ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
34
TUSH KO‘RISH JARAYONINING NEYROLINGVISTIK MEXANIZMLARI: TIL VA
ONGNING O‘ZARO BOG‘LIQLIGI
Egamberdiyeva Hilola Salimovna
Samarqand davlat chet tillar instituti,
“O‘zbek tili va adabiyoti” kafedrasi II- bosqich tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14514022
Annotatsiya.
Mazkur tadqiqotda tush ko‘rish jarayonida tilni qayta ishlashga mas’ul
bo‘lgan neyrolingvistik mexanizmlar o‘rganiladi. Tarixiy va zamonaviy tadqiqotlar (fMRI, PET
skanerlari) asosida Broka va Vernike sohalari hamda miyaning temporal bo‘lagi faoliyati tahlil
qilinadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, tush jarayonida til funksiyalari xotira mustahkamlanishi
va hissiy jarayonlar bilan bog‘liq holda kechadi. Mazkur tadqiqot lingvistika va nevrologiya
o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib berib, amaliy va nazariy jihatlarga e’tibor qaratadi.
Kalit so‘zlar
: neyrolingvistika, REM uyqusi, Broka sohasi, tilni qayta ishlash, tush
ko‘rish, kognitiv lingvistika.
Annotation
: This study investigates the neurolinguistic mechanisms responsible for
language processing during dreaming. Historical and modern studies, including fMRI and PET
scans, are analyzed to examine the activity of Broca's and Wernicke's areas, as well as the
temporal lobe. The results indicate that language functions in dreams are closely associated
with memory consolidation and emotional processing. This research highlights the
connection between linguistics and neuroscience, focusing on both theoretical and practical
implications.
Keywords
: neurolinguistics, REM sleep, Broca’s area, language processing, dreaming,
cognitive linguistics.
Аннотация
: В данном исследовании изучаются нейролингвистические
механизмы, ответственные за обработку языка во время сновидений. Анализируются
исторические и современные исследования, включая fMRI и ПЭТ-сканирование, с
целью изучения активности области Брока, Вернике и височной доли мозга.
Результаты показывают, что языковые функции во сне тесно связаны с консолидацией
памяти и эмоциональными процессами. Исследование раскрывает связь между
лингвистикой и нейронаукой, акцентируя внимание на теоретических и практических
аспектах.
Ключевые слова
: нейролингвистика, REM-сон, область Брока, обработка языка,
сновидения, когнитивная лингвистика.
Tush ko‘rish inson ongining eng sirli va qiziqarli hodisalaridan biri hisoblanadi. U ming
yillar davomida insoniyat tafakkurida turli xil nazariyalar, falsafiy qarashlar va ilmiy
izlanishlarga turtki bergan. Tushlarning tabiatini tushuntirishga ilk ilmiy yondashuvlardan
biri
Freydning psixoanalitik nazariyasi
(1900) bo‘lib, unda tushlar insonning
ong osti
jarayonlarining ramziy ifodasi sifatida talqin etiladi. Freyd tush ko‘rishni shaxsiy tajribalar,
istaklar va ong ostidagi konfliktlarning timsoli deb hisoblagan. Zamonaviy neyrofan esa tush
ko‘rish hodisasini
REM uyqusi
davrida miya faoliyatini o‘rganish orqali izohlaydi. REM (Rapid
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
35
Eye Movement) uyqusi – uyquning faol bosqichi bo‘lib, bunda miya faoliyati uyg‘oq holatga
yaqinlashadi, lekin mushaklar to‘liq bo‘shashgan bo‘ladi (Revonsuo, 2000). Ushbu bosqichda
insonning
vivid (yaqqol)
va mavhum tushlari ko‘p kuzatiladi. Neyrobiologik tadqiqotlar REM
uyqusi davrida
Broka sohasi
,
Vernike sohasi
va
temporal bo‘lak
kabi til bilan bog‘liq
mintaqalarning faolligini ko‘rsatadi (Maquet va boshq., 1996). Ushbu jarayonlar tildagi
semantik va sintaktik tuzilmalar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, tushlarning mazmunini
shakllantiradi.
Neyrolingvistika
– til va miya faoliyati o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganuvchi fan. Mazkur
fan doirasida tush ko‘rish jarayonida ham tilni qayta ishlash, xotira mustahkamlanishi va
hissiy jarayonlar qanday kechishi o‘rganiladi. Bunday tadqiqotlar, ayniqsa,
REM uyqusi
davridagi semantik va sintaktik jarayonlarning neyrobiologik asoslarini aniqlashga qaratilgan.
Ushbu maqola quyidagi asosiy savollarga javob berishni maqsad qiladi:
Tush paytida Broka va Vernike sohalari qanday faollashadi?
Broka sohasi inson
miya po‘stlog‘ining chap yarimsharida joylashgan bo‘lib,
nutq ishlab chiqarish
va
sintaktik
jarayonlar
uchun mas’ul. Vernike sohasi esa
tilni tushunish
va semantik tahlilni boshqaradi.
Tush ko‘rish jarayonida aynan REM uyqusi davrida ushbu ikki sohaning faolligi aniqlangan.
fMRI tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, REM uyqusi paytida
Broka sohasi
nutq fragmentlari,
jumla strukturalari va sintaktik tuzilmalarni qayta ishlashda faol bo‘ladi. Shu bilan birga,
Vernike sohasi
tushda aks etadigan so‘zlar va ramziy mazmunlarni tahlil qiladi (Maquet va
boshq., 1996). Bu jarayon tilning bevosita uyqu paytidagi ongsiz faoliyatini ko‘rsatadi.
Semantik va sintaktik jarayonlar xotira mustahkamlanishiga qanday hissa
qo‘shadi?
REM uyqusi inson xotirasini mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqotlarga
ko‘ra, bu bosqichda yangi olingan ma’lumotlar
semantik xotira
orqali miyaning uzoq
muddatli xotirasiga uzatiladi (Walker va Stickgold, 2004). Lingvistik jarayonlarda esa
semantik
va
sintaktik
birliklar ushbu xotira shakllanishida vositachi sifatida xizmat qiladi.
Masalan, tushlarda paydo bo‘ladigan ma’noli iboralar, so‘zlar va ramziy obrazlar miyadagi
ma’lumotlarni birlashtirish
va
konseptual bog‘lanishlarni shakllantirishga
yordam
beradi. Bu esa miyadagi lingvistik tizimning xotira va hissiy jarayonlar bilan o‘zaro
bog‘liqligini tasdiqlaydi.
Ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, tushlar nafaqat semantik tarmoqlarni mustahkamlaydi,
balki sintaktik strukturani ham o‘rganishda bevosita miya faoliyatiga turtki beradi. Bu jarayon
inson miyasida yangi so‘z birikmalari va lingvistik tushunchalarni takrorlash va saqlash
imkonini beradi.
Tadqiqot
taqqoslash va tahlil qilish usuli
yordamida olib boriladi. Tadqiqot doirasida
tarixiy nazariyalar
hamda
zamonaviy neyrotexnologiyalar
asosida olingan ilmiy
ma'lumotlar o‘rganilib, ularning tahlili orqali tush ko‘rish jarayonida tilning qayta ishlanishiga
oid xulosalar chiqariladi. Tarixiy yondashuv orqali
Freyd
kabi olimlarning tush va ong osti
jarayonlariga oid nazariyalari ko‘rib chiqiladi, zamonaviy texnologik usullar esa bu
nazariyalarni
neyrobiologik jihatdan tasdiqlash yoki rad etish
imkonini beradi.
Tadqiqotda REM uyqusi davomida inson miyasidagi til markazlarining faoliyati kuzatiladi va
lingvistik jarayonlar
ni tushuntiruvchi
semantik
va
sintaktik tahlil
lar o‘tkaziladi. Natijalar
lingvistik, psixologik va neyrobiologik yo‘nalishlarning o‘zaro bog‘liqligini aniqlashga xizmat
qiladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
36
Tadqiqotda ishonchli va ilmiy manbalardan foydalanilgan bo‘lib, ular quyidagi
guruhlarga bo‘linadi:
Tarixiy manbalar
:
Freyd (1900)
: Freydning “Tushlarning talqini” asari tush ko‘rish jarayonining
ramziy
va
ong osti
jihatlariga oid dastlabki nazariyalarni o‘z ichiga oladi. Ushbu manba tushlarning
semantik va hissiy mazmunini tushuntirishda muhim tarixiy asos hisoblanadi.
Penfildning elektr stimulyatsiya tadqiqotlari (1950-yillar)
: Penfild miya
po‘stlog‘ining til bilan bog‘liq sohalarini elektr stimulyatsiya qilish orqali Broka va Vernike
sohalarining nutq ishlab chiqarish va tushunishdagi rolini aniqlagan. Ushbu tadqiqotlar tilning
miya faoliyati bilan bog‘liqligini tasdiqlovchi ilk amaliy ishlar bo‘lgan.
Zamonaviy tadqiqotlar
:
-fMRI va PET skanerlari yordamida miya faoliyatini kuzatish
:
Maquet va boshq. (1996) tadqiqotlari REM uyqusi davomida
Broka sohasi
,
Vernike
sohasi
va
temporal bo‘lak
ning faoliyatini kuzatgan. fMRI yordamida inson miyasining til
bilan bog‘liq qismlari faolligi aniq o‘lchanib, til ishlab chiqarish va tushunish jarayonlari
aniqlangan.
-Semantik tushlar va kognitiv lingvistika
:
Revonsuo (2000) tush ko‘rishni
evolyutsion jarayon
sifatida talqin qilib, unda
semantik tuzilmalar va hissiy xotiralar qanday tashkil etilishini aniqlagan. Walker va Stickgold
(2004) esa REM uyqusining
semantik xotira
mustahkamlanishida tutgan o‘rnini empirik
tadqiqotlar bilan isbotlashgan. Ushbu tadqiqotlar xotira jarayonlari va lingvistik faoliyat
o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ochib beradi.
Tadqiqotda zamonaviy texnologiyalar va aniq usullar qo‘llaniladi:
Neyroimaging texnologiyalari
:
-Funktsional magnit-rezonans tomografiya (fMRI)
: fMRI yordamida REM uyqusi
davomida miya faoliyatining real vaqtda xaritasi tuziladi. Bu usul yordamida til bilan bog‘liq
bo‘lgan
Broka
,
Vernike
va boshqa mintaqalarning qaysi darajada faollashishi aniq o‘lchanadi.
Bu miyaning til ishlab chiqarish, semantik va sintaktik jarayonlarni qanday qayta ishlashini
ko‘rsatib beradi.
-PET (Pozitron Emissiya Tomografiyasi)
: PET skanerlari miya faoliyati bilan bog‘liq
bo‘lgan metabolik jarayonlarni o‘lchash imkonini beradi. REM uyqusi davridagi
glukoza
metabolizmi
va
faol hududlar
ni aniqlash orqali tilning miya tomonidan qanday qayta
ishlanishi tushuntiriladi.
Psixolingvistik tahlil
:
-Tush ko‘rish jarayonidan keyin uyg‘ongan shaxslarning
eslab qolgan tush
mazmunlari
o‘rganiladi. Ushbu mazmunlarda ishlatilgan lingvistik birliklar, jumlalar,
semantik bog‘lanishlar va sintaktik fragmentlar tahlil qilinadi.
-Tahlil natijalari lingvistik xususiyatlarning xotira va hissiy jarayonlar bilan qanday
bog‘liqligini aniqlashga yordam beradi.
-Til testlari
: Tushlardan keyin uyg‘ongan insonlarga tilni eslab qolish va qayta ishlab
chiqarish testlari o‘tkaziladi. Ushbu testlar REM uyqu davridagi semantik va sintaktik
jarayonlarning faolligini tasdiqlovchi ma’lumot beradi.
Ma’lumotlarni tahlil qilish
:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
37
-Neyroimaging va psixolingvistik ma’lumotlar taqqoslanadi va REM uyqu davridagi til
markazlari faoliyatining
semantik xotira
va
hissiy qayta ishlash
jarayonlariga ta’siri
aniqlanadi.
-Qiyosiy tahlil orqali tarixiy nazariyalar va zamonaviy texnologiyalar yordamida olingan
ilmiy xulosalar sintez qilinadi.
Ushbu tadqiqot tush paytida til bilan bog‘liq miyaning Broka va Vernike sohalari
faollashib, tilni qayta ishlash jarayonini davom ettiradi. Semantik va sintaktik tahlilning REM
uyqu davridagi roli xotira mustahkamlanishi va hissiy jarayonlar bilan bog‘liq bo‘lib, bu
neyrolingvistik yondashuvning muhim qirralaridan biridir. Mazkur jarayonni o‘rganish
lingvistika, neyrobiologiya va psixologiya sohalarining integratsiyasi uchun keng imkoniyatlar
yaratadi.
References:
1.
Freud, S. (1900).
Tushlarning talqini
. London: Hogarth Press.
2.
Maquet, P. va boshq. (1996). REM uyqu davridagi miya faoliyati.
Nature
, 383(6596),
163-166.
3.
Penfield, W. va Roberts, L. (1959).
Nutq va miya mexanizmlari
. Princeton: Princeton
University Press.
4.
Revonsuo, A. (2000). Tushlarning evolyutsion talqini.
Behavioral and Brain Sciences
,
23(6), 877-901.
5.
Walker, M. P., & Stickgold, R. (2004). REM uyqu va xotira mustahkamlanishi.
Neuron
,
44(1), 121-133.
6.
Kertesz, A. (2006).
Nevrologiyada til
. London: Saunders.
7.
Lakoff, G. (1997). Ong osti metaforalari va tushlar.
Philosophical Psychology
, 10(4), 533-
545.
8.
Jurafsky, D., & Martin, J. H. (2023).
Nutq va tilni qayta ishlash
. Upper Saddle River, NJ:
Pearson Education.
