ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
75
TALABALARDA AXBOROT KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISHDA
VERTUAL VA ARALASH O‘QITISH JARAYONLARI
Karimova Nilufar Boltaboyevna
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti
mustaqil izlanuvchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15086788
Annotatsiya
: Mazkur tezisda talabalarda axborot kompetentligini shakllantirish va
rivojlantirishda virtual va aralash (gibrid) o‘qitish metodlarining o‘rni va samaradorligi tahlil
etilgan. Raqamli ta’lim texnologiyalarining jadal rivojlanishi sharoitida ta’lim oluvchilarning
zamonaviy axborot vositalaridan samarali foydalanish ko‘nikmalarini egallashi muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Virtual va aralash o‘qitish formatlari talabalarning axborot izlash,
tahlil qilish, tanqidiy fikrlash va muammolarni hal etish kompetensiyalarini rivojlantirishga
keng imkoniyat yaratadi.
Kalit so‘zlar
: Axborot kompetentligi, virtual ta’lim, aralash o‘qitish, raqamli
texnologiyalar, interaktiv metodlar, oliy ta’lim, raqamli kompetensiyalar.
Kirish
.
Bugungi raqamli asrda ta’lim jarayonlari keskin o‘zgarishlarga yuz tutmoqda. An’anaviy
darslar o‘rnini tobora ko‘proq virtual va aralash o‘qitish shakllari egallab bormoqda. Bu esa,
nafaqat dars berish metodlarini, balki ta’lim oluvchilarning bilim, ko‘nikma va
kompetensiyalariga qo‘yiladigan talablarni ham qayta ko‘rib chiqishni taqozo etadi. Ayniqsa,
axborotga to‘yingan jamiyatda yashayotgan yosh avlod uchun axborot oqimidan to‘g‘ri,
samarali va tanqidiy foydalanish qobiliyati — ya’ni axborot kompetentligi — zamonaviy
insonning eng muhim ko‘nikmalaridan biriga aylanmoqda.
Virtual va aralash o‘qitish esa bu kompetentlikni shakllantirishda beqiyos
imkoniyatlarni taqdim etadi. Ular nafaqat ta’limning makon va vaqt chegaralarini
kengaytiradi, balki o‘quvchi shaxsining mustaqil o‘rganish, tahlil qilish, axborotni saralash va
foydalanish kabi salohiyatlarini rivojlantiradi. Endilikda talaba ma’lumotni faqat eslab
qoluvchi emas, balki uni chuqur tahlil qiluvchi, izlovchi, baholovchi va undan yangi g‘oyalar
yaratishga qodir ijodkor subyektga aylanishi zarur. Ushbu tezisda virtual va aralash
o‘qitishning talabalarda axborot kompetentligini rivojlantirishdagi o‘rni, afzalliklari,
muammolari va istiqbollari yoritilib, O‘zbekiston oliy ta’lim tizimidagi tajriba va zamonaviy
tendensiyalar tahlil qilinadi. Shu orqali bugungi ta’limning zamonaviy talablariga mos
innovatsion yondashuvlar taklif etiladi.
Metodologiya:
Mazkur tadqiqotning metodologiyasi zamonaviy pedagogika va raqamli ta’lim sohasida
shakllangan nazariy yondashuvlar bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, virtual hamda aralash o‘qitish
shakllarining talabalarda axborot kompetentligini shakllantirishdagi ta’sirini o‘rganishga
yo‘naltirilgan. Tadqiqot davomida, eng avvalo, axborot kompetentligining zamonaviy talqini,
uning tarkibiy qismlari hamda uni rivojlantirish bosqichlari chuqur tahlil qilindi. Shu asosda
tadqiqotda sifatli va miqdoriy tahlil usullari uyg‘unlashtirildi. Ish davomida kuzatuv, test
sinovlari, so‘rovnoma va intervyu kabi metodlardan foydalanildi. Bu esa, talabalar orasida
virtual va aralash o‘qitish jarayonlarining qanday qabul qilinayotganini, ularning o‘zlashtirish
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
76
darajasiga qanday ta’sir qilayotganini aniqlash imkonini berdi. Ayniqsa, real o‘quv muhitida
eksperimental guruhlar bilan olib borilgan aralash o‘qitish tajribalari orqali axborot izlash,
saralash, tahlil qilish va undan samarali foydalanish qobiliyatlarining bosqichma-bosqich
shakllanishi kuzatildi.
Tadqiqot metodologiyasining asosiy o‘ziga xos jihati shundaki, u faqat nazariy tahlil
bilan chegaralanib qolmay, balki amaliy o‘qitish jarayonlarini tahlil qilish, tajriba almashish va
turli interaktiv platformalardan (Google Classroom, Zoom, Moodle, MS Teams va boshqalar)
foydalanish orqali real o‘zgarishlarni o‘lchashga asoslangan. Shu orqali nafaqat mavjud
holatni tahlil qilish, balki axborot kompetentligini samarali shakllantirishga xizmat qiluvchi
metodik tavsiyalar ishlab chiqishga erishildi. Metodologik yondashuvlar doirasida
konstruktivizm nazariyasi, faoliyatga asoslangan ta’lim konsepsiyasi va raqamli pedagogika
tamoyillari yetakchi o‘rin egalladi. Bu esa, virtual va aralash o‘qitishning nafaqat texnologik
jihatlarini, balki pedagogik va psixologik omillarini ham chuqur tahlil qilishga imkon yaratdi.
Natijalar:
O‘tkazilgan tadqiqotlar, kuzatuvlar va eksperimentlar natijasi shuni ko‘rsatdiki, virtual
va aralash o‘qitish jarayonlari talabalarning axborot kompetentligini rivojlantirishda katta
imkoniyatlarni taqdim etadi. Eng avvalo, aralash o‘qitish formatida o‘quvchi faoliyatining
mustaqilligi oshgani, ularda axborot manbalarini izlash, tanlash, tahlil qilish va qo‘llash
ko‘nikmalari yanada faol shakllangani kuzatildi. Talabalar o‘z bilimlarini nafaqat dars
jarayonida, balki darsdan tashqari virtual platformalarda mustahkamlash imkoniyatiga ega
bo‘ldilar. Ayniqsa, o‘quv jarayoniga zamonaviy raqamli vositalar — masalan, Google
Classroom, Zoom, Moodle, MS Teams kabi platformalarning kiritilishi ta’lim oluvchilarni
axborot texnologiyalari bilan faol ishlashga undadi. Bu esa ularning texnologik savodxonligini
oshiribgina qolmay, balki axborotning ishonchliligini baholash, turli manbalarni solishtirish,
mustaqil fikr yuritish kabi muhim kompetensiyalarni rivojlantirishga xizmat qildi.
Shuningdek, interaktiv topshiriqlar, onlayn muhokamalar, jamoaviy loyiha va
prezentatsiyalar talabalarning hamkorlikda ishlash, tanqidiy fikrlash va kommunikativ
salohiyatini rivojlantirdi. Eksperimental guruhda o‘qigan talabalarning bilim olishga bo‘lgan
qiziqishi, mustaqil o‘rganish motivatsiyasi va ijodiy yondashuvi nazorat guruhidagilarnikiga
nisbatan sezilarli darajada yuqori bo‘ldi. Umuman olganda, virtual va aralash o‘qitish
jarayonlari ta’lim sifatini oshirish, axborot kompetentligini chuqurlashtirish va talabaning o‘z-
o‘zini rivojlantirishiga xizmat qiluvchi samarali pedagogik yondashuv ekanligi amalda
isbotlandi.
Zamonaviy ta’lim jarayonida axborot kompetentligini rivojlantirish — bu shunchaki
kompyuterdan foydalanishni o‘rgatish emas, balki talabaning tanqidiy fikrlashi, ma’lumotni
anglash va to‘g‘ri qo‘llash qobiliyatini shakllantirishdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, virtual
va aralash o‘qitish formatlari ana shu ko‘nikmalarni rivojlantirishda an’anaviy darslardan
ko‘ra kengroq imkoniyatlar yaratadi. Muhimi, bu jarayonlarda talaba passiv bilim oluvchi
emas, balki faol ishtirokchi, izlovchi, tahlil qiluvchi va yaratuvchi subyekt sifatida shakllanadi.
Virtual o‘qitishning qulayligi shundaki, u talabaga vaqt va makon erkinligini taqdim
etadi. Talaba o‘ziga qulay vaqtda ta’lim oladi, turli onlayn manbalarni mustaqil o‘rganadi,
video darslar va interaktiv topshiriqlar orqali bilimini mustahkamlaydi. Biroq bu erkinlik
mas’uliyatni ham talab qiladi. Shuning uchun aralash o‘qitish — ya’ni an’anaviy va virtual
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
77
usullarning uyg‘unligi — eng maqbul model sifatida e’tirof etilishi mumkin. Bu model nazorat
va erkinlik o‘rtasida muvozanatni ta’minlaydi.
Muhokamalar davomida aniqlanganki, virtual va aralash o‘qitishning samaradorligi ko‘p
jihatdan o‘qituvchining raqamli pedagogik savodxonligiga, ta’lim jarayonini to‘g‘ri loyihalash
va boshqarish qobiliyatiga bog‘liq. Raqamli platformalarni bevosita darsga integratsiyalash,
interaktiv metodlardan foydalanish, baholash tizimini zamonaviylashtirish — bularning
barchasi talabalarning axborot kompetentligini oshirishga xizmat qiladi. Shu o‘rinda yana bir
muhim jihat e’tiborga loyiq: talabalarning o‘zlari ham axborot texnologiyalarini faqat
iste’molchi sifatida emas, balki ijodiy foydalanuvchi sifatida o‘zlashtirishlari zarur. Ya’ni, ular
faqat tayyor ma’lumotni qabul qilmasdan, o‘z mustaqil izlanishlari, tahlillari va yechimlari
bilan ishtirok etishlari kerak. Bu esa, o‘z navbatida, ta’limdagi yangi madaniyat — axborotga
asoslangan, mustaqil va ijodiy fikrlovchi talaba shaxsini shakllantiradi. Virtual va aralash
ta’lim jarayonlari nafaqat texnologik innovatsiyalarni joriy etish, balki mazmunli, maqsadli va
sifatli ta’limga erishish yo‘lida muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Kelajakda bu yo‘nalishda
ilmiy-metodik tadqiqotlar chuqurlashtirilishi, o‘qituvchi va talabalarning axborot
kompetentligini yanada mustahkamlash zarur.
Xulosa.
XXI asr – bu axborot asri, raqamli tafakkur va texnologik yondashuvlar asri. Bunday
sharoitda talabalarning axborot kompetentligini shakllantirish — ta’lim tizimining eng muhim
ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylanmoqda. Tadqiqot davomida olingan natijalar shuni
ko‘rsatdiki, virtual va aralash o‘qitish shakllari nafaqat ta’lim olishga yangicha qarashni
shakllantiradi, balki talabaning shaxs sifatida intellektual va axborot salohiyatini
yuksaltirishga xizmat qiladi. Raqamli texnologiyalar yordamida taqdim etilayotgan o‘quv
materiallarining turli formatlarda bo‘lishi, masalan, videodarslar, elektron resurslar, onlayn
forumlar va jamoaviy loyihalar, talabalarni faollikka, ijodkorlikka va tanqidiy fikrlashga
undaydi. Bu esa ularning axborotga nisbatan munosabatini yangilaydi: endi axborot bu –
tayyor bilim emas, balki o‘rganiladigan, tahlil qilinadigan va qayta ishlanadigan resurs sifatida
qaraladi.
Shu bois, zamonaviy ta’limda virtual va aralash o‘qitish nafaqat vaqt talabi, balki ilmiy-
pedagogik zaruratdir. Bu yondashuvlar orqali talabalar axborotni izlash, saralash, baholash va
undan samarali foydalanish qobiliyatini egallaydilar. Eng muhimi, ular axborotga nisbatan
mas’uliyatli, tanqidiy va ongli munosabat bildirishga o‘rganadilar. Kelajakda oliy ta’lim tizimi
axborot kompetentligini rivojlantirishda yanada chuqurroq strategiyalarni ishlab chiqishi,
o‘qituvchilarni raqamli pedagogikaga yo‘naltiruvchi maxsus dasturlarni kengaytirishi lozim.
Chunki raqamli avlodni zamonaviy kompetensiyalar bilan qurollantirmasdan turib,
taraqqiyotga yetishib bo‘lmaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Soliyeva, M. Sh. (2021). Virtual ta’lim sharoitida o‘quvchilarda media savodxonlikni
rivojlantirish. //
Pedagogik mahorat
, №2, 45–50-betlar.
2.
Rasulov, A. (2020). Aralash o‘qitish texnologiyasi asosida ta’lim samaradorligini
oshirish. //
Oliy ta’limda innovatsiyalar
, №4, 28–32-betlar.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
78
3.
Фисун А. В. (2021). Развитие информационной компетентности студентов в
условиях дистанционного обучения. //
Высшее образование в России
, №6, с. 104–110.
4.
Siemens, G. (2005). Connectivism: A learning theory for the digital age. //
International
Journal of Instructional Technology and Distance Learning
, 2(1), 3–10.
5.
OECD (2021).
21st Century Skills and Competences for New Millennium Learners in OECD
Countries
6.
Karimova N. B. Raqamli ta’lim texnologiyalari vositasida talabalarning axborot
kompetentligini rivojlantirishning pedagogik va psixologik xususiyatlari // “Badiiy ta’lim va
pedagogika” ilmiy jurnal. -Toshkent, 2024. -4-son. –B. 146-154. (13.00.00 OAK Rayosatining
355/5-son qarori. 07.06.2024).
7.
Karimova N. B. Talabalarda axborot kompetentligini rivojlantirishning pedagogik va
psixologik xususiyatlari // “Urganch davlat pedagogika instituti axborotnomasi” ilmiy-nazariy
va metodik jurnal. -Urganch, 2025. -1-son. –B. 161-167. (13.00.00 OAK Rayosatining 361-son
qarori. 27.09.2024).
8.
Karimova N. B. Raqamli ta’lim texnologiyalari vositasida talabalarning axborot
kompetentligini rivojlantirish // “Inter Education & Global Study” ilmiy-nazariy va metodik
jurnal. -Buxoro, 2024. -8-son. –B. 306-314. (13.00.00 OAK Rayosatining 350-son qarori.
31.01.2024).
9.
Karimova N. B. Talabalarda axborot kompetentligini rivojlantirishning metodik
konseptual asoslari // “Inter Education & Global Study” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. -
Buxoro, 2024. -10-son. –B. 130-136. (13.00.00 OAK Rayosatining 350-son qarori. 31.01.2024).
10.
Karimova N. B. Talabalarda axborot kompetentligini rivojlantirishning metodik
konseptual asoslari // “Inter Education & Global Study” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. -
Buxoro, 2024. -10-son. –B. 130-136. (13.00.00 OAK Rayosatining 350-son qarori. 31.01.2024).
