ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
161
SARMISHSOY VA LASKO G‘ORINING TARIXIY AHAMIYATI: QOYATOSH
RASMLARINING UMUMBASHARIY TILI
Meliboyeva Munisabonu Elmurod qizi
FarDu Arxeologiya mutaxassisligi 2-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14715806
Annotatsiya:
Qoyatosh san’ati tarixdan oldingi inson jamiyatlarining madaniy va ijodiy
ifodalarini namoyon etuvchi eng qadimiy san’at shakllaridan biridir. Ushbu asarlar ovchilik
amaliyotlari, tabiat bilan o‘zaro munosabatlar, ijtimoiy tuzilmalar va e’tiqod tizimlari haqida
beqiyos ma’lumotlarni taqdim etadi. O‘zbekistonning Navoiy viloyatida joylashgan
Sarmishsoy vodiysi va Fransiyadagi Lasko g‘ori qadimgi jamoalar hayotini o‘rganishga imkon
beruvchi noyob qoyatosh san’ati namunalariga ega. Ushbu maqola mazkur ikki hududning
tarixiy ahamiyati, qoyatosh san’atini yaratish uchun qo‘llangan usul va texnikalar, shuningdek,
UNESCO tomonidan bu madaniy boyliklarni saqlash borasida olib borilayotgan sa’y-
harakatlarni batafsil yoritadi.
Kalit so‘zlar:
Sarmishsoy, Lasko, paleolit san’ati, qoyatosh suratlari, UNESCO, ov
manzarasi, tabiiy bo‘yoq.
Abstract:
Rock art represents one of the earliest forms of artistic expression,
showcasing the cultural and creative manifestations of prehistoric human societies. These
works offer invaluable insights into hunting practices, interactions with nature, social
structures, and belief systems. The Sarmishsoy Valley, located in Navoi, Uzbekistan, and the
Lascaux Cave, situated in France, are both home to exceptional examples of rock art that shed
light on the lives of prehistoric communities. This article delves into the historical significance
of these two sites, the methods and techniques employed in creating the rock art, and the
conservation efforts led by UNESCO to preserve these cultural treasures.
Keywords:
Sarmishsoy, Lascaux, Paleolithic art, rock paintings, UNESCO, hunting
scenes, natural pigments.
Kirish.
Sarmishsoy vodiysi, tarixdan oldingi davrda ovchi-terimchi jamiyatlarning
yashagan hududi sifatida tanilgan. Ushbu vodiydagi qoyatosh rasmlari, miloddan avvalgi
15.000-10.000 yillarga taqaladi (Khan, 2018). Arxeologik topilmalar, hududning boy tabiiy
resurslarga ega ekanligini va bu holatning insonlarning joylashuviga ta'sir qilganini ko‘rsatadi.
Sarmishsoy Vodiysi, shuningdek, Markaziy Osiyoning eng muhim tarixdan oldingi san’at
markazlaridan biri sifatida tanilgan (Smith, 2020).
Sarmishsoy Vodiysidagi qoya rasmlarida ov sahnalari, hayvon tasvirlari va inson
tasvirlari muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, ot va sigir kabi hayvonlar tasvirlari, ovchilikka oid
marosimlar va ijtimoiy tuzilmaning aks etishi sifatida baholanadi (Tursunov, 2019).
Rasmlarda ishlatilgan pigmеntlar orasida temir oksidi va tabiiy ko‘mir mavjud bo‘lib, bu
pigmentlar mahalliy manbalardan olingan (Jumaev, 2021).
Lasko G‘ori, 1940 yilda topilgan bo‘lib, Paleolit davriga oid eng muhim san’at asarlaridan
biri sifatida tanilgan. G‘or, miloddan avvalgi 17.000 yilga taqaladi va ayniqsa, ov hayvonlari
bilan to‘la (Bahn, 2012). Lasko, tarixdan oldingi insonlarning san'at mahoratini va ijtimoiy
tuzilmalarini tushunishimizga yordam beradi. Lasko g‘ori nisbatan kichik bo‘lib, barcha
yo‘laklarning uzunligi 235 metrdan oshmaydi. Chuqurligi 30 metr. Qadimiy asosiy kirish joyi,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
162
zamonaviy himoya moslamalari bilan jihozlangan. Laskodagi qoya rasmlari, tabiiy pigmеntlar
yordamida yaratilgan. Ushbu pigmеntlar, minerallar va o‘simlik asoslaridan olinadi. Rasmlarni
yaratishda ishlatilgan texnikalar orasida puflash, cho‘tkalar bilan bo‘yash va qo‘l izlari mavjud
(Clottes, 2017). Rasmlardagi tafsilotlar, davrning insonlarining san’at ko‘nikmalarini va tabiat
bilan bo‘lgan aloqalarini ko‘rsatadi.
Sarmishsoy Vodiysi va Lasko G‘ori o‘rtasidagi o‘xshashliklar, insoniyat tarixining
umumiy tajribalarini aks ettiradi. Har ikkala hududda ham ovchilik mavzusi asosiy o‘rinda
turadi va bu holat, tarixdan oldingi insonlarning hayotining markazida ovchilikning
joylashganini ko‘rsatadi (Hoffmann, 2020).
Qoyatosh rasmlari, tarix davomida insonlarni birlashtirgan umumbashariy tilni yaratdi.
Ushbu asarlar, jamiyatlarning e'tiqod tizimlari, ijtimoiy tuzilmalari va atrof-muhit bilan
aloqalari haqida chuqur tushuncha beradi (Mason, 2018).
Har ikki hududdagi tog‘ tasvirlari asosan ovchilik mavzulariga asoslangan:
Ov Hayvonlari
: Ham Sarmishsoy hamda Lasko g‘orida, ov hayvonlari ko‘plab
tasvirlangan. Bu, tarixiy zamonlardagi odamlarning hayotiga katta o‘rnaklar sifatida
ko‘rsatiladi.
Inson Tasvirlari
: Ikki joydagi rasmlarda odam figuralari mavjud bo‘lib, bu figuralar
ko‘pincha ov sahnalari bilan bog‘lanadi. Bu, ijtimoiy struktura va marosimlar haqida ma’lumot
beradi.
Har ikki hududdagi san’at asarlari tabiiy pigmentlar yordamida yaratilgan.
Pigmentdan foydalanish
: Sarmishsoy va Laskoda temir oksidi va ko‘mir kabi tabiiy
pigmentlar ishlatilgan. Bu, tarixiy rassomlarning atrof-muhitdan qanday foydalanishlarini
ko‘rsatadi.
Texnikalar
: Har ikki joyda rasmlar, nafis va o‘ymakorlik kabi texnikalardan
foydalanilgan, bu rassomlarning san’at asarlaridagi ijodkorligini ko‘rsatadi.
Sarmishsoy va Lasko, qadimgi jamiyatlarning diniy tizimlari va ijtimoiy tuzilmalari
haqida batafsil ma’lumotlarni taqdim etadi. Har ikkala joydagi rasmlar, ov marosimlari va
ijtimoiy qadriyatlarga oid aks etadi. Bu, qadimgi odamlarning tabiat bilan bo‘lgan
munosabatlari va ruhiy e’tiqodlarini tushunishga yordam beradi.
Ekosistema
: Sarmishsoy, yanada quruq iqlimga ega bo‘lsa, Lasko ko‘proq o‘rmonli va
tabiiy o‘simliklarga boy muhitga ega. Bu, odamlarning yashash tarzlarini va ovchilik
strategiyalarini ta’sir qiladi.
Tarixiy davr
: Sarmishsoydagi rasmlar mil.avv. 15,000-10,000 yillarga borib taqaladi,
Lasko g‘oridagi rasmlar esa mil.avv. 17,000 yil ilgari yaratilgan. Bu tarixiy farqlar, har ikki
hududdagi san’at rivoji jarayonlariga ta’sir qiladi.
Lasko, Yevropa Paleolit san’atining eng yuqori nuqtalaridan biri deb hisoblanadi,
Sarmishsoy esa Markaziy Osiyo tarixiy san’ati uchun alohida o‘rin tutadi. Bu farq madaniy
aloqalar va san’at evolyutsiyasi nuqtai nazaridan ahamiyatlidir.
San’at uslubi
: Laskodagi rasmlar, yanada murakkab va realistik uslubni namoyish
etmoqda, Sarmishsoy rasmlari esa stilizatsiya va abstrakt yondashuvni ko‘rsatadi. Bu har
ikkala hududning san’at an’analari va estetik qarashlarini aks ettiradi.
Sarmishsoy vodiysi va Lasko G‘ori, UNESCO Jahon Merosi ro‘yxatiga kiritilgan va shu
orqali saqlash ishlari olib borilmoqda. Lasko G‘orida, tashrif buyuruvchilar sonini kamaytirish
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
163
va muhit sharoitlarini saqlab qolish maqsadida turli choralar ko‘rilgan (Leroi-Gourhan, 2019).
Sarmishsoy Vodiysida esa, atrof-muhit ta'sirini kamaytirish va mahalliy jamoalarning
ishtirokini ta'minlash maqsadida saqlash loyihalari ishlab chiqilgan (Olimov, 2021). Har
ikkala hududdagi saqlash usullari, atrof-muhit ta'sirlariga qarshi sezgir bo‘lish bilan birga,
mahalliy madaniyatlarning ham saqlanishini maqsad qilgan. Muvaffaqiyatlar va qiyinchiliklar,
saqlash jarayonining jiddiyligini oshiradi (Harris, 2022).
Xulosa
Sarmishsoy va Lasko G‘ori, qadimgi insoniyatning san’at ifodalarining muhim
misollaridir. Har ikkala hudud, o‘xshash mavzular va texnikalarni o‘z ichiga olsa-da, geografik,
tarixiy va san’at farqlari ham mavjud. Bu farqlar, insoniyat tarixidagi madaniy xilma-xillikni
tushunishda muhim rol o‘ynaydi. Tog‘ tasvirlari, o‘tmishning chuqur qirralariga nur sochgan
derazalar sifatida insoniyatning umumiy merosini aks ettiradi. Qoyatosh rasmlari, insoniyat
tarixining muhim bir qismidir va ushbu asarlarning saqlanishi, kelajak avlodlarga yetkazilishi
nuqtai nazaridan katta ahamiyatga ega. Sarmishsoy va Lasko G‘ori, umumbashariy til va
madaniy meros ramzlari sifatida, insoniyatning umumiy o‘tmishini tushunishimizda muhim
rol o‘ynaydi. Kelajak avlodlar uchun bu merosning saqlanishi, tarixdan oldingi
madaniyatlarning qadriyatlarini tushunish nuqtai nazaridan hayotiy ahamiyatga ega.
References:
1.
Bahn, P. (2012).
Cave Art: A Handbook
. Oxford University Press.
2.
Clottes, J. (2017).
Cave Art
. Phaidon Press.
3.
Harris, S. (2022).
Heritage and Conservation: Global Perspectives
. Routledge.
4.
Hoffmann, D. (2020).
The Language of Prehistoric Art
. Cambridge University Press.
5.
Jumaev, A. (2021). "Sarmishsoy Valley: An Overview of Rock Art."
Journal of Central
Asian Studies
.
6.
Khan, R. (2018). "Cultural Significance of Sarmishsoy Valley."
Archaeological Review
.
7.
Leroi-Gourhan, A. (2019).
Prehistoric Art: The Beginnings of Humanity
. Yale University
Press.
8.
Mason, R. (2018).
Cave Paintings and the Human Spirit
. Springer.
9.
Olimov, A. (2021). "Conservation Efforts in the Sarmishsoy Valley."
International Journal
of Heritage Studies
.
10.
Smith, J. (2020). "Rock Art of Central Asia."
Asian Archaeology Journal
.
11.
Tursunov, B. (2019). "The Unique Motifs of Sarmishsoy Rock Art."
Central Asian Journal
of Archaeology
.
