ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
109
RAQAMLI TA’LIMNING ZAMONAVIY TENDENSIYALARI VA UNING
SAMARADORLIGI
Mirzayev Ismoiljon Xasanjon o‘g‘li
Muhtarjonova Mahdiyahon Marip qizi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14949947
Annotatsiya.
Ushbu maqolada raqamli ta’lim texnologiyalarining oliy, umumiy o‘rta va
professional ta’limdagi roli, samaradorligi va istiqbollari tahlil qilinadi. Sun’iy intellekt, virtual
va kengaytirilgan reallik (VR/AR), ta’lim boshqaruv tizimlari (LMS) va EdTech
platformalarining ta’lim jarayoniga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot metodlari sifatida mavjud
ilmiy adabiyotlar tahlili, statistik ma’lumotlar va anketalar asosida tahlil o‘tkazilgan. Natijalar
shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar ta’lim sifati va talabalarning faolligini oshirishda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Kirish
XXI asrda raqamli texnologiyalar inson hayotining barcha jabhalariga, jumladan, ta’lim
sohasiga ham chuqur kirib keldi. An’anaviy ta’lim usullari o‘rnini interaktiv, moslashuvchan va
talaba ehtiyojlariga moslashtirilgan raqamli ta’lim shakllari egallamoqda. Raqamli
texnologiyalar ta’lim jarayonining samaradorligini oshirish, o‘quv materiallarini boyitish va
ta’limning sifatini yaxshilashda muhim rol o‘ynamoqda. Masofaviy ta’lim, onlayn darslar,
interaktiv darsliklar va boshqa raqamli vositalar orqali ta’lim jarayonlari yangi bosqichga
ko‘tarilmoqda. Biroq, raqamli ta’limning joriy etilishi bilan birga texnik infratuzilmaning
rivojlanmaganligi, o‘qituvchilarning raqamli kompetensiyalarining yetarli emasligi kabi
muammolar ham yuzaga kelmoqda. Shu sababli, ushbu maqolada raqamli ta’limning zamonaviy
tendensiyalari, uning samaradorligi va duch kelinayotgan muammolar tahlil qilinadi.
Raqamli ta’lim texnologiyalari ta’lim jarayonini boyitib, uning samaradorligini oshirishda
muhim rol o‘ynamoqda. Quyida ushbu texnologiyalarning asosiy yo‘nalishlari keltirilgan:
1.
Sun’iy intellekt va chat-botlar
o
Moslashtirilgan ta’lim dasturlari
: Sun’iy intellekt talabalarning o‘quv faoliyatini tahlil
qilib, ularga individual ta’lim yo‘nalishlarini taklif etadi. Bu yondashuv talabalarning bilim olish
jarayonini tezlashtiradi va samaradorligini oshiradi.
o
Avtomatlashtirilgan ta’lim yordami
: Chat-botlar orqali talabalar 24/7 rejimida
savollariga javob olishlari mumkin, bu esa o‘qituvchilarning yukini kamaytiradi va
talabalarning qoniqish darajasini oshiradi.
o
Baholash tizimlarini avtomatlashtirish
: Sun’iy intellekt yordamida test va imtihonlarni
avtomatik baholash imkoniyati yaratiladi, bu esa baholash jarayonining aniqligi va tezligini
oshiradi.
2.
Virtual va kengaytirilgan reallik (VR/AR)
o
Ilmiy laboratoriyalarni simulyatsiya qilish
: VR texnologiyalari orqali talabalar
qimmatbaho yoki xavfli tajribalarni virtual muhitda amalga oshirishlari mumkin, bu esa amaliy
ko‘nikmalarni oshiradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
110
o
Interaktiv amaliy mashg‘ulotlar
: AR texnologiyalari yordamida real dunyo ob’ektlariga
qo‘shimcha ma’lumotlar qo‘shilib, o‘quv jarayoni boyitiladi va tushunishni osonlashtiradi.
o
Tarix va geografiya darslarini vizuallashtirish
: VR/AR orqali o‘quvchilar tarixiy
voqealar yoki geografik joylarni virtual ravishda ko‘rib chiqishlari mumkin, bu esa darslarni
qiziqarli va esda qolarli qiladi.
3.
Ta’lim boshqaruv tizimlari (LMS)
o
Ta’lim jarayonini tashkil etish
: Moodle, Google Classroom kabi LMS platformalari orqali
o‘qituvchilar dars materiallarini joylashtirish, topshiriqlar berish va baholash jarayonlarini
boshqarishlari mumkin.
o
Masofaviy ta’lim imkoniyatlari
: LMS platformalari masofaviy ta’limni samarali tashkil
etishga yordam beradi, bu esa ayniqsa pandemiya davrida dolzarb bo‘ldi.
o
Talabalar faoliyatini monitoring qilish
: LMS orqali o‘qituvchilar talabalarning
faoliyatini kuzatib borishlari, ularning o‘zlashtirish darajasini tahlil qilishlari mumkin.
4.
EdTech platformalarining ta’siri
o
O‘z-o‘zini o‘qitish imkoniyatlari
: Coursera, Udemy, Khan Academy kabi platformalar
orqali talabalar mustaqil ravishda turli kurslarni o‘qib, yangi bilim va ko‘nikmalarga ega
bo‘lishlari mumkin.
o
Ixtisoslashgan kurslar va sertifikatlash dasturlari
: Ushbu platformalar orqali
talabalar o‘z sohalarida chuqur bilim olishlari va sertifikatlar orqali malakalarini tasdiqlashlari
mumkin.
o
Bilim olish imkoniyatlarini kengaytirish
: EdTech platformalari ta’lim olishda
geografik va iqtisodiy to‘siqlarni kamaytirib, ko‘proq insonlarga sifatli ta’lim olish imkonini
beradi.
Raqamli ta’lim texnologiyalari ta’lim jarayonini sezilarli darajada o‘zgartirib, uning
samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, raqamli
texnologiyalarni ta’lim jarayoniga joriy etish quyidagi natijalarga olib keladi:
Raqamli ta’lim texnologiyalari ta’lim jarayonini sezilarli darajada o‘zgartirib, uning
samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, raqamli
texnologiyalarni ta’lim jarayoniga joriy etish quyidagi natijalarga olib keladi:
Bilim olish jarayonining tezlashishi
: Masofaviy ta’lim platformalari orqali o‘quvchilar
yangi ko‘nikmalarni yoki mavzuga oid materiallarni an’anaviy o‘qitish tizimiga qaraganda
tezroq, osonroq va arzonroq o‘rganishlari mumkin. Masofaviy ta’lim tizimi orqali yangi
ko‘nikmalarni yoki mavzuga oid materiallarni o‘rganish tezroq, osonroq va arzonroq ekanligi
atroflicha yoritib berilgan.
1
Qiziqish darajasining oshishi
: Raqamli texnologiyalar yordamida tashkil etilgan ta’lim
jarayonlari o‘quvchilarning darslarga bo‘lgan qiziqishini oshiradi, bu esa ularning bilim olish
jarayonini yanada samarali qiladi. Masofaviy ta’lim platformalari bo‘yicha ta’lim olayotgan
o‘quvchilarni darslarga qiziqtirish darajasi ortganligi va odatdagi sinf muhitiga qaraganda
60%ga samarali hisoblanishi o‘z natijasini ko‘rsatmoqda.
2
1
https://inlibrary.uz/index.php/digitalization-modern-education/article/view/24708?utm_source
2
https://inlibrary.uz/index.php/digitalization-modern-education/article/view/24708?utm_source
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
111
O‘rganish samaradorligining oshishi
: Masofaviy ta’lim platformalaridan foydalanish
o‘quvchilarning darslarga qiziqish darajasini oshiradi va odatdagi sinf muhitiga qaraganda
60%ga samaraliroq ekanligi aniqlangan. Masofaviy ta’lim platformalari bo‘yicha ta’lim
olayotgan o‘quvchilarni darslarga qiziqtirish darajasi ortganligi va odatdagi sinf muhitiga
qaraganda 60%ga samarali hisoblanishi o‘z natijasini ko‘rsatmoqda.
Ushbu natijalar raqamli ta’lim texnologiyalarining ta’lim jarayoniga ijobiy ta’sirini ko‘rsatib,
o‘quvchilarning bilim olish jarayonini yanada samarali va qiziqarli qilishini tasdiqlaydi.
Raqamli ta’limda duch kelinayotgan muammolar
Raqamli ta’limning afzalliklariga qaramay, uning joriy etilishida bir qator muammolar mavjud:
Texnik infratuzilmaning rivojlanmaganligi
: Ba’zi hududlarda internet tezligi pastligi
yoki texnik vositalarning yetishmasligi raqamli ta’limni to‘laqonli joriy etishga to‘sqinlik qiladi.
Masalan, O‘zbekistonning ayrim mintaqalarida internet tarmog‘ining sifati va mavjudligi
masofaviy ta’lim jarayonlarini samarali tashkil etishda muammolar tug‘diradi.
3
O‘qituvchilarning raqamli kompetensiyalarining pastligi
: Ko‘plab o‘qituvchilar
raqamli texnologiyalarni qo‘llash bo‘yicha yetarli bilim va ko‘nikmaga ega emaslar, bu esa ta’lim
jarayonida qiyinchiliklar tug‘diradi. Raqamli ta’lim texnologiyalarini samarali joriy etish uchun
pedagoglarning raqamli savodxonligini oshirish muhim ahamiyatga ega.
4
Ta’lim platformalarining iqtisodiy jihatdan qimmatligi
: Ba’zi raqamli ta’lim
platformalari va vositalari yuqori narxga ega bo‘lib, barcha ta’lim muassasalari ularni xarid
qilish imkoniyatiga ega emas. Bu, ayniqsa, moliyaviy resurslari cheklangan ta’lim muassasalari
uchun jiddiy to‘siq bo‘lib, raqamli ta’lim texnologiyalarini keng joriy etishda qiyinchiliklar
tug‘diradi.
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun texnik infratuzilmani yaxshilash,
o‘qituvchilarning raqamli kompetensiyalarini oshirish va ta’lim platformalarining iqtisodiy
jihatdan qulay variantlarini topish zarur.
Xulosa va tavsiyalar
Raqamli ta’lim ta’lim jarayonining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Uning
samaradorligini oshirish va mavjud muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi chora-
tadbirlarni amalga oshirish lozim:
1.
O‘qituvchilarni raqamli texnologiyalar bo‘yicha o‘qitish dasturlarini kengaytirish
:
O‘qituvchilarning raqamli kompetensiyalarini oshirish uchun maxsus treninglar va kurslar
tashkil etish zarur.
2.
Maktab va universitetlarda yuqori tezlikdagi internet va zamonaviy texnik bazani
shakllantirish
: Ta’lim muassasalarini zamonaviy texnologiyalar bilan ta’minlash va internet
infratuzilmasini yaxshilash lozim.
3.
Ta’lim platformalarining iqtisodiy jihatdan hamyonbopligini ta’minlash
: Mahalliy
va xalqaro ta’lim platformalari bilan hamkorlik qilib, ularning xizmatlarini arzonlashtirish yoki
bepul foydalanish imkoniyatlarini yaratish kerak.
3
4
https://uza.uz/oz/posts/raqamli-talim-texnologiyalarining-joriy-etilishi-muammolar-izlanishlar-va-
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
112
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Akbarova, H.K. (2023). Ta’lim jarayonlarini raqamli texnologiyalar asosida
samaradorligini oshirish (onlayn oʻyinlar). Qo‘qon Universiteti Xabarnomasi, 9, 204-208. DOI:
10.54613/ku.v9i9.873
2.
Karimova, N.B. (2024). Raqamli ta’lim texnologiyalari vositasida talabalarning axborot
kompetentligini rivojlantirish. Inter Education & Global Study, 8, 306-314.
3.
Shodmonov, Sh., & Raximov, X. (2023). Ta’lim jarayoni samaradorligini oshirishda
raqamli texnologiyalardan foydalanish. Цифровизация современного образования:
проблема и решение, 1(1), 146-150.
https://inlibrary.uz/index.php/digitalization-modern-
4.
Fayzullaeva, M. (2023). Ta’lim jarayonini raqamli texnologiyalar asosida tashkil qilish va
rivojlantirishning
didaktik
modeli.
Ta’lim,
fan
va
innovatsiya,
6,
1-6.
5.
Rustamova, L.A., & Azimova, V.O. (2024). Raqamli ta’lim muhitida talabalarning mustaqil
ta’lim olish metodikasini takomillashtirish. O‘zbekiston Fanlararo Innovatsiyalar va Ilmiy
Tadqiqotlar
Jurnali,
27,
20-22.
https://bestpublication.org/index.php/ozf/article/download/9782/9834/9102
6.
Qo’chqorova, S.S., Yodgorov, G.R., & Nasirova, Sh.N. (2023). Elektron ta’lim resurslaridan
foydalanish istiqbollari. Raqamli texnologiyalarning Yangi O‘zbekiston rivojiga ta’siri xalqaro
ilmiy-amaliy
konferensiyasi
to‘plami,
97-99.
https://herald.kokanduni.uz/index.php/public_html/article/download/309/98/413
