ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
165
AKSIYADORLIK JAMIYATLARINING FOND BOZORIDAGI FAOLIYATI ORQALI
IQTISODIYOTGA TA’SIRI
Malikova Ug’iloy Abdurasul qizi
Toshkent davlat iqtisodiyot univesiteti mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15140466
Annotatsiya:
Bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir subyektning sog’lom faoliyat
yuritishi, uning hayotiyligi va raobatga bardoshliligi boshqa omillar bilan bir qatorda ko’p
jihatdan o’sha subyektning qay tarzda investitsion faoliyatni amalga oshirayotlanligiga
bog’liq.
Rivojlangan mamlakatlarda investitsion faoliyatning amalga oshirilishi eng avvvalo
subyektlarning fond bozoridagi ishtirokiga hamda ularning rivojlanganligini nazarda tutadi.
Subyektlarning fond bozoridagi ishtiroki esa qimmatli qog’ozlar bozorini rivojlantirish
masalalariga taqaladi.
“Globallashuv sharoitida esa, fond bozorlari turli korxonlalar, tarmoqlar, xo’jalik
salohiyatining o`sib borishi turli mamlakatlarning milliy iqtisodiyotini bozor munosabatlariga
kirishishiga yordam beradi”
1
Bundan tashqari, qimmatli qog’ozlar yordamida pul oqimini jadallashtirishga “ko`p
ishlashga” majbur qilish va bu butun iqtisodiyyot tarmoqlari samaradorligini oshirish
mumkinligidan tashqari, jamiyatning muhim ijtimoiy-iqtisodiy muammolarini hal etish
imkonini ham beradi
2
Fond bozorida qimmatli qog’ozlarga egalik qilish va ular bilan oldi-sotdi ishlarini amalga
oshirishda aholining daromadlarini ko’paytirishda, uning moddiy farovonligini oshirishga
ko’maklashishda, shu bilan birga jamiyatning asosiy harakatlanuvchi kuchi bo’lgan inson omili
bo’lgan resurslarni harakatga keltirish hamda faollashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Aksiyadorlik jamiyatlarining fond bozoridagi faoliyati orqali iqtisodiyotga ta’sir
etishining muhim ahamitalari sifatida ushbu tadqiqot ishimizda quyidagilarga etibor
qaratishimiz mumkin:
Qimmatli qog’ozlar yuridik va jismoniy shaxslarning bo’sh pul mablaglarini
investitsiyalarning egiluvchan insturumenti hisoblanadi;
Qimmarli qog’ozlarga qo’yilmalar- ishlab chiqarishni rivojlantirish va jamiyatning
boshqa ehtiyojlarini qondirish uchun rsurslarni mobilizatsiyalashninh samarali usullari
sifatida namoyon bo’ladi;
Qimmatli qog’ozlar Tovar va pul muomalasida faol ishtirok etadi;
Fond bozorida, avvalo, fond birjasida qimmatli qog’ozlarning kursi aniqlanadi. Bu
kurslar u yoki bu mamlakat iqtisodiy siyosiy hayotidagi barcha o’zgarishlarning o’lchovi
hisoblanadi.
Fond bozorining turli-tuman vositalari emissiyasini amalga oshirish orqali davlat
byudjetinning noishlab chiqarish xarajatlarini qoplash, muomalada ortiqcha pul miqdorini
qisqartirishmuammolarini hal etadi.
3
1
Butikov I.L. Qimmatli qog’ozlar bozori.- T.:” Konsauditinform”,2001-b.67-68
2
Butikov I.L. Qimmatli qog’ozlar bozori.- T.:” Konsauditinform”,2001-b.68
3
Butikov I.L. Qimmatli qog’ozlar bozori.- T.:” Konsauditinform”,2001-b.67
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
166
Fond bozorilari yordamida aholining, korxona va tashkilotlarning, davlatning bo’sh
turgan mablag’larining jalb etilishi ularning milliy iqtisodiyotning turli sohalaroga
yo’naltirilishini, qolaversa, ularning rivolanishini ta;nimlaydi. Buning natijasida esa, capital
iste’,olchilari moliyalashtirish manbalariga ty’l topadi, samoya kirituvchilar esa mulkdor
bo’lish, o’z mablalarini saqlash va ko’paytirish imkoniyatiga ega bo’ladilar.
Shuningdek, samarali fond bozorlari aksiyadorlarning qimmatli qog’ozlariga nisbatan
talab va taflik asosida ularning bozor bahosi shaklantiriladi. Qommatlo qog’ozlarni baholash
mihim darajada korxonalar tomonidan ularning faoliyati tog;risida aniq axborotllarning o’z
vaqtida elon qilinishga ham bog’liq.
Fond bozorining rivojlanishi iqtisodiy inqirozlarni yumshatishga va ishsizlikni
kamaytirishga yordam beradi. Aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatining oshishi, yangi ish o'rinlari
yaratishga va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashga xizmat qiladi.
1.3.1-Jadval
4
Fond birjasining iqtisodiyotga ta'sir
Iqtisodiy Ta'sir
Tavsif
Kapitalni jalb qilish
Aksiyadorlik jamiyatlari orqali yangi kapital va
investitsiyalarni jalb qilish
Investitsion muhitni yaxshilash
Fond bozori investitsiyalarni jalb qilish uchun
qulay shart-sharoit yaratadi
Korporativ boshqaruvni
rivojlantirish
Aksiyadorlar oldida hisobdorlik va shaffoflikni
ta'minlash
Bozor barqarorligini ta'minlash
Iqtisodiy inqirozlarni yumshatish va ishsizlikni
kamaytirish
1.3.1-jadvalda aksiyadorlik jamiyatlarining fond bozori faoliyati orqali iqtisodiyotga
ta’siri va ularning mazmun mohiyatlari aks ettirilgan.
Aksiyadorlik jamiyatlari fond bozorida faol ishtirok etish orqali iqtisodiy barqarorlik va
investitsion faollikni oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Quyidagi jadvalda fond bozorining
iqtisodiyotga ta'siri aks ettirilgan:
1.3.2-jadval
5
Ko'rsatkichlar
2020 yil
2021 yil
2022 yil
Iqtisodiy o'sish sur'ati (%)
4.5
5.2
5.8
Fond bozori kapitalizatsiyasi
(mlrd $)
12.3
14.1
16.7
To'g'ridan-to'g'ri investitsiyalar
(%)
3.1
3.8
4.5
Yuqoridagi ma'lumotlardan ko‘rinib turibdiki, fond bozorining rivojlanishi iqtisodiy
o‘sish sur'atlariga bevosita ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Kapitalizatsiyaning o‘sishi, investitsiya
faolligining ortishi va korporativ boshqaruv tizimining takomillashuvi orqali iqtisodiyotga
barqaror ta’sir ko‘rsatilmoqda.
4
Muallif ishlanmasi
5
Muallif ishlanmasi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
167
Aksiyadorlik jamiyatlari va ularning fond bozoridagi faoliyati iqtisodiyotning turli
jabhalariga sezilarli ta’sir o‘tkazmoqda. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, aksiyadorlik
jamiyatlarining aksiyalarini sotib olish va sotish jarayonlari investitsiya oqimlarini
shakllantiradi, yangi biznes loyihalarni moliyalashtirishga yordam beradi va bandlik
darajasiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Quyidagi jadvalda ushbu jarayonlarning asosiy
ko‘rsatkichlari keltirilgan:
1.3.3-jadval
6
Ko'rsatkichlar
2020 yil
2021 yil
2022 yil
Aksiyalar aylanish hajmi (mln $)
5.4
6.7
8.2
Ish o‘rinlari yaratilishi (ming)
12.5
14.3
16.8
Korporativ soliq tushumlari (mlrd $)
2.3
2.7
3.1
Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, aksiyadorlik jamiyatlarining fond bozoridagi
faolligi nafaqat kapital oqimini ta’minlaydi, balki iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shuvchi omil
sifatida ham namoyon bo‘lmoqda. Shunday qilib, aksiyadorlik jamiyatlari orqali fond
bozorining rivojlanishi uzoq muddatli iqtisodiy barqarorlik va moliyaviy tizimning
mustahkamlanishiga xizmat qiladi.
6
Muallif ishlanmasi
