ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
133
ҚЎШБУРАМ БЕРИШ МАШИНАСИДА ПИШИТИЛГАН ИПЛАР
ХОССАЛАРИНИ ТАДҚИҚИ
У.П.Хайдаров
Доцент
Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти
https://doi.org/10.5281/zenodo.14535256
Кейинги йилларда иқтисодиётимизнинг бошқа соҳалари сингари енгил саноат
тармоғи ҳам жадал ривожланиб бормоқда. Бунда тизим корхоналари изчил
модернизация қилиниб, ишлаб чиқаришга илғор технологиялар жорий этилаётгани
муҳим ўрин тутмоқда. Қувонарлиси, бутунлай замонавий кўринишда фаолият
юритаётган тўқимачилик корхоналарида тайёрланаётган маҳсулотлар жаҳон
бозарларига ҳам дадил кириб бормоқда.
Республикамиз ва ҳорижда тўқимачилик маҳсулотлари ишлаб чиқариш учун зарур
иплар туркумига кирувчи пишитилган ип ишлаб чиқариш учун замонавий, серунум
техника ва технологияни ишлаб чиқаришга жорий этишга тобора кўпроқ эътибор
берилмоқда. Шунга қарамасдан, пишитилган ип ишлаб чиқариш техника ва
технологиясини такомиллаштириш, янги жорий этилган технологияларни ассортимент
имкониятларини ўрганиш, уларни ишлаб чиқаришга жорий этиш бўйича илмий
асосланган таклифлар бериш ҳамда янги усуллар устида иш олиб бориш соҳа
мутаҳассислари олдидаги долзарб вазифа бўлиб қолаверади.
Юқоридагилардан келиб чиқиб, Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти
олимлари пишитилган ип ишлаб чиқаришнинг мавжуд техника ва технологиясини
тўлиқ ўрганиш ҳамда ишчи параметрларини оптималлаштириш орқали тўқимачилик
маҳсулотлари ассортиментларини кўпайтириш, пишитилган ип ишлаб чиқаришни
такомиллаштириш борасида изланишлар олиб бормоқдалар.
Ушбу тадқиқот ишлари Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институтининг
“Ипак ва йигирув технологияси” кафедраси қошидаги лабораторияда ўрнатилган
жиҳозларда олиб борилди. Тадқиқот ишларини олиб бориш мақсадида якка ипларни
Фарғона шаҳридаги “INDORAMA TEXTILE” қўшма корхонасида, “Zinser” (Германия)
фирмасининг ҳалқали компакт йигирув машиналарида тайёрланган ва Тошкент
шаҳридаги “UZTEX” қўшма корхонасида “RIETER” (Швейцария) ҳалқали йигириш
машиналарида тайёрланган 20 тексли қайта тараш йигирув системали ипларидан
фойдаланилди. Якка ипларнинг физик-механик хоссалари 1-жадвалда келтирилган.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
134
Тажриба учун олинган 20 тексли ипларнинг физик-механик хоссалари
1 -жадвал
№
Ипнинг хусусиятлари
INDORAMA
компакт
Uz Tex оддий
1
Ипнинг ҳақиқий чизиқли зичлиги, текс
20
20
2
Ипнинг амалий чизиқли зичлиги, текс
19,9
19,2
3
Устер бўйича нотекислик, Um(%)
9,0
8,86
4
Вариация коэф., (%)
5
11,15
4
Ипдаги бурамлар сони, бр/метр
770
820
5
Пишитиш коэффиценти,
Т
34,4
36
6
Нуқсонлар сони, NEPS (1000 метрда)
28
25
Якка ипларни пишитишга тайёрлаш мақсадида, “FADIS” (Италия) русимли қўшиш
машинасида 2, 3, 6 та якка иплар таранглиги бир ҳил қилиб цилиндрик шаклда ғалтакка
ўраб олинди.
Ипларни пишитиш учун Volkmann (Германия) фирмасининг VTS-08 моделдаги
қўшбурам бериб пишитиш машинасидан фойдаланилди.
Маълумки, VTS-08 машинаси пишитилган ип ишлаб чиқаришга мўлжалланган
бўлиб, унда урчуқ бир маротаба айланганида ип иккита бурам олади.
Илмий-тадқиқотнинг мақсади 20 тексли якка ипни VTS-08 машинасида 2, 3, 6
қаватли ZS структурасида пишитиб ип хоссаларни чуқур тадқиқ этишдир.
Бир қайта пишитилган ипнинг критик пишитиш коэффицентини якка ипни
критик пишитиш коэффицентига нисбати қуйида 2-жадвалда келтирилган. Жадвалдан
кўриниб турибдики, пишитилган ипларга бурам беришда якка ипнинг критик пишитиш
коэффицентига, бир қайта пишитилган ипнинг критик пишитиш коэффицентини якка
ипни критик пишитиш коэффицентига нисбатини кўпайтириш лозим. Яъни,
1
0
1
1
0
1
*
кр
(1)
Урчук бир марта айланганда ипга иккита бурам берадиган Volkmann фирмасининг
жихозларида пишитилган ип олиш жараёнлар ўрганиб чикилди.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
135
Ипларни пишитиш коэффициентларининг нисбати
2-жадвал
Пишитилган ипни
қўлланиш кўлами
Ипнинг
структураси
Қўши
лишлар
сони
Бурам
йўнали
ши
Пишитиш
коэффцентларини
нг нисбати
α
1
| α
0
α
2
| α
1
Трикотаж
буюмлари ва
пайпоқ тўқишда
Бир қайта
пишитилган ип
2
ZS
0,8-0,9
-
Атторлик
буюмларни
тайёрлашда
Бир қайта
пишитил
ган иплар
2
ZS
1,4-1,7
-
Тўқувчилик буюм-
ларини
тайёрлашда
Арқоқ
Танда
Бир қайта
пишитил
ган иплар
2
2
ZS
ZS
1-1,1
1,2-1,4
-
-
Бўялган матолар
олишда
Бир қайта
пишитил
ган иплар
2
ZS
0,95-1,05
-
Техник мақсада
ишлатиладиган
Бир қайта пиши-
тилган иплар
12
тагача
ZS
0,8-0,9
-
Тикув иплари
Бир қайта пиши-
тилган иплар
3
ZS
1,7-1,8
-
Бир қайта пиши-
тилган иплар
3
SZ
1,5-1,6
-
Икки қайта пи-
шитилган иплар
2х2
SSZ
1,35-1,4
1,42
Икки қайта пи-
шитилган иплар
3х2
ZZS
1,1-1,2
1,47-
1,56
Тадқиқот ишида пишитилган ипни қўлланиш кўлами ва структурасига кўра,
пишитиладиган ипларнинг бурамлар сони ва критик пишитиш коэффиценти аниқлаб
олинди.
Мисол учун трикотаж буюмлари ва пайпоқ тўқишда фойдаланиладиган
пишитилган иплар тайёрлаш учун:
9
,
0
8
,
0
1
0
1
1
2
,
27
4
,
34
*
8
,
0
1
,
кр
6
,
30
4
,
34
*
9
,
0
2
,
кр
метр
бр
К
/
430
2
*
20
100
*
2
,
27
1
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
136
метр
бр
К
/
484
2
*
20
100
*
6
,
30
2
Мувозанатланган пишитилган ипнинг пишитилиш коэффициенти проф.
К.И.Корицкий томонидан таклиф этилган формула ёрдамида аниқланди:
;
1
2
.
.
m
ип
я
ип
п
бу ерда:
ип
п
.
пишитилган ипнинг пишитилиш коэффициенти;
ип
я
.
якка ипнинг пишитилиш коэффициенти;
m
- якка ипларнинг қўшилишлар сони;
Пишитилган ипга бериладиган бурамлар сони ва пишитиш коэффицентини
танлаш
3 –жадвал
Вариантлар
Ипнинг
структураси
Бурамлар сони
Пишитиш
коэффиценти
1
20х2
550
34
2
20х2
650
40.8
3
20х2
750
52.1
4
20х3
450
34.7
5
20х3
500
38.7
6
20х3
550
42.5
7
20х6
250
27.1
8
20х6
300
32.7
9
20х6
350
38.8
3-жадвалда келтирилган вариантларда 20х2(ZS) иплар тайёрланди.
References:
1.
Х.А.Алимова, Х.Х.Ибрагимов, Қ.Жуманиязов «Пишитилган ип ва ип буюмлари
ишлаб чиқариш асослари».
2.
Ж.А.Қаюмов, Х. Парпиев, И.Р.Азизов «Кўп сонли пишитилган иплар ишлаб чиқариш
муаммолари». Магистрантларнинг 1- илмий амалий анжуманининг мақолалар тўплами