ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
124
AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT KUTUBXONA TIZIMLARI
Xalikova Muxabbat Аkbar qizi
TDYU АRM axborot texnologiyalari boʼyicha yetakchi mutaxassis
Abdujalilova Durdona Alisher qizi
TDYU ARM Bibliograf
https://doi.org/10.5281/zenodo.14533590
Kalit so’zlar:
Avtomatlashtirilgan kutubxona tizimlari, KOHA, Aleph, Evergreen,
Kataloglash.
Keywords:
Automated library systems, KOHA, Aleph, Evergreen, Cataloging.
Annotatsiya.
Avtomatlashtirilgan kutubxona tizimlari kutubxona faoliyatini samarali
boshqarish va foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatishni optimallashtirish uchun ishlab chiqilgan
dasturiy vositalardir. Ushbu tizimlar kutubxona resurslarini kataloglash, aylanma jarayonlarni
avtomatlashtirish, foydalanuvchi talablarini qondirish va raqamli axborot muhitiga
moslashishda muhim ahamiyatga ega. Maqolada KOHA tizimining asosiy funksiyalari va
afzalliklari, shuningdek, uni joriy qilish bosqichlari yoritilgan. Avtomatlashtirish kutubxona
resurslaridan samarali foydalanish, xizmat sifatini oshirish va zamonaviy texnologiyalarga
moslashish uchun zaruriy qadam hisoblanadi. Ushbu tizimlar kutubxonachilikning
kelajakdagi istiqbollarini belgilashda muhim o‘rin tutadi.
Abstract.
Automated library systems are software tools designed to effectively manage
library activities and optimize user service. These systems are important for cataloging
library resources, automating circulation processes, meeting user requirements, and adapting
to the digital information environment. The article discusses the main functions and
advantages of the KOHA system, as well as the stages of its implementation. Automation is a
necessary step for the effective use of library resources, improving the quality of service, and
adapting to modern technologies. These systems play an important role in determining the
future prospects of librarianship.
Kirish
Kutubxonalar insoniyat bilim xazinasi, madaniyat va ilm-fan rivojining uzviy qismi
hisoblanadi. Zamonaviy davrda texnologik taraqqiyot barcha sohalarga singib borganidek,
kutubxona faoliyatida ham o‘z izini qoldirdi. An'anaviy kutubxona xizmatlarini
avtomatlashtirish nafaqat xizmat ko‘rsatish samaradorligini oshirish, balki foydalanuvchilar
uchun qulaylik yaratish va resurslardan samarali foydalanishni ta'minlash imkonini berdi.
Avtomatlashtirilgan kutubxona tizimlari zamonaviy texnologiyalar yordamida kutubxona
faoliyatini boshqarish, resurslarni qidirish va foydalanishni optimallashtirish, shuningdek,
axborot xavfsizligini ta'minlash uchun mo‘ljallangan. Ushbu tizimlar orqali kutubxonalar o‘z
faoliyatini raqamlashtirish va onlayn xizmatlarni kengaytirish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Mazkur mavzu kutubxonalarni avtomatlashtirishning zarurati, afzalliklari va asosiy
tizimlar bilan tanishtirishga qaratilgan. Unda KOHA, Aleph, Evergreen kabi mashhur
tizimlarning xususiyatlari va ularni joriy qilish jarayoni batafsil ko‘rib chiqiladi. Ushbu
ma’lumotlar zamonaviy kutubxonalar uchun amaliy ahamiyat kasb etib, innovatsion
yechimlar izlayotgan mutaxassislar uchun yo‘l-yo‘riq bo‘lib xizmat qiladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
125
Kutubxona sohasida avtomatlashtirilgan tizimlar zamonaviy texnologiyalar yordamida
axborotlarni boshqarish, foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatishni optimallashtirish va
resurslardan samarali foydalanishni ta'minlash uchun ishlab chiqilgan dasturiy vositalardir.
Quyida ushbu tizimlarning asosiy xususiyatlari va afzalliklari haqida ma'lumot beraman:
Avtomatlashtirilgan kutubxona tizimlarining asosiy imkoniyatlari
1.
Kataloglash va indeksatsiya qilish:
o
Kutubxona resurslarini avtomatik kataloglash.
o
Ma'lumotlarni tezkor qidirish uchun indeksatsiya qilish.
2.
Resurslarni boshqarish:
o
Kitoblar, maqolalar, elektron hujjatlar va boshqa resurslarni boshqarish.
o
Resurslarning mavjudligini kuzatish va foydalanuvchilar uchun rezervatsiya qilish.
3.
Elektron kutubxona xizmatlari:
o
Elektron kitoblarni o‘qish, yuklab olish yoki ulardan foydalanishni boshqarish.
o
Foydalanuvchilar uchun onlayn kataloglar va ma'lumotlar bazalarini taqdim etish.
4.
A'zolik va hisob-kitobni avtomatlashtirish:
o
Kutubxona foydalanuvchilarini ro‘yxatga olish va ularning ma'lumotlarini boshqarish.
o
Kitoblarni olish va qaytarish jarayonlarini avtomatlashtirish.
o
Jarimalarni hisoblash va kuzatish.
5.
Statistik tahlil va hisobotlar:
o
Foydalanuvchi talablarini va resurslardan foydalanish ko‘rsatkichlarini tahlil qilish.
o
Kutubxonaning samaradorligini oshirish uchun hisobotlar yaratish.
Avtomatlashtirilgan tizimlardan foydalanishning afzalliklari
1.
Vaqtni tejash:
Foydalanuvchilarning qidiruv va xizmat ko‘rsatish jarayonlari sezilarli
darajada tezlashadi.
2.
Resurslardan samarali foydalanish:
Kitoblarning mavjudligi va ulardan foydalanish
to‘g‘risidagi aniq ma'lumotlar orqali samaradorlik oshadi.
3.
Foydalanuvchi qulayligi:
Kutubxona xizmatlaridan onlayn foydalanish imkoniyati.
4.
Axborot xavfsizligi:
Elektron tizimlar orqali ma'lumotlarning yaxlitligi va xavfsizligi
ta'minlanadi.
5.
Ish jarayonlarini optimallashtirish:
Kutubxona xodimlari ma'muriy vazifalarni
avtomatlashtirish hisobiga boshqa muhim ishlarni bajarishga ko‘proq vaqt ajratishi mumkin.
Mashhur avtomatlashtirilgan kutubxona tizimlari
1.
KOHA:
Bepul va ochiq kodli avtomatlashtirilgan kutubxona tizimi.
2.
Aleph:
Yirik kutubxona tarmoqlari uchun mo‘ljallangan platforma.
3.
Evergreen:
Ko‘p filialli kutubxonalar uchun mos keluvchi dastur.
4.
WorldCat:
Global kataloglash va ma'lumotlar almashinuvi tizimi.
5.
LibSys:
Kutubxona resurslarini boshqarish tizimi.
Kutubxona faoliyatini optimallashtirish va samaradorlikni oshirish uchun avtomatlashtirilgan
tizimlarni joriy qilish juda muhim bosqichdir. Ushbu jarayon bir nechta bosqichlarni o‘z ichiga
oladi va har bir bosqichda tizimli yondashuv talab qilinadi. Quyida avtomatlashtirilgan
kutubxona tizimlarini joriy qilish bo‘yicha asosiy qadamlar keltirilgan:
1. Talab va ehtiyojlarni aniqlash
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
126
Maqsadni belgilash:
Kutubxona avtomatlashtirilgandan keyin erishiladigan natijalarni
aniqlash.
Foydalanuvchi talablari:
Kutubxona xodimlari va foydalanuvchilarning ehtiyojlarini
o‘rganish.
Resurslarni baholash:
Kutubxona fondi, mavjud qog‘oz kataloglari va boshqa
ma'lumotlarning hajmini tahlil qilish.
2. Tizim tanlash
Bepul yoki pullik tizimlar:
Masalan,
KOHA
bepul tizim,
Aleph
esa tijoriy tizim.
Moslik va kengaytirish imkoniyatlari:
Tizim kutubxonaning hozirgi va kelajakdagi
ehtiyojlariga mos bo‘lishi kerak.
Texnik talablar:
Kompyuterlar, serverlar va boshqa texnik uskunalarning tizim
talablariga javob berishini ta'minlash.
3. Tizimni rejalashtirish va joriy qilish
a) Texnik infratuzilmani tayyorlash:
Kompyuterlar, internet tarmog‘i va serverlarning ishga tayyorligini ta'minlash.
Kerakli dasturiy ta'minot va operatsion tizimlarni o‘rnatish.
b) Ma'lumotlarni raqamlashtirish:
Kutubxona fondidagi resurslarni elektron shaklga o‘tkazish.
Qo‘lda kataloglangan ma'lumotlarni tizimga kiritish.
c) Dasturiy ta'minotni o‘rnatish:
Tanlangan avtomatlashtirilgan kutubxona tizimini o‘rnatish.
Ma'lumotlar bazasini sozlash va moslashtirish.
d) Integratsiya va sinov:
Tizimni boshqa mavjud dasturlar bilan integratsiya qilish (agar kerak bo‘lsa).
Tizimning barcha funksiyalarini sinovdan o‘tkazish va kamchiliklarni aniqlash.
KOHA avtomatlashtirilgan kutubxona tizimi haqida
KOHA
– dunyodagi birinchi ochiq kodli (open-source) avtomatlashtirilgan kutubxona
boshqaruv tizimi bo‘lib, u barcha turdagi kutubxonalar uchun mo‘ljallangan. U
1999-yilda
Yangi Zelandiyada
ishlab chiqilgan va hozirda butun dunyo bo‘ylab keng qo‘llaniladi. KOHA
yuqori darajada sozlanishi va bepul foydalanish imkoniyatini taqdim etadi.
KOHA tizimining asosiy xususiyatlari
1.
Ochiq kodli platforma:
o
Tizim bepul bo‘lib, ochiq kodli litsenziyaga ega. Kutubxona ehtiyojiga qarab uni
o‘zgartirish mumkin.
2.
Foydalanuvchi interfeysi:
o
Intuitiv va qulay interfeys. Administrator, xodim va foydalanuvchilar uchun maxsus
modullar mavjud.
3.
Modullarga asoslangan arxitektura:
KOHA kutubxona faoliyatini boshqarish uchun
quyidagi modullarga ega:
o
Kataloglash:
Kitoblar va boshqa resurslarni qo‘shish, tahrirlash va boshqarish.
o
A'zolik boshqaruvi:
Foydalanuvchilarni ro‘yxatga olish va ularning ma'lumotlarini
kuzatish.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
127
o
Aylanma jarayonlar (Circulation):
Kitoblarni berish va qaytarish jarayonlarini
boshqarish.
o
Qidiruv tizimi (OPAC):
Foydalanuvchilar uchun onlayn katalog.
o
Jarimalar va to‘lovlar:
Jarimalarni avtomatik hisoblash.
o
Statistik tahlil:
Kutubxona faoliyatini kuzatish va hisobotlarni yaratish.
4.
Zebra qidiruv texnologiyasi:
o
Juda tez va samarali qidiruv funksiyasi uchun yuqori darajadagi qidiruv mexanizmini
qo‘llaydi.
5.
Ko‘p tilli qo‘llab-quvvatlash:
o
KOHA turli tillarda ishlash imkoniyatiga ega, bu esa uni xalqaro kutubxonalar uchun
qulay qiladi.
6.
Ko‘p filialli kutubxonalar uchun moslik:
o
KOHA bitta tizim doirasida bir nechta kutubxona filiallarini boshqarish imkoniyatini
beradi.
7.
Integratsiya:
o
MARC21
va boshqa kutubxona standartlarini qo‘llab-quvvatlaydi.
o
Tizim boshqa dasturiy ta'minot va ma'lumotlar bazalari bilan integratsiya qilinishi
mumkin.
KOHA tizimidan foydalanishning afzalliklari
1.
Bepul va ochiq kodli:
Litsenziya xarajatlari yo‘q.
2.
Moslashuvchanlik:
Kutubxonaning maxsus ehtiyojlariga mos ravishda sozlash va
rivojlantirish imkoniyati.
3.
Doimiy rivojlanish:
Dunyo bo‘ylab KOHA foydalanuvchilari jamoasi tizimni muntazam
ravishda yangilab boradi.
4.
Mustaqillik:
Hech qanday tijorat kompaniyasiga bog‘liq emas.
5.
Qo‘llab-quvvatlash:
Katta va faol hamjamiyat mavjud bo‘lib, unda savollar va
muammolarga yechim topish oson.
KOHA tizimini joriy qilish bosqichlari
1.
Tizimni yuklab olish va o‘rnatish:
o
KOHA-ni rasmiy veb-sayt yoki GitHub platformasidan yuklab olish mumkin.
o
Linux operatsion tizimida o‘rnatish afzalroq (asosan Debian yoki Ubuntu).
2.
Texnik infratuzilmani sozlash:
o
Server va ma'lumotlar bazasini tayyorlash.
o
MySQL yoki MariaDB ma'lumotlar bazasini o‘rnatish.
3.
Tizimni sozlash va moslashtirish:
o
Kutubxonaning strukturasi va jarayonlariga mos ravishda sozlash.
o
Kataloglash qoidalari va standartlarini belgilash.
4.
Ma'lumotlarni migratsiya qilish:
o
Kutubxona fondidagi ma'lumotlarni tizimga kiritish yoki mavjud ma'lumotlar bazasidan
KOHA-ga o'tkazish.
5.
Xodimlarni o‘qitish:
o
Xodimlarga KOHA modullari va funksiyalari bilan ishlashni o‘rgatish.
6.
Sinov va ishga tushirish:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
128
o
Tizimni sinovdan o‘tkazib, real ish jarayonlariga joriy qilish.
KOHA tizimining kamchiliklari
1.
Texnik bilimlar talabi:
o
Tizimni o‘rnatish va sozlash uchun texnik tajriba kerak bo‘ladi.
2.
Resurslarni raqamlashtirishdagi mehnat talabchanligi:
o
Kutubxona fondini to‘liq raqamlashtirish ko‘p vaqt va resurs talab qiladi.
3.
Qo‘llab-quvvatlash xizmati:
o
Rasmiy texnik yordam bepul bo‘lmasa-da, hamjamiyatdan yordam olish mumkin.
Xulosa
Avtomatlashtirilgan kutubxona tizimlari zamonaviy kutubxonachilik faoliyatining
ajralmas qismiga aylandi. Bu tizimlar nafaqat kutubxona resurslarini boshqarishni
soddalashtiradi, balki foydalanuvchilarga tezkor va qulay xizmat ko‘rsatishni ta’minlaydi.
An'anaviy kutubxonalar avtomatlashtirilgan tizimlarga o‘tish orqali raqamlashtirilgan axborot
muhitida yanada samarali ishlash imkoniga ega bo‘lib, foydalanuvchi ehtiyojlariga
moslashishda katta muvaffaqiyatga erishmoqda.
Avtomatlashtirishning asosiy foydalari
quyidagilardan iborat:
Resurslarni kataloglash va qidirishni optimallashtirish.
Foydalanuvchi talablariga javob berish tezligini oshirish.
Elektron va bosma resurslarni boshqarish imkoniyatlarini kengaytirish.
Kutubxona jarayonlarini raqamli tahlil qilish va samaradorlikni oshirish.
Kelajak istiqbollari:
Avtomatlashtirilgan kutubxona tizimlarining rivojlanishi yangi
texnologiyalar, jumladan, sun'iy intellekt, katta ma'lumotlar tahlili va blokcheyn
texnologiyalaridan foydalanish bilan davom etmoqda. Bu kutubxonalar xizmatini yanada
interaktiv, personalizatsiyalangan va samarali qiladi.
Shunday qilib, avtomatlashtirilgan tizimlarni joriy qilish nafaqat kutubxonachilik
sohasini modernizatsiya qilish, balki jamiyatga xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish uchun
muhim qadam hisoblanadi. Zamonaviy kutubxonalarning rivojlanishi uchun bu tizimlar asosiy
vosita bo‘lib xizmat qiladi.
References:
1.
Жадько Н.В. Проектное развитие библиотек. М.: Елена, 2000. – 96с.
2.
Жижимов О.Л., Мазов Н.А., Болванов А.Ю. Опўт построения распределенной
информационной системы на базе протокола Z39.50 // Библиотеки и ассоциации в
меняющемся мире: новые технологии и новые формы сотрудничества: Материалы 6-й
Международной конференции "Крым-99" (Судак, Автономная Республика Крым,
Украина, 6-14 июня 1999 г.). - Симферополь: Издательство "Таврида", 1999. - C. 249-253.
3.
Ершова Т.В., Хохлов Ю.Е. Межведомственная программа "Российские электронные
библиотеки": подходы и перспективы // Информационное общество. - 1999. - N. 3. - С.
21-27.
4.
M. Rakhmatullaev. Advanced Information Library Infrastructure: As an Important Social
Tool for the Prevention of Crisis Situations in Central Asia В журнале Library Hi Tech News.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
129
Vol.
19.
N
9
,
2002.
MCB
University
Press.
England.
12-14
p.p.
http://www.mcb.co.uk./liblink/nethome.htm
5.
Н.Андреева, М.Рахматуллаев. «Библиотечное образование и современные
информационные технологии. В Профессиональном журнале «Библиография». М.:
Российская книжная палата, Бук Чемберлен Интернэшнл, N4, 2000 г.,129-131 стр.
6.
“Central Asia-99”: Results and Perspectives В журнале Library Hi Tech News. N4,2000.
MCB University Press. England. 6-10 p.p. http://www.mcb.co.uk./liblink/nethome.htm.
7.
Ғуломов С.С. ва бошқалар. Иқтисодий Информатика: Олий ўқув юртларининг
иқтисодиёт мутахаcсисликлари учун дарслик / C.С. Ғуломов, А.Т. Шермухамедов, Б.А.
Бегалов; С.С. Ғуломовнинг умумий таҳрири остида.-Т.: Ўзбекистон, 1999.-528б.
8.
Раҳмонқулова С.И. IBM PC компьютерида ишлаш.-Т.: Шарқ HMK-S.PRINT, 1998.-
224б.
