni aytish mumkinki Ikki pallali o'simliklarda poya
epidermis, birlamchi po'stloq va markaziy silindrga bo'linadi. Birlamchi po'stloq asosan
xlorofill donachalari bo'lgan parenxima to'qimalardan tashkil topgan uning tarkibiga mexanik
to'qima - kollenxima hamda sklerenximalar kiradi. Kollenxima asosanepidermis ostida,
sklerenxima esa poyaning markaziga yaqinroq qobiqda halqasimon, kungaboqarda bo'lak-
bo'lak bo'Iib joylashadi. Poyaning o'rtarog'ida joylashgan parenxima hujayralarida xloroplast
yo‘qligi uchun rangsiz bo‘ladi. Birlamchi po‘stloqning markazga yaqin (kraxmal donachalari
to‘planadigan) qismi endoderma deb ataladi. Endodermaga yaqin turgan peritsikldan boshlab
markaziy silindr boshlanadi. Peritsikldan ko‘pchillik 0‘simliklarda qo‘shimcha ildiz va kurtak
hamda ikkilamchi meristema hosil bo'ladi. Peritsikldan markazga qarab floema, shuningdek,
ksilema orasida kambiy bo'Igan O'tkazuvchi bog'lamlar joylashgan. Ikki pallali o‘simliklar
poyasi birlamchi tuzilishda bir pallali 0‘simliklar poyasining anatomik tuzilishidan
quyidagicha farq qiladi: o'tkazuvchi bog‘lamlar ikki pallalilarda ochiq, ya’ni floema bilan
ksilema orasida kambiy joylashgan; o'tkazuvchi bog'Iam poya sathidan bir xil masofada
aylana bo'Iib joylashgan; ikki pallali o'simliklar poyasida mexanik to'qimani kollenxima va
sklerenxima xillari mavjud.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
41
References:
1.
Belolipov I.V., Sheraliyev A., Buxorov K.X., Islamov A.M.0 ‘simliklar morfologiyasi: o‘quv
qoilanma.- Toshkent, 2007, 99b.
2.
Karimov U., Hikmatullayev Н. Abu Ali ibn Sino. Tibqonunlari. -Toshkent: Xalq merosi,
1994, 303 b
3.
Hamdamov I., Shukurullayev P., Umirzoqov A., QurbonovYu., Tarasova E. Botanika
asoslari. -Т.: Mehnat, 1990.
4.
Hamidov A., Nabiyev М., Odilov T. 0 ‘zbekiston o‘simliklar aniqlagichi.-T.:0‘qituvchi,
1987
5.
http://www.ziyonet.uz
6.
http://www.wikipedia.ru
