ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
84
QIMMATLI QOG`OZLAR BOZORI VA UNDA AKSIYADORLIK
JAMIYATLARINING ROLI
Malikova Ug’iloy Abdurasul qizi
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti mustaqil izlanuvchisi
ogiloymalikova09@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14843666
Annotatsiya:
Ushbu tezis O`zbekiston Respublikasida qimmatli qog’ozlar bozorining
o’rni ahamiyati bilan bir qatorda aksiyadorlik jamiyatlarining qimmatli qog`ozlar bozoriga
ta’siri shu bilan birga mamlakat iqtisodiyotidagi rivojlanishini tahlil qilishga bag`ishlangan.
Yuqorida keltirilgan tahlillar jadvallarda va xorijiy olimlarning fikrlariga tayangan holda tahlil
qilingan.
Kalit so’zlar:
aksiyadorlik jamiyati, qimmatli qog`oz bozori, qimmatli qog`ozlar, aksiya,
obligatsiya, kapital, kapitalizatsiya, moliya bozori, investitsiya.
Abstract:
This thesis is devoted to the analysis of the role of the stock market in the
Republic of Uzbekistan, as well as the impact of joint stock companies on the stock market, as
well as the development of the country's economy. The above analyzes are analyzed in tables
and based on the opinions of foreign scientists.
Key words:
joint stock company, stock market, stock, bond, capital, capitalization,
financial market, investment.
Аннотация:
В данной тезисе посвящена анализу роли фондового рынка в
Республике Узбекистан, а также влиянию акционерных обществ на фондовый рынок, а
также развитие экономики страны. Приведенные выше анализы проанализированы в
таблицах и основаны на мнениях зарубежных ученых.
Ключевые слова:
акционерное общество, фондовый рынок, акции, облигации,
капитал, капитализация, финансовый рынок, инвестиции.
Qimmatli qog‘ozlar aksiyadorlik jamiyatlari (AJ) uchun moliyaviy boshqaruvning asosiy
vositalaridan biri bo‘lib, ular kompaniyalarning iqtisodiy barqarorligi va raqobatbardoshligini
oshirishda katta ahamiyatga ega. Ushbu vosita aksiyadorlik jamiyatlarining bozor
kapitalizatsiyasini oshirishda, likvidlikni ta'minlashda hamda investorlar bilan samarali
munosabatlar o‘rnatishda muhim ahamiyatga ega. Xorijiy va milliy olimlar o`zlarining ilmiy
tadqiqotlarida bu jarayonning turli jihatlarini yoritib, uning iqtisodiyotdagi o‘rnini chuqur
tahlil qilgan. Masalan: Moliya bozorining ahamiyatini chuqur o‘rgangan John Maynard Keyns
qimmatli qog‘ozlar bozorini iqtisodiyotning “yuragi”[ Keyns J. M. The General Theory of
Employment, Interest, and Money. – London: Macmillan, 1936. – 403 p.] deb ta’riflagan. Uning
fikricha, aksiyadorlik jamiyatlari qimmatli qog‘ozlar orqali kapitalni samarali taqsimlaydi, bu
esa iqtisodiy o‘sishni ta’minlashning asosiy mexanizmlaridan biridir. Keynsning qarashlariga
ko‘ra, ushbu bozor mexanizmi kompaniyalarga investitsiyalarni jalb qilish va ularni
muvofiqlashtirish imkonini beradi.
Aksiyadorlik jamiyatlari qimmatli qog‘ozlar bozorining faol ishtirokchilaridan biridir.
Ular aksiyalar, obligatsiyalar, moliyaviy vositalar kabi qimmatli qog‘ozlar bilan birlamchi va
ikkilamchi, birja va birjadan tashqari, shuningdek, davlat va korporativ qimmatli qog‘ozlar
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
85
bozorida operatsiyalarni amalga oshiradi. Bundan tashqari, ichki, xalqaro va global moliyaviy
bozorlarda ham faoliyat yuritadi.
Qimmatli qog'ozlar bozoridagi aksiyadorlik jamiyatlari bir vaqtning o'zida turli xil
vazifalarnii amalga oshirishi mumkin.
1-jadval
Operatsiyalar
Vazifalar
Amalga oshirish tartibi
Qimmatli
qog'ozlarni
chiqarish
Investitsiyalarni jalb qilish,
mulkni qayta taqsimlash
Emissiya prospektini tayyorlash va
tasdiqlash. Soliq to'lash, prospektni
ro'yxatdan o'tkazish. Qimmatli
qog'ozlarni chiqarish
Qimmatli
qog'ozlarni
joylashtirish
Emissiyaviy qimmatli
qog'ozlarni joylashtirish
Obunani e'lon qilish, arizalarni qabul
qilish, egalarni ro'yxatga olish
Qimmatli
qog'ozlarni
sotib olish va
sotish
Aksiyadorlik jamiyatlarini
boshqarishda ishtirok
etish, daromad olish
Takliflarni muhokama qilish. Bitimlarni
tanlash, bajarish va ularni ro'yxatdan
o'tkazish
Konvertatsiya
Boshqa huquqlar va
mulkiy imkoniyatlarni
olish
Kompaniyaning ustavini o'zgartirish,
shartlarini e'lon qilish, arizalarni
to'plash va ushbu operatsiyani bajarish
Qimmatli
qog'ozlarni
saqlash
O'g'irlikdan himoya
Saqlash shartnomasini tuzish, saqlashni
qabul qilish to'g'risida tilxat olish
Qimmatli
qog'ozlarning
bo'linishi
Qimmatli qog'ozlar
sonining ko'payishi
Chiqarilgan aksiyalar sonining
ko'payishi
Qimmatli
qog'ozlarni
boshqarish
Ustav kapitalini
ko'paytirish
Direktorlar kengashi va ijroiya
boshqaruvini saylash, kompaniyaning
strategiyasi va taktikasini aniqlash.
Ularning moliyaviy menejerlar
tomonidan amalga oshirilishi
Ishonch
Operatsion
samaradorligini oshirish
uchun qimmatli qog'ozlar
boshqaruvini tayinlash
Ish haqi to'g'risidagi shartnomani tuzish
Qimmatli
Kredit uchun garovni
Shartnoma tuzish. Qimmatli qog'ozlarni
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
86
qog'ozlar
garovi
taqdim etish
garov sifatida o'tkazish va tilxat olish.
Kredit olish.
Tozalash
Qimmatli qog'ozlarning
likvidligini oshirish
Mumkin bo'lgan operatsiyalarni
aniqlash, o'zaro hisob-kitob
summalarini solishtirish. O'zaro hisob-
kitoblarni hujjatli tasdiqlash. Qimmatli
qog'ozlarni yetkazib berish.
Egasini
ro'yxatdan
o'tkazish
A'zolar hisobi, mulkdorlar
tarkibidagi o'zgarishlarni
nazorat qilish
Kompaniya reestrni yuritishni
boshlaydi. Aksiyadorlar to'g'risida
ma'lumotlar mavjud, aktsiyalarning soni
va turi ko'rsatilgan.
Marketing
tadqiqotlari
Potentsial investorlarni
baholash, sotish
kanallarini o'rganish
Real qimmatli qog'ozlar bozori
monitoringi. Tadqiqotning maqsad va
vazifalarini aniqlash, usulni tanlash,
narxlarni prognoz qilish, potentsial
investorlarni aniqlash.
Investitsion
risklarni
baholash
Investitsion risk
xususiyatlarining tabiatini
aniqlash
Imkoniyatni aniqlash va investitsiya
tavakkalchiligini baholash usulini
tanlash. Ehtimollikni hisoblash,
shuningdek, investitsiya xavfini
kamaytirish variantlarini aniqlash.
Sug'urta
Operatsiyalarning
barqarorligi va
ishonchliligini ta'minlash
Sug'urta javobgarligining ta'rifi, sug'urta
ob'ekti. Sug'urta shartnomasini tuzish.
Qimmatli
qog'ozlarni
yetkazib
berish
Meroslik, hadya qilish
huquqini amalga oshirish
Sovg'a shartnomasi, vasiyatnoma va
boshqalar asosida tekin etkazib berish
to'g'risida qaror qabul qilish. Qimmatli
qog'ozlarni yetkazib berish. Ro'yxatga
olish kitobiga o'zgartirishlar kiritish.
Qimmatli
qog'ozlarni
sotib olish
Turar joy shartlari
bo'yicha fikr-mulohazalar
Qaror qabul qilish va egalarini xabardor
qilish. Egalarining hisobvaraqlaridan
qimmatli qog'ozlar va egalik hujjatlarini
olib qo'yish.
Qimmatli
qog'ozlar
portfellarini
Investitsion riskni
kamaytirish, moliyaviy
imkoniyatlarni
Bozor holatini o'rganish. Investitsion
risk darajasini aniqlash. Qimmatli
qog'ozlar portfelini shakllantirish
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
87
shakllantirish
kengaytirish
strategiyasini tanlash.
Moliyaviy
muhandislik
Moliyaviy siyosatni ishlab
chiqish, daromadlar va
xarajatlarni prognozlash
Aksiyadorlik jamiyati kapitalini
shakllantirish va undan foydalanish
siyosatini baholash. Portfel dizayni.
Prospektlarni tayyorlash. Xarajatlarni
baholash, xavflarni bashorat qilish,
individual operatsiyalar istiqbollarini
o'rganish.
Aksiyadorlik jamiyatlari yuqori likvidli qimmatli qog‘ozlarni sotib olish orqali
daromadlarini diversifikatsiya qilish, iqtisodiy barqarorlikni oshirish va moliyaviy
ko‘rsatkichlarni mustahkamlash maqsadida qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalarni amalga
oshiradi.
Aksiyadorlik jamiyatlarining qimmatli qog‘ozlar bozoridagi ishtiroki ko‘p qirrali bo‘lib,
ular quyidagi yo‘nalishlarda faoliyat yuritadi [ Usmonov R. Bank va moliya tizimi: o‘quv
qo‘llanma. – T.: TDIU, 2018. – 203-b.]
Emitent sifatida: Qimmatli qog‘ozlarni chiqaradi va bozorga joylashtiradi.
Investor sifatida: Qimmatli qog‘ozlarni sotib olib, ulardan foyda ko‘radi.
Moliyaviy vositachi sifatida: Qimmatli qog‘ozlar bilan savdoda vositachilik xizmatlarini
ko‘rsatadi.
Infratuzilma ishtirokchisi sifatida: Qimmatli qog‘ozlar bozorining barqaror ishlashi
uchun infratuzilma xizmatlarini tashkil qiladi. Ushbu xuxusiyatlardan ko’rishimiz mumkinki,
aksiyadorlik jamiyatlarining o`rni beqiyos bo’lib, ular qimmatli qog’ozlar bozorining eng
muhim bo’g’imiga aylangan.
Aksiyadorlik jamiyatlari tomonidan amalga oshiriladigan operatsiyalar turli xil qimmatli
qog‘ozlarni chiqarish va ulardan foydalanish bilan bog‘liqdir. Bu operatsiyalar aksiyalar,
obligatsiyalar, derivativlar va boshqa moliyaviy vositalar orqali amalga oshiriladi.
Operatsiyalar ichki va tashqi bozorda, birlamchi va ikkilamchi savdo maydonlarida o‘tkaziladi.
Ularning har biri aksiyadorlik jamiyatlari uchun kapital jalb qilish, likvidlikni oshirish va
investitsion portfelni diversifikatsiya qilish imkoniyatlarini ta’minlaydi. Tasniflash qimmatli
qog‘ozlar bozoridagi harakatlarning murakkabligini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
Qimmatli qog‘ozlar va qimmatli qog‘ozlar bozori aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatining
ajralmas qismidir. Ushbu vositalar korporativ moliyaviy boshqaruvni samarali tashkil etish,
investitsiyalarni jalb qilish va iqtisodiyotning uzluksiz o‘sishini ta’minlash imkonini beradi.
Aksiyadorlik jamiyatlari fond bozoridagi faoliyati orqali milliy iqtisodiyotga ijobiy ta’sir
ko‘rsatib, iqtisodiy barqarorlik va raqobatbardoshlikni oshirishga xizmat qiladi. Shu sababli,
ushbu bozorni yanada rivojlantirish va qimmatli qog‘ozlar operatsiyalarini takomillashtirish
aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatining samaradorligini oshirish uchun muhim ahamiyat kasb
etadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
88
References:
1.
Keyns J. M. The General Theory of Employment, Interest, and Money. – London:
Macmillan, 1936. – 403 p.
2.
Islomov I.I. Aksiyadorlik jamiyatlarining rivojlanish strategiyalari. – T.: O‘qituvchi, 2022.
– 87-b.
3.
Usmonov R. Bank va moliya tizimi: o‘quv qo‘llanma. – T.: TDIU, 2018. – 203-b.
4.
Abdullaeva Sh.Z. Pul , bank krediti. - T.: Iqtisod-moliya, 2007. - 348 b.
5.
Algin A.P. Xavf va uning jamiyat hayotidagi roli. M.: Mysl, 1989. – 192 b.
6.
Granaturov V.M. Iqtisodiy risk: mohiyati, o'lchash usullari, go'zallik yo'llari. - M.: Biznes
va xizmat, 1999. - 112 b.
7.
Baratovna E. Z. CONCEPT AND CONTENT OF OTHER COMPREHENSIVE INCOME,
ACCOUNTING PRINCIPLES AND WAYS TO IMPROVE //Eurasian Journal of Academic
Research. – 2021. – Т. 1. – №. 6. – С. 84-89.
8.
Baratovna E. Z. The First Application of International Financial Reporting Standards
//Kresna Social Science and Humanities Research. – 2022. – Т. 4. – С. 52-54.
9.
Elmirzaev S. E. O'zbekistonda aksiyadorlik jamiyatlarining investitsion jozibadorligini
ta'minlash masalalari // Iqtisodiyot fanlarining dolzarb masalalari. – 2017. . 56. – 250-255-
betlar.
